athātaḥ sarvvabhūtacintāṃ śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
sarvvabhūtānāṅ kāraṇam akāraṇaṃ satvarajastamo
lakṣaṇam
aṣṭarūpam akhilasyāsya jagataḥ sa|| ||mbhavahetur avyaktan nāma ||
tad ekam anekeṣāṃ kṣetrajñānām adhiṣṭhānāṃ | samudra ivodakaujasām
bhāvānāṃ
tasmād avyaktān mahān utpadyate talliṅga eva | talliṅgāc ca mahatas
tallakṣaṇa evāhaṅkāra utpadyate | sa trividho vaikārikas taijaso
bhūtādir iti | tatra vaikārikād ahaṃ
kārāt tallakṣaṇāny
evaikādaśendriyāṇy utpadyante || tad yathā || śrotraṃ tvak cakṣur jjihvā
ghrāṇo vāgghastopastha pāyu pāda manānsīti |
tatra pūrvvāṇi pañca vuddhīndriyāṇi | itarāṇi pañca karmmendriyāṇi | ubhayātmakam manaḥ | bhūtādes tallakṣaṇāny
eva pañcatanmātrāṇy utpadyante || tad yathā || śabdatanmātraṃ |
sparśatanmātraṃ | rūpatanmātraṃ | rasatanmātraṃ | gandhatanmātram iti
| tebhyo bhūtāni vyomānilānalajalorvvyas tebhyas tadviśeṣāḥ
śabdasparśarūparasagandhāḥ | evam etāni caturvviṃśati tatvāni
vyākhyātāni bhavanti |
tatra buddhīndriyā
ṇāṃ śabdādayo viṣayāḥ | karmmendriyāṇāṃ
yathāsaṃkhyā vacanādānānandavisarggaviharaṇāni |
avyaktam mahān ahaṃkāraḥ pañca tanmātrāṇi cety aṣṭau prakṛtayaḥ
śe
ṣāḥ ṣoḍaśa vikārāḥ
svaṃ svaṃ svaiṣāṃ viṣaye vibhutvaṃ | svayam adhyātmam adhidevan tu |
atha vuddher vvrahmā | ahaṃkārasyeśvaraḥ | manasaś candramāḥ | diśaḥ
śrotrasya | tva
co vāyuḥ | sūryaś cakṣuṣaḥ | rasanāpaḥ | pṛthivī ghrāṇasya | vāco 'gniḥ |
hastayor indra | pādayor vviṣṇuḥ | pāyor mmitraḥ | prajāpatir
upasthasyeti |
tatra sarvva
evācetanaḥ | eṣa varggaḥ | puruṣaś ca pañcaviṃśatitamaś
cetayitā | sa tu karaṇakāryasaṃprayuktaḥ saty apy acaitanye pradhānasya
puruṣakaivalyārthān pravṛttim upadiśanti | kṣīrādīm̐ś cātra hetūn udāharanti ||
ata ūrdhvam prakṛtipuruṣayoḥ sādharmmyavaidharmmye vyākhyāsyāmaḥ || ubhāv
apy anādī ubhāv apy anantau | ubhāv apy ani
tyau | ubhāv apy aparau
ubhāv apy aliṅgau ubhau ca sarvvagatāv iti || ekā tu prakṛtir
acetanā triguṇā vījadharmmiṇī prasavadharmminī madhyadharmmiṇī ceti |
vahava
s tu puruṣāś cetanāvantaḥ | aguṇā avījadharmmiṇo
prasavadharmmiṇo 'madhyasthadharmmiṇaś ceti |
tatra kāraṇānurūpaṃ kāryam iti kṛtvā sarvva evaite ca vi
śeṣāḥ |
satvarajastamomayā bhavanti | tadañjanatvāt tanma
yatvāc ca
tadguṇa eva puruṣo
bhavatīty eke bhāṣante
vaidyake tu ||
svabhāvo niyatiḥ kālaḥ pa
riṇāmas tatheśvaraḥ |
yadṛcchati ca manyante prakṛtim pṛthudarśiṇaḥ ||
tato jātāni bhūtāni tadguṇāny eva nirddiśet |
tebhyas tallakṣaṇaḥ kṛtsno bhūtagrāmaḥ prajāyate ||
tasyopayogo bhihitaś cikitsām prati sarvvadā |
bhūtebhyo pi paran tasmān nāsti cintā cikitsite ||
yato 'bhihitaṃ tatsambhavadravyasamūho bhūtādir ukta iti | bhautikāni cendriyāṇy āyurvvede varṇṇyante
tathaivendriyārthāḥ ||
bhavati cātra || indriyair indriyārthaṃ tu svaṃ svaṃ gṛhṇāti mānavaḥ |
niyataṃ tulyayonitvān nāmyenānya
m iti sthitiḥ ||
na cāyurvvedaśāstreṣūpadiśyante || sarvvagatā kṣetrajña nityāś ca
asarvvagateṣu ca kṣetrajñeṣv anityeṣu ca puruṣākhyāpakān hetūn
udāharanti
| āyurvvedasiddhāntād asarvvagatā kṣetrajñā nityāś ca |
tiryagyonimānuṣadeveṣu ca sañcaranti | dharmmādharmmanimittaṃ tu
ete numānagrāhyāś carāḥ paramaśū
kṣmāś cetanāvantaḥ śāśvatāḥ
śukrārttavayoḥ sannipāteṣv abhivyajyante | yato
'bhihitam pañcamahābhūtaḥ śarīrasamavāyaḥ puruṣa iti | sa khalv eṣa
karmma
puruṣaś cikitsāyām adhikṛtaḥ |
tasya khalu sukhaduḥkhecchādveṣaprayatnaḥ prāṇāpānau nimeṣonmeṣau
vuddhir mmanaḥ saṃkalpo vicāraṇānusmṛtijñānam a
dhyavasāyo
viṣayopalabdhiś ca guṇāḥ |
sātvikās tu ānṛśaṃsyaṃ samvibhāgarucitā titikṣā satyan dharmma āstikyaṃ
jñānaṃ vuddhir mmedhā smṛtir anabhiṣvaṅgatā ca || rājasās tu duḥkha vahulatā pradānaṃ
duḥśīlatvam akāruṇyam ānṛtikatvam ahaṃkāro dambho māno harṣaḥ
kāmakrodhaś ceti || tāmasās tu viṣāditvaṃ nāstikyam adharmmaśīlatā
vuddhinirodho 'jñānaṃ durmme
dhastvam akarmmaśīlatā nidrālutvañ ceti
||
antarikṣās tu śabdaśabdendriyaṃ sarvvacchidrasamūho viviktatā ca |
vāyavyās tu sparśaḥ sparśendriyaṃ sarvvaceṣṭāsamūhaḥ
sarvvaśarī
raspandanaṃ laghutā ca | taijasās tu rūpaṃ rūpendriyaṃ
varṇṇasantāpo bhrājiṣṇutā paktir amarṣas taikṣṇyañ ca | āpyās tu
raso ca rasendriyaṃ sarvvadravasamūho gurutā śaityaṃ sneho reta
ś ca | pārthivās tu gandho gandhendriyaṃ sarvvamūrttisamūho gurutā ca
|
tatra satvavahulam ākāśaṃ | rajovahulo vāyuḥ | satvarajovahulo 'gniḥ
| satvatamovahula āpaḥ | tamovahulā pṛthivī ||
bhavati cātra ||
anyonyāni praviṣṭāni sarvvāṇy etāni nirddiśet |
sve sve dravyeṣu sarvveṣāṃ vyaktalakṣaṇam iṣyate ||
aṣṭau prakṛtayaḥ proktā vi
kārāś caiva ṣoḍaśa |
kṣetrajñāś ca samāsena svatantraparatantrata iti ||
śārīrasya prathamo 'dhyāyaḥ || o ||
athātaḥ śukraśoṇitaviśuddhiṃ śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
vāta pitta śleṣma śoṇita kuṇapa granthi pūti pūya kṣīṇa mūtra purīṣa retāṃsi prajotpādaneṣv asamarthāni bhavanti |
teṣu vātavarṇṇavedanaṃ vātena | pittavarṇṇavedanaṃ pittena | śleṣma
varṇṇavedanaṃ śleṣmaṇā | śoṇitavarṇṇam pittavedanaṃ |
śoṇitena | kuṇapañ ca raktena | granthibhūtaṃ śleṣmavātābhyāṃ |
pūtipūyanibhaṃ pittaśoṇitābhyāṃ | kṣīṇaśukraṃ
pittamārutābhyāṃ | mūtrapurīṣagandhi sannipātena | teṣu
kuṇapa granthi pūti pūya retasaḥ kṛcchrasādhyāḥ | mūtrapurīṣaretasas tv asādhyā iti |
ārttavam api tribhi
r ddoṣaiḥ śoṇitacaturthaih pṛthak
dvandvais tribhiḥ samastaiś copasṛṣṭam avījan na bhavati | tad api
doṣavarṇṇavedanābhir vvijñeyaṃ | teṣu kuṇapagranthi pūtipūya prakā
śan tad asādhyaṃ sādhyam
anyac ceti ||
bhavati cātra || teṣv ādyāḥ śukradoṣās trī snehasvedādibhir jjayet
| kriyāviśeṣair mmatimān tathaivottaravastibhiḥ ||
tatra vā
tātmake retasi bilvavidārīkṣīram āsthāpanaṃ |
madhūka rāsnā devadāru sarala vipakvan tailan tad
uttaravastiṣu vidadhyāt || dāḍima mātulaṅga phala saindhava kṣāra vasukava-sira siddhaṃ sarppiḥ pāyayet
||
pittātmake retasi payasyāśrīparṇṇīmadhukavipakvaṃ kṣīram āsthāpanaṃ |
sarjjadhavakalkaṃ yonyā dhārayet | madhukavipakvaṃ tailam anuvāsanaṃ |
tad evottaravastiñ ca vidadhyāt | kāṇḍekṣu śvadaṃṣtrā guḍūcī madhuparṇṇī bhṛṇa pañcamūla siddhaṃ sarppiḥ pāyayet ||
śleṣmātmake retasi rājavṛkṣakaṣāyam āsthāpanaṃ |
pippalīviḍaṃgamadhuvipakvan tailam anuvāsanan tad evottarava-stiñ
ca vidadhyāt | pāṣāṇabheda kāśmaryāmalaka pippalī vasuka vasira siddhaṃ
ghṛtam prayacchet pā-
nārthaṃ ||
bhavanti cātra ślokāḥ || pāyayen manujaṃ sarpir bhbhiṣak choṇita retasi |
dhātakīpuṣpakhadira dāḍimārjjuna sādhitaṃ ||
kuṇapākhye pibet sarppiḥ śāla-
sārādisādhitaṃ || granthibhūte
'śmabhiḥ siddhaṃ pālāse cā pi bhasmani ||
parūṣakavaṭādibhyām pūyābhe cāpi sādhitaṃ || prāguktaṃ vakṣyate yac ca
tat kāryaṃ kṣīṇareta
si ||
viṭprabhe pāyayet sarppiś citrakośīrahiṅgubhiḥ |
snehādīnāṃ kramaṃ kuryāt ṣaṭsv ateṣu paṇḍitaḥ ||
asevanāc ciraṃ strīṇāṃ kriyāyogāt tathaiva ca |
kaṣāyakaṭutiktānāṃ drvyāṇām atisevanāt ||
tathāslaṃlavaṇaṃ rūkṣaṃ śuktaṃ paryuṣitan tathā |
vegād yātāc ca yogīnāṃ gamanāc ca praduṣyati ||
tathārttavadoṣe ca snehādikarmmam upadiśet |
yathai
voktan tathaivottaravastiñ ca vidadhyāt |
tatrāśaṇavātātmake
bhaṅgābhadradārukāśmaryaphalasiddhaṃ ghṛtam pāyayet |
payasyā kāśmarya phala kṣīra vidārī kṣīrodaka siddhaṃ vā kṛ
sarapāyasapiṇḍaṃ yonyān dhārayet |
madhukamuṅgaparṇṇīkaṣāyam ācamanaṃ || pittātmake cārttave |
kākolīkṣīravidārīkvāthaṃ śarkkarāyuktam pāyayet | madhukapuṣpa-
kāśmaryaphalakvātham phānitayuktam vā
candanapayasyākalkaṃ yonyān dhārayet | nimbagairikakaṣāyam ācamanaṃ
|| śleṣmātmake bhadraśriyakaṭukarohiṇīkaṣāyam pā-
yayet |
kṣīravṛkṣapravālakalkam vā | tindukakapithaśalāṭucūrṇṇam vā
kṣaudreṇa lehayet | sarjjadhavakalkaṃ yonyān dhārayet |
lādhratindukakaṣāyam ācamanaṃ ||
granthibhūte śṛṅgaverapāṭhācūrṇṇayuktaṃ śvetasurasām prayacchet |
kuṣṭhabhadradārukalkaṃ yonyāndhārayet | teṣām eva kaṣāyam ācamanaṃ ||
kuṇapākhye mañjiṣṭhābhadraśriyakaṣāyaṃ pāyayet
|| kuṭajaphalabhadraśriyacandanam vā śarkkarāyuktaṃ || pūyābhe vā tad
eva prayacchet |
khadirārjjunakalkaṃ yonyāṃ hārayet | tayor eva kaṣāyam ācamanaṃ ||
krimijāte
vidañgapāribhadrakamañjiṣṭhākaṣāyam pāyayet |
kṣaudrayuktaṃ
surāṣṭāṣṭrārocanākalkam
bhadraśriyakalkaṃ yonyān dhāryet | tayor eva kaṣāyam ācamanam bhavati ||
bhavati cātra ||
vidhim uttarabastyantaṃ kuryād ārtavaśuddhaye |
kuryāt kalkam picūṃś cāpi pathyāny ācamanāni ca ||
durggandhapūtisaṃkāśe majjābhe vāpi śoṇite |
pibed bhadraśriya
kvāthañ candanakvātham eva vā ||
granthibhūte pibet pāṭhāṃ tryūṣaṇaṃ vṛkṣakāṇi ca |
kṣāranāgarahiṃgūnān nikvāthaṃ surasām pibet ||
evam aduṣṭaśukraḥ śuddhārtavām ||
ṛtau pra
thama divasāt
prabhṛti brahmacāriṇīṃ snānānulepanālaṅkāra vilekhana virahitān
divāsvapnāñjanāśru pātābhyaṅga nakha cchedana pradhāvana hasana kathanātiśabda śrava
ṇāyāsām pariharet |
kiṃ kāraṇaṃ divā svapatyā vikṛtadṛṣṭiḥ | snānānulepanād duḥśīlaḥ |
vadhiraḥ | añjanād andhaḥ | rodanād
tailābhyaṅgāt kuṣṭhī |
nakhāvakarttanāt kunakhaḥ | pralepanāt
khalatiḥ | mārutāyāsasevanād utmatto garbhbho bhavatīty evam etām
pariharet || darbhbha saṃstaraṇa śāyinīṃ
karatala śarāva parṇṇānām
anyatama bhojinīṃ haviṣyaṃ
tryahaṃ bharttā
rakṣet tataḥ śuddhasnātān tu caturthyām anāhata vastravāsinīm alaṅkṛtāṃ kṛtamaṅgalasvasti vācanām
bharttāran darśayed| api | tat kasya hetoḥ? ||
pūrvvam paśyed ṛtu-
snātā yādṛśan naram aṅganā | tādṛśañ
janayet putram bharttāran darśayet tataḥ ||
tato vidheyaṃ putrīyam upādhyāyaḥ samācaret | karmānte ca kramaṃ hy etam
avekṣyeta vicakṣa-
ṇaḥ ||
tato 'parāhṇe pumān sarppiḥkṣīrābhyāṃ śālyodanam abhiprāśya māsaṃ
brahmacārī | tailamāṣottarāhārān nārīm upagacched rātrau sāmabhir
abhiviśvāsya vika
lpam evaṃ caturthyāṃ
ṣāṣṭhyām aṣṭamyān daśamyāṃ dvādaśyāñ copeyā-d
ataḥ | param māsād upeyāl |
labdha garbha nni va ca | teṣv
evāhaḥsu lakṣmaṇā vaṭa śuṅgā sahadevā viśva devānām
a
nyatamam abhiṣūyāt | trīṃś caturo vā bindūn dadyād
dakṣiṇe nāsāpuṭe putrakāmāyai vāme strīkāmāyai na cainan niṣṭhīved iti
||
ślokāḥ ||
sphaṭikābhaṃ dravaṃ snigdhaṃ madhuram madhugandhi ca |
śukram icchanti kecit tu kṣaudratailasamaprabhaṃ ||
śaśāsṛkpratimaṃ yat tu yad vā lākṣārasopamaṃ | tad ārtavam
praśansanti
yac cā na
virajyate ||
tad evātiprasaṅgena pravṛttam anṛtāv api | asṛgdaram vijānīyād
raktalakṣaṇalakṣitaṃ ||
asṛgdaraṃ bhavet sarvvan sāṅgamarddan savedanaṃ |
atipravṛttau daurbbalyam bhramamūrcchā tamas tṛṣā ||
dāhaḥ pralāpaḥ pāṇḍutvan tandrā rogāś ca vātajāḥ | taruṇyā
hitasevinyās tad alpopadravam bhavet ||
doṣair āvṛtam ā
rggatvād ārttavan naśyati striyāḥ |
tatra māṃsa kulatthāmla tila-māṣasurā hitāḥ ||
pāne mūtram udaśvic ca dadhiśuktañ ca bhojane |
kṣīṇam prāgīritaṃ raktaṃ salakṣa-
ṇacikitsitaṃ ||
tathāpy asya vidhātavyam vidhānaṃ raktapittavat |
dhruvañ caturṇṇāṃ sānnidhye garbhbhaḥ syād vidhipūrvvakaḥ ||
kṣettrabījodakatṛṇāṃ sāmagryād aṅkuro yathā
||
evaṃ jātā rūpavanto mahāsattvāś cirāyuṣaḥ ||
bhavanty ṛṇapramoktāras saputrāḥ putriṇāṃ hitāḥ ||
tatra tejodhātur varṇṇānām prabhavaḥ iti kṛtvā | yadā
garbbhotpattāv apāabdhātuprāyam āhāram bhavati | tadā garbhbhasya
gauratvaṃ | pṛthivīdhātuprāyaḥ kṛṣṇatvaṃ | pṛthivyākāśadhātuprāyaḥ
śyāmatvaṃ | yādṛkvarṇṇam āhāram upasevate garbhbhiṇī tadvarṇṇaḥ prasa
vo bhavatīty eke bhāṣante | yathā kṛṣṇapītasvetāsu bhūmiṣu
sarppa vṛścika galagoṇḍikādayaḥ satvāḥ kṛṣṇapītasvetā iti || tatra dṛṣṭibhāgam
apratipannan te
jodhātur jjātyandhaṃ karoti | tad eva
raktānugataṃ raktākṣaṃ | śleṣmānugataṃ śuklākṣaṃ | pittānugatam
piṅgākṣaṃ | vātānugatam vikṛtākṣaṃ ||
bhavanti cātra ||
viśu
ddhaḥ pavano yasya nayane pratipadyate |
jāyate nayane tasya- nimne kṛṣṇe site tathā ||
pittaṃ kaphayutaṃ yasya nirmmalaṃ yāti locane |
haripiṃglasamjñā vai
jāyete
tasya locane ||
vinirddhūtamalaḥ śleṣmā yadā vraja-ti locane |
tasya netre prakāśete śuklamaṇḍalamaṇḍale ||
raktaṅ kaphayutaṃ yasya yadā vrajati lo
cane ||
kapotanīle nayane rakte vā jāyate nṛṇāṃ ||
ghṛtakumbho yathā hy agnim āśritaḥ pravilīyate |
prasarpped ārttavan nāryāḥ puruṣasya samāgamāt ||
bīje tu vāyunā bhinne dvau jīvau kukṣim āgatau
|
yamāv ity abhidhīyete dharmmetarapurā kṛtau ||
miśrībhāve yadā puṃso retas subahunirmmalaṃ |
tadā prasūyate nārī garbhbhiṇī dārakadvayaṃ ||
miśrī
bhāve striyāś caiva bahuśukraṃ yadā bhavet |
kanyādvayan tadā nārī sūyate nātra saṃśayaḥ ||
āsekyo nāma bhavati strīpuṃsor alpabījayoḥ ||
sa śuklaṃ prāsya-
labhate dhvajocchrāyam asaṃśayaḥ ||
yaḥ pūtiyonau jāyeta sa saugandhikasaṃjñitaḥ || sa yoniśephasor
ggandham āghrāya labhate balaṃ ||
sve gude brahmacaryād yā strī
ṣu svāsu pravartate | kumbhīkaḥ
sa tu vijñeya īrṣyakaṃ śṛṇu cāparaṃ ||
dṛṣṭvā vyavāyam anyeṣāṃ vyavāyāya pravarttate | īrṣyakaḥ sa tu vijñeyaḥ
ṣaṇḍhakaṃ śṛṇu pañca
maṃ ||
kaumāryāṃ yas tv ṛtau mohād aṅganeva pravartate |
tatra strīce-ṣṭitākāro jāyate ṣaṇḍhasaṃjñakaḥ ||
ṛtau puruṣavac cāpi yadi yoṣit prapadyate | tatra kanyā yadi
bhavet sā bhaven naraceṣṭitā ||
āsekyaś ca sugandhī ca kumbhīkaś cerṣyakas tathā | saśukrakās tv amī
jñeyā hy aśukraḥ ṣaṇḍhasaṃjñakaḥ ||
anayor vviprakṛtyā tu teṣāṃ śukravahā- sirā ||
harṣāt sphuṭatvam āyāṃti dhvajocchrāyan tato bhavet
||
ākārācāracintābhir yādṛśībhiḥ samanvitau | strīpuṃsau tu bhaveyātāṃ
tayor ggarbbho 'pi tādṛśaḥ ||
yadā tu nārī-
nārī ca maithunāyopakalpataḥ | muñcantaḥ śukram
anyonyam anasthis tatra jāyate ||
sarppa vṛścika kuṣmāṇḍa vikṛtākṛtayas tu te |
garbhbhā evamvidhāś cānye jñeyāḥ pāpa-
kṛto bhṛśaṃ ||
garbhbho vātaprakopeṇa dauhṛdena vimānitaḥ | bhave-t kubjo thavā
kūni paṅgur mmūko tha mirmmiṇaḥ ||
mātāpitror anācārād aśubhaiś ca purākṛtaiḥ | vātādī
nām
prakopeṇa garbhbho vaikṛtam āpnuyāt ||
malālpatvād ayogāc ca vāyoḥ pakvāsayasya
ca | vātamūtrapurīṣāṇi na garbhbhasthaḥ karoti ha ||
jarāyunā mukhe cchanne kaṇṭhe-
ca kaphaveṣṭite | vāyor
ggatinirodhāc ca na garbhbhasthaḥ prarodi-ti ||
niśvāsocchvāsa saṃkṣobhaḥ svapnāṅ garbhbho 'tha gacchati |
mātur nniḥśvasitocchvāsasaṃkṣobhasvapnasaṃbha
vān ||
sanniveśaḥ śarīrāṇāṃ dantānāṃ patanodbhavau | taleṣv asaṃbhavo yac ca
romnām etat svabhāvataḥ ||
bhāvitā pūrvvadeheṣu satataṃ śāstrabuddhayaḥ |
bhavanti sttāna bahulāḥ pūrvvajātismarā narāḥ ||
iti śārīraṃ dvitīyo 'dhyāyaḥ || ||
athāto garbbhāvakrāntiṃ śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
saumyaṃ śukram ārttavam āgneyam itare
ṣām apy atra bhūtānāṃ
sānnidhyam asty anunā viśeṣeṇa parasparopakārāt
parasparānupraveśāc ca ||
tatra dampatyoḥ samprayoge tejaḥ śarīrād vāyus samīrayati | tatra te
jo'nila sannipātāc chukraṃ cyutaṃ yonim
abhiprapadyate | saṃsṛjyate cārttavena tato 'gnīṣomasaṃyogāt
saṃsṛjyamāno garbbhāsayam anuprapadyate kṣettrajñaś cetayitā spra
ṣṭā ghrātā draṣṭā śrotā rasayitā puruṣo gantā sākṣī dhātā
vaktā yaḥ ko 'sāv ādya āyur ity evam ādibhiḥ paryāyavācakair nnāmabhir
abhidhīyate | daivasaṃyogād a
kṣayo 'vyayo cintyo bhūtātmā
satvarajastamobhir ddevāsurair aparaiś ca saha bhāvair vvāyunā
preryamāṇo garbbhāsayam anupraviśati ||
tatra śukrabāhulyāt pumān ārtta
vabāhulyāt strī sāmyād
ubhayor napuṃsakaṃ ||
tatra ṛtudvādaśarātraṃ bhavati |
tatra prathame divase ṛtumatyāṃ maithunagamanam anāyuṣyam punso bhavati
| yac ca tatrādhīyate garbbhaḥ saprasavato
vipadyate | dvitīye tivāgṛhe vipadyate || tṛtīye 'py evam
asampūrṇṇo 'ṅgo 'lpāyuś ca bhavati | tasmāt trirātram pariharet | na ca
pravarttati raktabījaṃ pradiṣṭaṃ guṇakaraṃ
bhavati | yathā
nadyām pratisrotasi
pla cidravyaṃ pratikṣiptaṃ na pratinivarttate | tadvad
bījaṃ draṣṭavyan tasmāt trirātran niyamavantīm pariharet | tatra
ṛtudvādaśarātran dṛṣṭvānārtta
vā bhavati |
adṛṣṭārttavās tān eke bhāṣante ||
bhavati cātra ||
dine vyatīte niya
taṃ
maṃ3
saṃkucaty ambujaṃ yathā | ṛtau vyatīte nāryās tu yoniḥ
saṃkucatis tathā ||
pīnaprasaṃ
navadanāṃ praklinnātmamukhadvijāṃ |
narakāmām priyakathāṃ srastakukṣyakṣimūrddhajāṃ ||
sphuradbhujakucaśroṇinābhyūru jaghana sphicāṃ ||
harṣautsukyaparāṃś caiva
vidyād ṛtumatīṃ striyaṃ ||
māsenopacitaṃ kāle dhamanībhyāṃ yad āgataṃ || īṣatkṛṣṇam vigandhañ ca
vāyur yonimukhan nayet ||
tad varṣād dvādaśāt kāle varttamānam a
sṛk punaḥ |
jarāpakvaśarīrāṇām pañcāśād vinivarttate ||
yugmeṣu tu pumān prokto divaseṣv anyathābalā | puṣpakāle śucis tasmād
apatyārthī striyaṃ vrajet ||
tatra sadyo gṛhītagarbbhāyāḥ śramo glāniḥ pipāsā
sakthi sadanam āṭopaḥ śukraśoṇitayor anubandhaḥ
kharasphuraṇaṃ yonyāḥ ||
bhavati cātra ||
stanayoḥ kṛṣṇamukhatā romarājyuṅgamas tathā |
prasekaḥ sadanañ cāpi garbbhiṇyā liṃgam ucyate ||
tataḥ prabhṛty eva ca vyavāyaṃ vyāyāmam atikarṣaṇaṃ | divāsvapnaṃ
rātrijāgaraṇaṃ śokaṃ yānārohaṇam bhayam utkaṭa
kāsanañ
caikāntataḥ snehādikramaṃ śoṇitamokṣaṇañ cākāle nā seveta |
tatra prathame māse kalalañ jāyate || dvitīye śoṇitoṣṇānilaiḥ pacyamāno
mahābhū
tānāṃ saṃjāto ghanañ jāyate | granthir yadi pumān
| strī cet peśī | napuṃsakaṃ ced arbbudam bhavati || tṛtīye
hastapādaśirasām pañca piṭakā abhinirvarttante |
sarvvāṅgapratyaṅgavibhāgaś ca sūkṣmo bhavati || caturthe
sarvvāṅgapratyaṅgavibhāgaś ca pravyakto bhavati || pañcame
sarvvāṅgapratyaṅgavibhāgaś ca pravyaktataro bhavati |
garbbhahṛdapravyaktibhāvāc cetanādhātur abhivyakte kasmāt tatsthānatvād garbbhaś caturthe
māse abhiprāyam indriyārtheṣu karoti |
dvihṛdayā ca nārī bhavati
nimittāny ācakṣate | dvauhṛdayavimānanān javjakūnīṃ
ṣaṇḍam vāmanavikṛtākṣam
anakṣam vā
nārī sutañ janayati | tasmāt sā yad icchet tat tasmai
dāpayet | labdhadauhṛdāhivīryavantaṃ cirāyuṣañ janayati ||
bhavati cātra ||
indriyārthām̐s tu yān yāṃ sā bhoktum
icchati garbbhiṇī | garbbhābādhabhayāt tām̐s tām bhiṣag āhṛtya dāpayet
||
samprāptadauhṛdam putram prajāyeta guṇānvitaṃ | alabdhadauhṛdāga
rbbhe labhate cātmani vā bhayam ||
yeṣu yeṣv indriyārtheṣu dauhṛde¦ yā vimānitā | prajāyeta sutaṃ sārttin
tasmin tasmin tathaindriye ||
rājā sandarśane yasyā dauhṛ
dañ jāyate striyaḥ | arthavantam mahābhāgaṃ kumāraṃ sā
prasūyate ||
dukūlapaṭṭa kauṣeya bhūṣaṇādiṣu dauhṛdā |
alaṅkāreṣiṇam putraṃ lalitaṃ sā prasūyate ||
āsrame saṃyatātmānaṃ dharmmaśīlaṃ prajāyate |
devatāpratimāyāṃ tu prasūto harṣadopamam || darśane vyāḍajātīnāṃ
hiṃsāśīlaṃ prajāyate ||
godhāmāṃsāśinīputraṃ suṣupsur mmāraṇātmakaṃ || gavāṃ
māṃsena balinaṃ sarvvakleśasahaṃ sutaṃ |
māhiṣe dauhṛdāc chūraṃ raktākṣaṃ lomaśaṃ sutaṃ ||
ato nukteṣu yā nārīm abhidhyāyati dauhṛdam | ||
śarīrā
hāraśīlaiḥ sā samānañ janayiṣyati ||
karmmaṇā coditañ jantor bbhavitavyam punar bbhavet | yathā tathā
daivayogād dauhṛdañ janayed dhṛdi ||
pañcame manaḥ pratibu
ddhataram bhavati || ṣaṣṭhe buddhiḥ
saptame sarvvapravyaktaṃ śarīraṃ || aṣṭame sthirībhavaty ojas tatra jāto
na jīvati || nairṛtabhāgadheyatvāt tato balim mānsodanaṃ bhā
gadheyan tasmai dāpayet || navamadaśamaikādaśadvādaśānām anyatamasmiñ
jāyate | atho nyathā vikārī bhavati ||
mātus tu khalu rasavahāyān nābhyāṃ ga
rbbhanāḍī
pratibaddhā bhavati | sāsya mātur
āhārarasavīryam abhyavaharati || tenopasnehenābhivṛddhir asya bhavati |
asañjātāṅgavibhāgam api niḥṣekān
prabhṛti
sarvvaśarīrānusāriṇīnāṃ
rasavahānāṃ tiryaggatīnān
dhamanīnām upasnehena jīvayati ||
garbbhasya khalu sambhavataḥ || pūrvvaṃ śiraḥ sambhavatīty āha
śaunakas tanmūlatvāt | pradhānendriyāṇāṃ hṛdayam iti kṛtavīryaḥ |
buddher manasaś ca sthānaṃ nābhir iti pārāsaryas tato varddhate
dehadehinaḥ | prāṇaḥ pāṇipādam iti
mārkkaṇḍeyas tanmūlatvāc
ceṣṭāyāḥ | garbbhasya śarīram iti
|| subhūtigautamas tatra nibandhatvāt sarvvagātrasambhavasya tan tu na
samyak sarvvāṇy aṅgapratyaṅgāni yuga
pat sambhavanti | kāle
garbbhasya sūkṣmatvān nopalabhyante | vaṃśāṅkuravac cūtaphalavac ca |
tad yathā cūtaphale vipakve keśara mānsāsthi majjānaḥ pṛthak pṛthag
dṛśyante
kālaprakarṣāt tāny eva taruṇe nopalabhyante ||
sūkṣmatvāt teṣāṃ sūkṣmāṇāṃ keśarādīnām pravyaktaṃ kālaḥ karoti |
etenaiva vaṃśāṃkuro vyākhyātaḥ | evaṃ garbbha
sya tāruṇye
sarvveṣv aṅgapratyaṅgeṣu satsv api saukṣmyād anupalabdhis tāny eva
kālaprakarṣāt pravyaktāni bhavanti | pūrvvottarakālayogo nāstīti kevalan
tu
saukṣmyān nābhivyajyante | yathākālaṃ pravyaktāni
bhavanti |
tatra pitṛjamātṛja rasajātmaja satvasātmyajāni śarīre lakṣaṇāni vakṣyāmaḥ || tatra
keśasmaśru danta nakha romāsthi retaḥ prabhṛtīni pitṛjāni
|| māṃsaśoṇitamedomajjā hṛnnābhi yakṛtplīhāntragudaprabhṛtīni mṛdūni mātṛjāni | śarīropacayo
balavṛddhir vvarṇṇasthi
tihāniś ca rasajāni | indriyāṇi jñānam
āyuḥ sukhaduḥkhādikaṃ cātmanaḥ satvajāny uttaratra vakṣyāmaḥ | vīryam
ārogyam balaṃ varṇṇo medhā ca sātmya
jaṃ ||
tatra yasyā dakṣiṇe stane prāk payaso darśanaṃ | dakṣiṇakukṣimahatvañ ca
pūrvvadakṣiṇaṃ sakthi utkarṣayati | bāhulyāc ca punnāmadheyeṣu dravyeṣu
dauhṛdam abhidhyāyati | svapne copalabhate
padmotpalakumudāmrāmrātakādīni punnāmany eva vā prasannamukhavarṇṇā ca
bhavetāṃ vrūyāt putram iyam prajanayi
ṣyatīti || tadviparyaye
kanyāṃ || yasyāḥ pārśvadvayam avanatam purastān nirggatam udaraṃ
prāgabhihitañ ca lakṣaṇan tasyāḥ | napuṃsakam iti vidyāt | yasyā ma
dhye nimno droṇīprābhūtam uda yugmaṃ prasūyata iti ||
bhavati cātra ||
devatābrāhmaṇaparāḥ śucyo hitamitāśanāḥ |
mahāguṇāḥ prasūyante viparītās tu nirgguṇāḥ ||
aṅgapratyaṅganirvṛttiḥ svabhāvād eva jāyate |
aṃgapratyaṃganirvṛttā ye bhavanti guṇāguṇāḥ || te vai garbbhasya vijñeyā
dharmmādharmmanimittajāḥ ||
iti śārīratṛtīyo 'dhyāyaḥ ||
athāto garbbhavyākaraṇaṃ śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
agnīṣomo vāyuḥ satvaṃ rajas tamaḥ | pañce
ndriyāṇi bhūtātmā manaś ceti prāṇāḥ |
tasya khalu śukraśoṇitasyābhipacyamānasya kṣīrasyeva hi santānikāḥ
sapta tvaco bhavanti || tāsāṃ prathamo vabhā
sinī nāma yā
sarvvavarṇṇān avabhāsayati | pañcavidhāñ ca cchāyām prakāśayati | sā vrīher aṣṭādaśabhāgapramāṇā | dvitīyā lohitā
nāma ṣoḍaśabhāgapramā
ṇā | tṛtīyā
śvetā dvādaśabhāgapramāṇā | carurthī tāmrāṣṭabhāgapramāṇā | pañcamī
vedanī nāma pañcabhāgapramāṇā | ṣaṣṭhī rohiṇī nāma vrīhipramāṇā |
saptamī śu
kradharā nāma vrīhidvayapramāṇā || yato vakṣyaty
udare vrīhimukhenāṅgulam aṅguṣṭhodaramātram vāvagāhyeti
kalāḥ khalv api sapta sambhavanti dhātvāntarāśayamaryādāḥ || ślokau ||
yathā hi sāraḥ kāṣṭheṣu chidyamāneṣu dṛśyate |
tathā hi dhātur mmāṃseṣu cchidyamāneṣu dṛśyate ||
snāyubhiś ca praticchannāṃ santatāṃś ca jarāyuṇā | śleṣmaṇā veṣṭitām̐ś
cāpi ka
lābhāgām vidur vvudhāḥ ||
tāsaṃ prathamā māṃsadhārā nāma | tasyā māṃsasirāsnāyudhamanīsrotasān
navanavapratānāni bhavanti ||
bhavati ||
yathā viṣamṛṇālāni vi
varddhante samantataḥ | bhūmau
paṃkodakasthāni tathā mānse sirādayaḥ ||
dvitīyā raktadharā nāma mānsasyābhyantaratas tasyā śoṇitam viśeṣataḥ
sirāsu ca yakṛ
tplīhnoś ca bhavati ||
|| bhavati cātra ||
vṛkṣādyathā hi prahatāt kṣīriṇaḥ kṣīram
āsrayet |
mānsād evaṃ kṣatāt kṣipraṃ śoṇitaṃ sampravartate ||
tṛtīyā medodharā nāma medas tu kha
lu sarvvabhūtānām udareṣv
asthiṣu ca mahatsu cāntar mmajjā ca bhavati ||
bhavati cātra ||
sthūlāsthiṣu viśeṣeṇa majjā tv abhyantarāsritaḥ |
athetareṣu sarvveṣu saraktaṃ meda ucyate ||
caturthī śleṣmadharā nāma yā sarva sandhiṣu
sarvvaprāṇapratām bhavati ||
bhavati cātra || snehābhyakte yathā
hy akṣe cakraṃ sādhu pravarttate | sandhayaḥ sādhu varttante saṃśliṣṭā
śleṣmaṇā tathā ||
pañcamī purīṣadharā nāma yā
caturvvidham apy annam āmāśayāt pracyutam pakvāsayopasthitaṃ dhārayati |
koṣṭham vibhajati pakvāsayasthā ||
bhavati cātra ||
yakṛt samantāt koṣṭhañ ca tathā
ntrāṇi samāsritāḥ |
uṇḍukastham vibhajate
malam maladharāᳵ kalāḥ ||
ṣaṣṭhī pittadharā nāma yā caturvvidham aśitapītakādita līḍham iti pacati
||
bhavati cātra ||
aśitaṃ khāditaṃ pītaṃ līḍhaṃ yat koṣṭhagataṃ
|| taj jīryati yathākālaṃ śoṣitam
pittatejasā ||
saptamī śukradharā nāma yā sarvvaprāṇināṃ sarvvaśarīravyāpinī
bhavati ||
bhavati cātra ||
yathā payasi sarppis tu guḍaś cekṣurase yathā |
śarīreṣu tathā śukraṃ nṛṇām vidyād bhiṣagvaraḥ ||
dvyaṅgule dakṣiṇe pārśve vastidvārasya cā
py avāṅ |
mūtrasrotas tataḥ śukraṃ puruṣasya pravarttate ||
gṛhītagarbbhāṇām ārttavavahānāṃ srotasāṃ vartmāṇy uparuddhāni
garbheṇa bhavanti || tasmād gṛhītagarbbhāṇām ārttavaṃ
na tu
dṛśyate | tatas tad adhaḥpratihatagaty ūrddhvabhāgam upari copacīyamānam
udare mucyate | śeṣaṃ corddhatarabhāgam āgatam payodharāv
abhiprapadyete | tasmād garbbhiṇyaḥ pīnonnatapayodharā bhavanti ||
yakṛtplīhānau śoṇitajau | śoṇitaphenaprabhavaḥ phupphusaḥ
śoṇitakiṭṭaprabhavaḥ | uṇḍukaḥ ||
bhavati cātra || asṛjaḥ śleṣmaṇaś cāpi yaḥ
prasādaḥ paro
mataḥ | taṃ pacyamānaṃ pittena vātaś cāpy anudhāvati ||
tato 'syāntrāṇi jāyante gude vastiś ca dehinaḥ | tatrāsya mathyamānasya
dhāmyamānasya rugmavat ||
jantoḥ saṃjāyate jihvā yayā vedayate rasān ||
śoṇitakaphaprasādajaṃ hṛdayaṃ | yadāsrayā hi dhamanyaḥ prāṇavahās
tadviśeṣeṇa cetanāsthānam uktaṃ || tasmim̐s ta
masāvṛte
sarvvaprāṇinaḥ svapanti ||
nidrān tu vaiṣṇavīṃ pāpmānam upadiśanti |
sā svabhāvataḥ sarvvaprāṇino nispṛśati | tatra yadā saṃjñāvahāni
srotānsi tamobhū
yiṣṭhaḥ śleṣmā
pratipadyate || tadā tāmasī nāma nidrā bhavaty anavabodhinī sā pralayakāle tamobhūyiṣṭhānām ahaḥsu ca niśāsu
bhavati | rajobhūyiṣṭhānām a
nimitta satvabhūyiṣṭhānām
ardharātre kṣīṇaśleṣmaṇām anilavahulānām manobhighātāc ca vaikārikī ||
bhavanti cātra || hṛdayañ cetanāsthānaṃm uktaṃ suśruta dehinām |
tamobhibhūte tasmiṃs tu nidrā viśati
dehinaḥ ||
nidrāhetus tamaḥ sattvaṃ bodhane hetur ucyate |
svabhāva eva vā hetur ggarīyān parikīrtyate ||
pūrvvadehānubhūtām̐s tu bhūtātmā svapiti pra
bhuḥ ||
rajoyuktena manasā
gṛhṇīte rthāṃ śubhāśubhāṃ ||
karaṇānāṃ tu vaiguṇye tamasābhipravarttate | asvapann api bhūtātmā
prasupta iti cocyate ||
sarvvarttuṣu ca divā
svapnam
pratiṣiddho 'nyatra grīṣmāt | pratiṣiddheṣv api pratiṣiddho
vāla vṛddha kṣatakṣīṇa madya pīta strīyāna vāhanādhva karmma pariśrāntānām |
abhuktavatāṃ medomā
rutakapharasakṣīṇānāṃ muhūrttam
praśaṃsanti | rātrāv api khalu jāgaritavatāṃ jāgaraṇakālārddhan
divā svapet | vikṛtis tu divāsvapno nāma tatra svapatām adharmmaḥ
sarvvadoṣaprakopaś ca tatprakopāt
kāsaśvāsapratiśyāyaśirogauravāṅgamarddārocakāgnidaurvvalyāni
bhavanti | rātrāv api khalu jāgaritavatān tannimittās ta eva do
ṣāḥ prādur bbhavanti ||
bhavanti cātra ślokāḥ || tasmān na jāgṛyād rātrau divāsvapnañ ca
varjjayet | jñātvā doṣakarāv etau vudhaḥ svapnamitaś caret ||
tathā hy arogaḥ
sumanā valavarṇṇānvitā bhṛśaṃ | nātisthūlakṛṣaḥ
śrīmān naro jīvet samāśataṃ ||
mūrcchā pittatamaḥprāyā rajaḥpittānilād bhramaḥ |
tamovātakaphā tandrā nidrā śleṣmatamodbhavā
||
nidrānāśo nilāt pittāt manastāpāt kṣayād api | abhighātāc ca
bhavati pratyanīkaiḥ sa śāmyati ||
nidrātiyoge vamanaṃ hitaṃ saṃśodhanāni ca | laṃ
ghanaṃ
raktamokṣaś ca manovyākulanāni ca ||
kaphamedoviṣārttānāṃ rātrau jāgaraṇaṃ hitam
|
divāsvapnaś ca tṛṭchūlahikkājīrṇṇātisāriṇāṃ ||
indriyārthe
ṣv asamvittir jjṛmbhanaṃ gauravaṃ klamaḥ |
nidrārttasyaiva yasyeha tasya tandrā
vinirddiśet ||
garbbhasya khalu rasaguṇanimittātmāt mātur āhāranimittāc ca
parivṛddhi
r bbhavati ||
bhavati cātra || dṛṣṭiś ca romakūpāś ca varddhante na kadācana |
dhruvāṇy etāni marttyānām iti dhanvantarer mmataṃ ||
śarīre kṣīyamāṇe pi varddhate
dvāv
imau sadā | svabhāvam prakṛtiṅ kṛtvā nakhakeśāv iti sthitiḥ ||
tisraḥ prakṛtayo bhavanti vātapittakaphanimittāḥ ||
bhavati cātra
śuklaśoṇitasaṃyoge yo doṣas tūtkaṭo bhavet |
prakṛtir jjāyate tena tāsāṃ me lakṣaṇaṃ śṛṇu ||
tatra vāta prakṛti jāgarūkaḥ śītadveṣī durbbhagasteno
nāryo mastaro gāndharvvaḥ | sphuṭitacaraṇau rūkṣālpakeśasmaśruḥ
kaṭhinakrodhī dantakhādī a
lpavalo
'lpāyuś ca bhavati ||
bhavati cātra || adhṛtir adṛḍhāsauhṛdayaḥ kṛtaghnaḥ kṛṣaparuṣo
dhamanītataḥ pralāpī | drutagatir aṭano navasthitā
tmā nabhasi ca gacchati saṃbhrameṇa suptaḥ ||
avyavasthitamatiś calacitto mandadantadhanasañcayamitraḥ || kiñ cid
eva vilapaty anivaddhaṃ mārutaprakṛ
tir eṣa manuṣyaḥ ||
pittaprakṛtis tu svedanaḥ śītasaho durggandhī pītaḥ kālo vā
śithilāṅgas tāmranakhanayanatālujihvauṣṭhapādapāṇitalo du
rbbhago valīpalito sṛṣṭo vahubhug uṣṇadveṣī kṣiprakrodhaprasādaśīlo
madhyamāyuś ca bhavati ||
bhavati cātra || medhāvī nipuṇamatir nnigṛhyavaktā tejasvī samitiṣu
durnnivāravīryaḥ | suptaḥ saṃ kanakapalāśakarṇṇikārāṃ saṃpaśyed api ca
hutāśavidyudulkāṃ ||
na bhayāt praṇamet praṇateṣu mṛduḥ praṇa
teṣu ca sāṃtvanadānaruciḥ | bhavatīha sadā
vyathitāsyagatiḥ sa bhaved iha pittakṛtaprakṛtiḥ ||
śleṣmaprakṛtis tu durvvedīsvaranistriṃśārddrāriṣṭakaśarakā
ṇḍānām anyatamavarṇaḥ subhagaḥ priyadarśano madhurapriyaḥ |
kṛtajño dhṛtimān sahiṣṇur alolupo valavāṃś ciragrāhī dṛḍhavairo
dīrghāyuś ca bhavati ||
snighdāṅgaḥ sthirasuvibhaktacārugātro lakṣmīvān
jaladamṛdaṅgasiṃhaghoṣaḥ | suptaḥ san sakamalahaṃsacakravākān sampaśyed
api ca jalā
śrayān manojñāṃ ||
dṛḍhaśāstramatiḥ sthiramitrama
miḥ
naḥ
parigaṇya cirāc
ca dadāti vahuḥ pariniṣṭatavākyapadaḥ satataṃ gurumānakaraś ca
kaphaprakṛti
ḥ ||
dṛśyate prakṛtau rūpaṃ yadā doṣadvayasya tu || saṃsarggan tam vijānīyāt
saṃsarggas trividhaś ca yaḥ ||
prakopo vānyatobhāvo kṣayo vā nopajāyate | prakṛtīnāṃ svabhāvena jñāyante tu gatāyuṣaḥ ||
viṣajāto yathā kīṭo viṣeṇa na vipadyate | tadvat prakṛtibhir ddehas
tajjātatvān na vādhate ||
prakṛtir iha narāṇāṃ bhautikī kecid āhuḥ
pavanadahana
toyaiḥ kīrttitās sas tu tisraḥ |
sthiravipulaśarīraḥ pārthivaś cet kṣamāvān śucir atha cirajīvī
nābhasaḥ khair mmahadbhiḥ ||
śaucam āstikyam ābhyāso vedeṣu
gurupūjanaṃ | priyātithitvam ijyā ca vrahmakāyasya lakṣaṇam ||
sauryam ājñā mahābhāgyaṃ satataṃ
śāstravuddhitā | bhṛtyānāṃ bharaṇañ caiva mā
hendraṃ
kāyalakṣaṇaṃ ||
sahiṣṇutatā śītasevā paiṅgākhyaṃ hari keśatā | priyodakatvañ ca tathā vāruṇaṅ
kāyalakṣaṇaṃ ||
madhyasthatā
sahiṣṇutvam arthasyāgamasañcayau |
mahāprasavaśaktiś ca kauveraṃ kāyalakṣaṇam ||
gandhamālyapriyatvañ ca nṛtyavāditrakāmatā | vihāraśīlatā caiva
gāndharvvaṅ kā
yalakṣaṇam ||
prāptakārī dṛḍhotthāno dhṛtimān smṛtimāñ chuciḥ | rāgadveṣabhayājñānair
vvirjjito yāmyasatvavān ||
vrahmacaryavratajapaṃ homādhyayanasevinaṃ | jñānavi
jñānasampannam ṛṣisatvaṃ vidur naraṃ ||
saptaite sātvikāḥ kāyā rajasās tu nivodha me | aiśvaryavantaṃ raudrañ ca
śūraṃ caṇḍam asūyakaṃ |
ekāśinaṃ tv aupadhikam āsuraṃ satva
m īdṛśaṃ ||
ekāntagrāhitā raudryam asūyādharmmavākyatā |
bhṛśam ātmastavaś cāpi rākṣasaṃ kāyalakṣaṇaṃ || utsṛṣṭācāratā
raukṣṇyaṃ sāhasapriyatā tathā ||
strīlau
lupatvaṃ nairllajjyaṃ paiśāco
guṇasaṃgrahaḥ || tīkṣṇam āyāsavakulaṃ krodhanaṃ satvabhīrukaṃ |
vihārāhāra capalaṃ sarppasatvam vidur nnaraṃ || asamvibhāgam alasan
duḥ
śīlamasūcakam |
laulupañ cāpy adātāraṃ pretasatvam vidur nnaram ||
pravuddhakāmāmasevī vā jasrāsāhāra eva ca | amarṣaṇo navasthānaḥ śākunaṃ
satvam ucya
te || ṣaḍ ete rājasāḥ
kāyāḥs tāmasās tu nivodha me ||
durmmedhastvaṃ mandatā ca svapna maithunanity
atā | nirākaṣṇutā śūcā vijñeyāḥ pāśavā guṇāḥ ||
anavasthita
tā maurkhyaṃ
bhīrutvaṃ toyakāmatā || parasparābhimarṣaś ca matsyasarvvātmakā guṇāḥ ||
satvavudhāṅgahīnaḥ syād āhāre kevale rataḥ |
priyārthakāmarahitaḥ satva vānaspate
sthitaḥ naraḥ ||
ity ete trividhāḥ kāyāḥ proktā vairājasādayaḥ | vijñāya kāyaprakṛtim
anurūpāṃ kri
yāṃ cared iti ||
iti śārīraṃ caturtho dhyāyaḥ ||
athātaḥ śarīravyākaraṇaṃ śārītam vyākhyāsyāmaḥ ||
śukraśoṇitaṅ garbhāsa
ya
stham ā
maprakṛtivikārasammūrcchito garbha ity ucyate
|| tad acetanāvasthitam vāyur vvibhajate
teja enam pacati | āpaḥ kledayati | pṛthivī saṃhanti | ākāśam
vivarddhayati
| evam vivarddhitaḥ sa yadā
hastapādajihvāghrāṇavadanakarṇṇādibhir upetas tadā śarīram iti
saṃjñāṃ labhate | tac ca ṣaḍ aṅgaṃ śākhāś catvāraḥ | madhyaṃ ṣaṣṭhaṃ
śira iti ||
ataḥ param pratyaṅgāni vakṣyante |
mastakodarapṛṣṭhanābhilalāṭanāsācivukagrīvā ity ete ekaikāḥ || karṇṇanetrabhrū vā ca
sagaṇḍakakṣastanavaṃkṣyaṇavṛṣaṇapārśvasphik
jānukurpparavāhuprabhṛtayo dve dve viṃśatir aṅgulyaḥ
srotānsi vakṣyante ||
ity etat pratyaṅgavibhāgam uktaṃ tvayābhihitāḥ kalā dhātavo maladharoś
ca ||
āsayās tu vātapittaśleṣmāmapakvāgnisūtrāṇāṃ
sapta | strīṇāṃ garbhāsayoṣṭama iti |
sārddhatrivyāyāmānyantrāṇi puṃṣāṃ strīṇām arddhavyāyāmahīnāni |
śravaṇanayanavadanaghrāṇagudameḍhrāṇi nava srotānsi
narāṇām
vahir mmukhāni | tāny eva strīṇām aparāṇi ca trīṇi | dve stanayor
aparam adhastād raktavāhi ca |
ṣoḍaśa kaṇḍarās tāsāñ catasraḥ pādayos tāvanta eva hasta
grīvāpṛṣṭheṣu | tatra
hastapādagatānāṅ kaṇḍarāṇāṃ nava nava prarohā
grīvāhṛdayanivandhanīnām meḍhraśoṇipṛṣṭhanivandhanīnāmadhogatānām
nita
mvam ūruvandhotkapiṇdīnāñ ca
māṃsasirāsnā yvasthidhamannījālāni praty ekaṃ catvāri tāni
maṇivandhanagulphasaṃśritāni | yair vagākṣitam idaṃ
śarītaṃ
|
ṣaṭ kūrccās te hastapādagrīvāmeḍhreṣu |
mahatyo mānsarajjavals catasraḥ peśīnivandhanārtham pṛṣṭhavaṃśam
ubhayato dve vāhye abhyantare ca dve |
sapta sīmanyasta
tra vibhaktāḥ śirasi pañca
jihvāśepasorekaikās tāḥ parihartavyāḥ śastreṇa |
caturddaśās saṃhatās teṣāṃ trayo gulphajānuvaṃkṣaṇeṣu |
etenetarasakthi vāhu ca vyākhyā
tau | trikaśirasorekaikaḥ |
caturddaśaiva sīmantāḥ | yair mmuktaḥ saṃhātās te khalv akadaśaikeṣāṃ |
triṇi ṣaṣṭyā śatāny asthām iti || vedavādino pabhāṣante | śalyatantreṣu
trīṇy a
va śatāni | teṣāṃ saviṃśaty sthiśataṃ śākhāsu |
saptadaśottaraṃ śataṃ śroṇīpārśvapṛṣṭhoras su | grīvāyāṃ praty
ūrddvan triṣaṣṭhir |
ekaikasyāṃ pādāṅgulyāṃ trīṇi
triṇi
tāni pañcadaśa talakūrccagulphasaṃśritāni | daśa pārṣṇyām ekaṃ jaṃghāyāṃ dve jānuny ekam
ekam ūrūbhyāṃ | triṃśad evam ekasmin sakthini bhavanti | etena ita
rasakthi vāhu vyākhyātau || śroṇyām pañca | teṣāṃ
gudabhaganitamveṣu catvāri trikasaṃśritam ekaṃ pārśve ṣaṭtriṃśad
ekasmin tāvantyeva dvitīye | pṛṣṭhe dvā
triṃśad evāṣṭhāvurasi | dve akṣakasaṃjñe grīvāyāṃ nava
kaṇṭanāḍyāṃ catvāti | dve hanusaṃjñe dantā triṃśan nāsāyān trīṇy
ekatāluni gaṇḍakarṇṇaśaṃkheṣv ekaikaṃ ṣaṭ chira
sīti |
tān etān asthīni paṃcavidhāni bhavanti || tad yathā ||
kapālarūcakataruṇavalayanalakasaṃjñāni bhavanti | teṣāṃ
jānurpparanitamvāḥ sagaṇḍutālumadhyaśiraḥ su kapālāni | daśanās tu rucakāḥ |
ghrāṇakaṇṭhakarṇṇākṣikūṭeṣu taruṇāni | pādahastagrīvāpṛṣṭheṣu valayāni |
bhavati cātra ||
yathā hi sāro vṛkṣa
sya tiṣṭhaty
abhyantarāśritaḥ |
evam asthīni jantūnāṃ śarīran dhriyate tu taiḥ ||
tasmāc ciravinaṣṭe pi tvagmāṃse tu śarīriṇāṃ |
asthīni na viśyanti sāroṣa vidhīyate
||
māṃsāny atra nivaddhāni sirābhiḥ snāyubhis tathā |
asthīny ālambanaṃ kṛtvā na śīryanti patanti vā ||
sandhayo dvividhāś ceṣṭāvantaḥ sthirāś ca |
saṃkhyātās tu dve śate
daśottare
teṣāṃ śākhā aṣṭaṣaṣṭir ekonaṣaṣṭiḥ koṣṭhe grīvā yāṃty urddhan tryāśītiḥ | ekaikasyān tu
pādāṅgulyāṃ trayas trayaḥ | dvāvaṅguṣṭhe te
caturddaśagulphajānuvaṃkṣyaṇeṣṭhekai
kaḥ saptadaśaikasmin
sakthini bhavanti | etena itarasakthi vāhu ca vyākhyātau || trayaḥ
kaṭīkapāleṣu caturvviṃśatiḥ pṛṣṭhavaṃśe | tāvantya eva pārśvayoḥ |
aṣṭāvūrasi |
tāvantya eva grīvāyān tu yaḥ kaṇṭhanāṇḍyāṃ
hṛdayaklomāsa nāḍīṣv aṣṭādaśatāsvevanivaddhā | dantaparimāṇā
dantamūleṣv ekaikaḥ | kākalake nāsāyāñ caikkekaḥ | dvau dvauva
rtmmamaṇḍala yor nnetrāśritau |
gaṇḍakarṇṇaśaṃkheṣv ekaikaḥ | dvau hanusaṃdhī dvāvupariṣṭād bhuvau
śaṃkhayoś ca pañca śiraḥ kapāleṣv eko mūrddhri |
ta ete saṃdhayoṣṭavidhā bhavanti | tad yathā |
korodūkhalasāmudgaprataratūnasīvanī vāyasatuṇḍamaṇḍalaśaṃkhāvartāḥ
| teṣām aṅgulimaṇivandhagulphajānukūrppareṣu korāḥ saṃdhayaḥ |
kakṣavaṃkṣaṇada
śaneṣū dūkhalasaṃjñā | aṃsam
pīṭhagudabhaganitamveṣu sāmudrāḥ |
grīvāpṛṣṭhavaṃśeṣu pratarāḥ | śiraḥ kaṭīkapāleṣu tūna sīvanī saṃjñāḥ | hanvorūbhaya
ta
stu
vāyasa tuṇḍāḥ |
kaṇṭhahṛdayanetravartmmaklomanāḍīṣu maṇḍalasaṃjñāḥ |
srotaśṛṃgāṭakeṣu śaṃkhāvartāḥ || teṣāṃ nāmabhir evākṛtayaḥ prāyeṇa
vyākhyātāḥ ||
bhavati cātra || asnthāṃ tu saṃdhayo hyete kevalaṃ
parikīrtitāḥ |
peśīsnāyusirāṇān tu sandhisaṃkhyān na vidyate ||
nava snāyu śatāni bhavanti | teṣāṃ śā
khāsu ṣaṭ chatāni | dve śate triṃśac ca koṣṭhe grīvāyāṃ
pratyurdhvaṃ saptatiḥ | ekaikasyāṃ pādāṅgulyāṃ ṣaṭnicitāni triṃśac ca |
tāvatya eva talakūrccagulpheṣu tāvatya eva
jaṃghāyāṃ | daśa jānuni | catvāriṃśadūrvvāḥ | daśavaṃkṣaṇe | pañcāśat
chatam evam ekasmin sakchini bhavanti | etena itarasa
kthi
vahū vyākhyātau || ṣaṣṭiḥ kaṭyāḥ pṛṣṭhetvaśītiḥ | pārśvayoḥ |
ṣaṣṭiḥ | urasi triṃśat | ṣaṭtriṃśad grīvāyāṃ | mūrddhri catustriṃśat |
eva navasnāyuśatā
ni vyākhyātāni bhavanti | mahāsnāyuṣu
kaṇḍareti saṃjñā ||
bhavanti cātra ślokāḥ || caturvvidhāni snāyūni nāsateṣān nivodha
me |
pratānavanti vṛtāni
susirāṇi
pṛthūni ca ||
pratānavanti śākhāsu sarvvasaṃdhi
ṣu
cāpy atha |
vṛtāni kaṇḍarāḥ sarvvā vijñeyā kuśalair iha ||
āmapakvāsayānteṣu susirā
ṇi pṛthūni ca |
pārśvorasi tathā pṛṣṭhe pṛthūlāni śiras
ca ||
naur yathā phalakās tīrṇṇā vandhanair vahubhir yutāḥ |
bhaved bhārasahā dṛḍhasandhisamāśritāḥ ||
eva, eva śarīresmin yāvantaḥ sandhayaḥ smṛtāḥ |
snāyubhir vvahubhir vvaddāstena bhārasahāḥ smṛtā ||
na hy asthīni na peśyo vā na sirā na ca sandhayaḥ |
vyāpāditās tathā hanyur yathā snāyūni dehināṃ ||
yaḥ snāyūni vijānāni sa vāhyāsyantarāṇi ca |
sa guḍhāṃ śalyamu
dvarntun dehāc chakroti mānavaḥ ||
pañca peśīśatāni tāsāñ ca catvāt iṃ śaktāni śākhāsu | koṣṭhe
ṣaṣṭhiḥ | grīvāyāṃ pratyurddhañ catvāriṃśat || ekaikasyāṃ
pādāṃgulyāṃ tisrastisrastāḥ pañcadaśa | pañcadaśaprapede pādopari |
kurccasanniviṣṭās tāvantya eva | daśagulphatalayoḥ | gulphajānvontare
viṃśa
tiḥ | pañca jānini | ūrvoddaśa | vaṃkṣaṇe daśa |
śatam ekasmin sakthini bhavantye na
itara sakthi vāhū ca vyākhyātau || ekā meḍhra sevanyāṃ | apare dve
vṛṣa
śayoḥ | gude tisraḥ | sphicoś ca pañca pañca | dve
vasti śirasi | saptodare nābhyām ekā |
pṛṣṭhorddhasaṃniviṣṭāḥ pañca pañca dīrghāḥ | pārśvayor daśa | dve
vakṣa
si | akṣakāṃ saṃpratisamaṃtāt sapta | dve
hṛdyāmāsaye | ekābhyantarataḥ koṣṭhe | grīvāyāñ ca tasra | ekaikā
galakālayoḥ | dve tāluni | jihvāyāṃ ṣaṭ | dve joṣṭhayoḥ | nāsāyāṃ dve | gaṇḍayoś catasraś catasraḥ | netrayor ddha |
karṇṇayor dve | catasro lalāṭe | ṣaṭ chirasīti | tāny etāni pañca
peśīśatāni puṃsām bhavanti |
strīṇāñ caturddaśāsya
dhikā | daśa tāsāṃ stanayor ekaikasmin
pañca pañca | yauvane tāsāṃ parivṛddhir bhavati | apatyapathe
catasras tāsāṃ dve prasṛte bhyantarataḥ | dve mukhāsri
te ca | vṛtte dve garbbham
āśritāḥ | tisraḥ śukrār bhavaḥ praveśinyaḥ | tisra eva garbbhaśayyāyāṃ yatra garbbhas tiṣṭhati |
marmmasirādhamanīsrotasām anyatra
vibhāgaḥ |
bhavati cātra || śaṃkhanābhyo kṛtir yonis trir āvartā prakīrtitā |
tasyās tṛtīye tv āvarte garbbhaśayyā pratiṣṭhitā ||
yathā rohitamatsya
sya mukham
bhavati rūpataḥ |
tat sthānañ ca yathārūpaṃ garbbhaśayyām vidurvvudhā ||
ābhugno 'bhimukhaḥ śete garbbho garbbhāśaye striyāḥ |
sa yoniṃ yāti śira
sā svabhāvāt prasavam prati ||
tvakparyantasya dehasya yo yam aṅgaviniścayaḥ |
śalyajñānād ṛte nāyaṃ varṇyate ṅgeṣu keṣucit ||
tasmān nisaṃśayaṃ jñānaṃ śalya harttābhivāñcchatā |
dhāvayitvā mṛtaṃ samyag draṣṭavyo ṅgaviniścayaḥ ||
pratyakṣato hi yad dṛṣṭaṃ śāstradṛṣṭañ ca yad bhavet |
samāgatan tad ubhayam bhūyo jñānam vivarddhayet ||
tasmāt samastagātram avihatam adīrghavyādhipīḍitaṃ puruṣam
apahṛtyāpagāyāṃ | vivaddhaṃ muñja valvajaiḥ pañjarastham a
prakāśe deśe kothayet | samyak prakuthitañ
coddhṛtyāyatadehaṃ
kṛtvośīra tṛṇa veṇu kurccādīnām
anyatamena śanaiḥ śanair eva ghṛṣya tvagādīn sarvvān eva vāhyābhyanta
rān aṅgapratyaṅgaviśeṣān
yathoktān upalakṣayec cakṣuṣā ||
ślokau ||
na śakyañ cakṣuṣā draṣṭuṃ saukṣmyāsaukṣmyataraṃ viduḥ |
dṛśyate jñānacakṣurbhis tapaścakṣurbbhir eva3 vā |
śarīre
cāpi śāstre ca dṛṣṭārthas tu viśāradaḥ |
dṛṣṭaśrutābhyāṃ sandehaṃ vyapohyārabhate kriyām iti || ||
iti śārīre pañcamo dhyāyaḥ || ||
athātaḥ pra
tyekamarmmanirddeśaṃ
śārīram vyākhyāsyāmaḥ ||
saptottaram marmmaśataṃ | tāni pañcavidhāni marmmāṇi bhavanti | tad
yathā | mānsamarmmāṇi | śirāmarmmāṇi | snāyumarmmāṇi, asthima
rmmāṇi | sandhimarmmāṇi | na khalu
māṃsaśirāsnāyvasthisandhivyatirekeṇānyāni marmmāṇi bhavanti || yasmān
nopalabhyante ||
tatraikādaśa māṃsamarmmāṇi, ekacatvāriṃśac chirā
marmmāṇi |
saptāviṃśatiḥ snāyumarmmāṇi | aṣṭāv asthimarmmāṇi | viṃśatiḥ
sandhimarmmāṇīti | tad etat saptottaram marmmaśataṃ ||
eṣām ekādaśaikasmin sakthini bhavanti
| etenetarasakthi bāhū
ca vyākhyātau ca bhavataḥ | udarorasor ddvādaśa | caturddaśa pṛṣṭhe | grīvāyām
pratyūrddhvaṃ saptatriṃśat |
tatra sakthimarmmāṇi | kṣipratalahṛdayakurccakū
rccaśirogulphendrabastijānuścāṇyūrvīlohitākṣāṇi
ciṭipañ ceti | etenetaratsakthibāhū vyākhyātau || udarorasos tu
marmmāṇy anuvyākhyāsyāmaḥ || gudo bastir nnā
bhir hṛdayaṃ
stanamūle stanalohite apālāye apastambhe ceti || pṛṣṭhamarmmāṇi tu | kaṭīkataruṇa | kukundaranitambe
pārśvasandhibṛhatyaṃsaphalakrakanyāsau ce
ti || jatruṇa ūrdhvaṃ catasro dhamanyo ṣṭau mātṛkāḥ | dve
kṛkāṭike | dve vidhure | dve phaṇe | dvāv apāṅgau | dvau śaṃkhau | dvāv
āvartau | dvāv utkṣepau | ekā sthapaṇī | pañca sīmantāḥ | catvāri śṛṃ
gāṭakānyeko 'dhipatir iti ||
tatra talahṛdayendrabastigudastanarohitāni | māṃsamarmmāṇi | nīladhamanī
| mātṛkā sirāḥ śṛṅgāṭakāpāṅgasthapaṇīphaṇastanamū
lāpalāpāpastambhahṛdayanābhipārśvasandhibṛhatīlohitākṣāṇy ūrvvyās
sirāmarmmāṇi | ciṭipakakṣadharakurccaḥ | kūrccaśirobastikukṣāṇy
ansavidhuro
tkṣepāḥ
snāyumarmmāṇi | kaṭīkataruṇanitambānsaphalakaśaṃkhāny asthimarmmāṇi |
jānukurpparasīmantā'dhipatigulphamaṇibandhakukundarāvartta
kṛkāṭikāś ceti | sandhimarmmāṇi ||
tāny etāni marmmāṇi pañcavidhāni bhavanti || tad yathā |
sadyaḥprāṇaharāṇi | kālāntaraprāṇaharāṇi | viśalyaghnāni |
vaikalyakarāṇi | rujākarāṇi ceti || tatra sadyaḥprāṇaharāṇy
ekonaviṃśatiḥ | kālāntaraprāṇaharāṇi trayastriṃśat | viśalyaghnāni trīṇi
| catuścatvāriṃ
śad vaikalyakarāṇi | aṣṭau rujākarāṇīti ||
bhavanti cātra ||
śṛṅgāṭakāny adhipatiḥ śaṃkhau kaṇṭhasirā gudaḥ |
hṛdbasti saha vai nābhyāṃ ghnanti sadyo hatāni tu ||
vakṣomarmmā
ṇi sīmantās talaḥ
kṣiprendrabastayaḥ |
kaṭīkataruṇe sandhī pārśvajo bṛhatī ca ye ||
nitambāv iti caitāni
kālāntaraharāṇi tu |
utkṣepau sthapaṇī caiva,
viśalyaghnāni nirddiśet ||
lohitākṣaś ca jānūrvvīkurccāciṭipakurpparā |
kukundare kakṣadhare vidhure
sakṛkāṭike ||
ansānsaphalakāpāṅge, nīle manye
phaṇe tathā |
vaikalyakaraṇāny āhu,r āvarttau
dvau tathaiva ca ||
gulphau dvau maṇibandhau dvau dve dve kurccaśirāṃ
si ca |
rujākarāṇi jānīyād aṣṭāv etāni buddhimān ||
pañcoktāni vikalpāni marmmaṇāṃ karmmaṇām pṛthak ||
marmmāṇi nāma mānsasirāsnāyvasthi
sandhisannipātāḥ | teṣu
svabhāvata eva prāṇās tiṣṭhanti | marmmasv abhihatās tām̐s tān bhāvān
āpadyante ||
tatra sadyaḥprāṇaharāṇi | āgneyāni | agnigu
ṇeṣu kṣīṇeṣv āyuḥ kṣapayanti | viśalyaghnāni vāyavīyāni
śastramu
khāvaruddho yāvad atra vāyus tiṣṭhati tāvaj
jīvaty uddhṛtamātre tu śalye | marmmasthānāśrayo vāyur nniṣkrāmati
| tasmāt saśalyo jīvaty uddhṛtaśalyo mriyate | vaika
lyakarāṇi | saumyāni | somo hi
śaityāt sthiratvāc ca prāṇāvalambanaṃ karoti | rujākarāṇi |
agnimārutabhūyiṣṭhāni viśeṣeṇa tau rujākarau pāñca
bhautikīñ
ca rujām apare tv āhuḥ |
kecid āhur mmānsādīnāṃ samastānāṃ samṛddhānāñ ca samavāyāt |
sadyaḥprāṇaharāṇi | ekahīnānām alpānāñ ca samavāya
kālāntaraprāṇaharāṇi | dvihīnānāṃ tu viśalyaprāṇaharāṇi | trihīnānān
tu vaiguṇyakarāṇi | ekasminn eva rujākarāṇīti ||
yataś caivamato sthimarmmasv api kṣateṣu śoṇitāgamanam
bhavati ||
bhavanti cātra ||
caturvvidhā yās tu sirāḥ śarīre,
prāyeṇa tā marmmasu sanniviṣṭāḥ |
snāyvasthi
māṃsāni tathaiva sandhī, santarppayantyopacayanti dehaṃ ||
tataḥ kṣate marmmaṇi tāḥ pravṛddhaḥ samantato vāyur abhistṛṇoti |
vivarddhamānas tu sa mā
tariśvā
rujāḥ sutīvrāḥ pratanoti kāye ||
rujābhibhūtas tu tataḥ śarīraṃ, pralīyate naśyati cāsya saṃjñā ||
etena śeṣaṃ vyākhyātaṃ ||
tatra sadyaḥprāṇa
haram ante viddhaṃ kālāntareṇa mārayati |
kālāntaraprāṇaharam ante viddhaṃ
vaikalyakaram bhavati | viśalyaghnañ ca vaikalyakaram bhavati |
nānātīvrāṃ vedanāñ janayaṃ
ti | vaikalyakaraṃ kālāntareṇa kleśayati | rujām vā karoti
rujākaraṃ cālpavedanāṃ karoti |
tatra sadyaḥprāṇaharāṇi saptarātrābhyantarāt mārayanti | kālāntaraprāṇaharāṇi pakṣāt māsād vā | teṣv api tu
kṣiprāṇi kadācid āśu mārayanti | viśalyaprāṇaharāṇi
vaikalyakarāṇi ca kadācid atyabhihatāni
mārayanti ||
uta ūrdhvaṃ sakthimarmmāṇy anuvyākhyāsyāmaḥ || tatra
pādasyāṅguṣṭhāṅgulyor mmadhye kṣipraṃ nāma marma
madhyamāṅgulim anupūrvveṇa madhye pādatalasya talahṛdayan
nāma marmma tatra rujāyām maraṇaṃ | kṣipratyopariṣṭād aṅgulam ubhayataḥ kūrcco nāma |
ṇavepane
bhavataḥ | gulphasandher adhaḥ kūrccaśiro nāma tatra rujāśophau bhavataḥ || pādajaṃghayos tu
sandhāne gulpho nāma tatra rukastabdhasakthitā
ca kuṇatā vā
pārṣṇim prati jaṃghāmadhye ndrabastir nnāma marmma tatra
śoṇitakṣaye maraṇaṃ | jaṃghorvvoḥ
sandhāne jānur nnāma tatra khañjatā bhavati | jānos tryaṅgulād ūrddhvaṇir nnāma marmma tatra śophābhivṛddhiḥ stabdhasakthitā
ca | ūrūmadhye ūrvvī nāma marmma tatra śoṇitakṣayāt sakthiśoṣaḥ | ūrvvyās
tūrdhvam adho vaṃkṣaṇasale lohitākṣan nāma marmma
tatra śoṇitakṣaye maraṇam pakṣāghāto vā || vaṃkṣaṇavṛṣaṇayor antare
ciṭipan nāma marmma
tatra sāṃḍhyam alpaśukratā ca
bhavati | evam etāny ekādaśa sakthimarmmāṇi vyākhyātāni |
etenetarasakthi bāhū ca vyākhyātāḥ || viśeṣatas tu yāni sakthini
gulphajānuvaṃkṣaṇaci
ṭipāni tāni bāhau
maṇibandhakurpparakakṣadharāṇi bhavanti | yathā ca pādajaṃghayos tu
sandhau gulphau nāma marmma | evaṃ hastatalaprakoṣṭhayoḥ sandhau
maṇibandho
nāma marmma | yathā ca jaṃghorvvoḥ sandhāne jānu nāma marmma
| evaṃ prahastabāhvoḥ sandhāne kurpparo nāma marmma | yathā ca
vaṃkṣaṇavṛṣaṇayor mmadhye ciṭipan nāma marmma
| evam
akṣakakṣayor mmadhye kakṣadharo nāma marmma | tatra viddheṣu ta
evopadravā bhavanti | viśeṣatas tu maṇibandhe kuṇṭhatā | kurppare
pakṣāghātaḥ | kuṇitvaṃ kakṣadhare
ceti | evam etāni catuścatvāriṃśac chākhāmarmmāṇi vyākhyātāni bhavanti ||
ata ūrdhvam udarorasor dvādaśa marmmāṇy anuvyākhyāsyāmaḥ || tatra
vātavarcconiḥsaraṇī sthū
lāntrapratibaddham mahāgudo nāma |
tatra sadyo maraṇaṃ | alpamāṃsaśoṇitam abhyantarataḥ | kaṭyāmutrāsayayor
bbastir nnāma marmma | tatrāpi sadyo maraṇaṃ | aśmarīvraṇād ṛte tatrā
py ubhayato viddhe maraṇam ekato
bhinne mūtrāsrāvī vraṇo bhavati | sa tu yatnenopakrānto rohati ||
pakvāmāśayayor mmadhye śirāprabhāvo nābhir nnāma marmma tatrāpi sadyo
maraṇaṃ |
stanayor mmadhyam adhiṣṭhāyorasi āmāśayadvāraṃ
sattvarajastamasām adhiṣṭhānaṃ hṛdayan nāma marmma tatrāpi sadyo
maraṇaṃ | stanayor adhastād dvyaṅgulam ubhayataḥ stanamūle
nāma marmaṇī | tatra kaphapūrṇṇakoṣṭhatayā maraṇaṃ |
stanacūcukayor ūrddhve stanarohite nāma marmmaṇī | tatra
raktapūrṇṇakoṣṭhatayā kāsaśvāsābhyām maraṇaṃ | aṃsakūṭayor adha
stāt pārśvayor uparibhāgayor
apālāpau nāma marmmaṇī | tatra pūyabhāvam āpanne śoṇite maraṇaṃ |
ubhayatroraso nāḍyo vātavahe | apastambhau nāma marmmaṇī | tatra vāta
pūrṇṇakoṣṭhatayā kāsaśvāsābhyām
maraṇaṃ | evam etāny udarorasor dvādaśa marmmāṇi vyākhyātā2ni ||
ata ūrdhvam pṛṣṭhamarmmāṇy anuvyākhyāsyāmaḥ || tatra pṛṣṭhavaṃśam
ubhayataḥ
pratiśroṇīkarṇṇāvasthinī kaṭīkataruṇe nāma marmmaṇī
| tatra śoṇitakṣayāt pāṇḍuvivarṇṇo hīnarūpo vā maraṇaṃ | pārśvayor
jjaghanabahirbbhāge pṛṣṭhavaṃśam ubhayato kukundare
nāma
marmmaṇī | tatra sparśājñānam adhaḥkāye daurbbalyaṃ ceṣṭānāśaś ca
bhavati | śroṇīkarṇṇayor upary āmāśayāc chādane pā
rśvāntaraprativahe nitambe nāma marmmaṇī | tatrādhaḥkāyaśoṣo
daurbbalyam maraṇañ ca | adhaḥpārśvāntarapratibaddhe jaghanapārśvamadhye
tiryag ūrddhvajaghanāt pārśva
sandhī nāma marmmaṇī | tatra
śoṇitapūrṇṇakoṣṭhatayā mriyate | stanamūlādṛjūbhayataḥ
pṛṣṭhavaṃśasya bṛhatī nāma marmmaṇī | tatra śoṇitātipravṛttinimittai
r upadravair mmriyate | pṛṣṭhopari pṛṣṭhavaṃśam ubhayataḥ |
trikasaṃbandhe 'nsaphale nāma marmmaṇī | tatra bāhuś cāpaśoṣaḥ |
bāhuśīrṣagrīvāmadhye 'ṃśapīṭhaskandhasaṃ
dhāne krakanyāse nāma marmmaṇī | tatra tabdhabāhur
bbhagnapṛṣṭhatā vā bhavati | evam etāni caturddaśa pṛṣṭhamarmmāṇi
vyākhyātāni ||
ata ūrddhvam ūrddhajatrugatāni marmmā
ṇy anuvyākhyāsyāmaḥ || tatra kaṇṭhanāḍīm ubhayataś catasro
dhamanyo vyatyāsena | dve nīle dve ca manye nāma marmmaṇī | tatra mūkatā
svaravaikṛtya maraṇam arasagrāhitā ca bhavati |
grīvāyām ubhayataś catasraḥ sirāmātṛkā nāma marmmaṇī |
tatra sadyo maraṇaṃ | śirogrīvayoḥ kṛkāṭikā nāma marmmaṇī | tatra
calaśīrṣatā maraṇam vā | karṇṇapṛṣṭhato 'dhaḥsaṃsrite vidhure
nāma marmmaṇī | tatra bādhiryaṃ | ghrāṇamārggam ubhayataḥ
srotomārggapratibaddhe 'bhyantarataḥ phaṇe nāma marmmaṇī | tatra
gandhājñānam āpādayati | bhruvoḥ pucchāntayor adha
ḥ |
netrayor bbāhyataḥ | apāṅgau nāma marmmaṇī |
tatrāndhyadṛṣṭyupaghāto vā | bhruvoḥ pucchayor upary
anukarṇṇalalāṭo śaṃkhau nāma marmmaṇī | tatra sadyo maraṇaṃ | bhruvor
antare
upari nimnayor āvarttau nāma marmmaṇī | tatrāpy
āndhyaṃ dṛṣṭyupaghāto vā | āvarttaśaṃkhayor upari keśānte utkṣepau
nāma marmmaṇī | tatra saśalyaḥ pākāt patitaśalyo
vā jīve
noddhṛtaśalyaḥ | bhruvor mmadhye sthapaṇir nnāma marmma | tatrotkṣepavat pañca sandhayaḥ śirasi
vibhaktāḥ sīmantā nāma marmmaṇī | tatrotmādacittanāsābhyāṃ ma
raṇaṃ | ghrāṇasrotrākṣisandhijihvātarppaṇīnāṃ sirāṇāṃ madhye śiraḥ
srotaḥ sannipātas tāni catvāri śṛṅgāṭakāni marmmāṇi | tatrāpi sadyo
maraṇaṃ | mastakābhyantaram upa
riṣṭāt sirāsandhisannipāto romāvarttaḥ so 'dhipatir nnāma marmma |
tatrāpi sadyo maraṇaṃ | evam etāny ūrddhvajatrugatāni saptatriṃśad
marmmāṇi vyākhyātāni bhavanti ||
bhavanti cātra
ślokāḥ ||
ūrvvyaḥ śirānsi ciṭipe sahakakṣapārśve ekaikamaṅgulamitā
stanamūlagulphāḥ |
jñeyā dvir aṅgulamitā maṇibandhaṣaṣṭhā trīṇy eva jānuni paraṃ saha
kurpparābhyāṃ ||
hṛdbastikurccagudanābhi vadanti mūrddhni catvāri pañca ca gale daśa
yāni ca dve ||
tāni ścapāṇitalakuñcitasanmitāni,
śeṣāṇy avaihi pariva
rtti tato gulārddhaṃ ||
cchinneṣu pāṇicaraṇeṣu sirā mukhānāṃm ākuñcanāt
khalu nṛṇām asṛg alpam eti |
chinneṣu pāṇicaraṇeṣu bhavanty atas tu, nāleṣu vṛ
ttamathiteṣu yathotpalāni ||
kṣipreṣu vatsatalajeṣu ca bhedadoṣāṅgacchatyasṛgbahurujañ ca karoti
vāyuḥ |
evaṃ vināśam upayānti hi tatra viddhā kiñjalkapatramatha
nād iva paṅkajāni ||
marmmāṇi śalyaviṣayādrdham udāharanti yasmād dhi marmmasu hatā na
bhavanti marttyāḥ |
jīvanti tatra yadi vaidyaguṇena ke cit te prāpnuvanti vikalatvam
asaṃśa
yaṃ hi ||
sambhinnajarjjaritakoṣṭhaśiraḥkapālā jīvanti śastravihataiś ca
śarīradeśaiḥ |
chinnaiś ca sakthibhujapādakarair aśeṣaṃ yeṣān na marmmapatitā vivi
dhāḥ prahārāḥ ||
agnīṣomānilāḥ sattvaṃ rajaś ca tama eva ca |
prāyeṇa marmmasu nṛṇāṃ, santi
bhūtātmanā saha ||
tasmāt marmmasv abhihatā na jīvanti śarīriṇaḥ |
indriyārtheṣv asamvittir mmanobuddhiviparyayaḥ ||
rujaḥ sutīvrā vividhā bhavanty asuhate nare ||
hate kālāntare cāpi, dhruvo
dhātukṣayo nṛṇāṃ ||
tato dhātukṣayā
j jantur vvedanābhiś ca naśyati |
hate vaikalyajanake, kevalaṃ
vaidyanaipuṇāt ||
śarīrakṣayam āsādya vikalatvam avāpnuyāt |
viśalyaghneṣu vijñeyo yo hetuḥ prāg udīritaḥ ||
rujākarāṇi marmmāṇi kṣatāni vividhā
rujaḥ |
kurvvanty ante ca vaikalyaṃ,
kuvaidyavaśago yadi ||
chedabhedābhighātebhyo dahanād dāraṇāt tathā |
upaghātam vijānīyāt
marmmaṇāṃ tulyalakṣaṇaṃ ||
marmmābhighātas tu ca kaś cid asti yo 'lpātyayo vāpi niratyayo vā |
prāyeṇa marmmasv abhitāḍitās tu,
vaikalyam arcchanty atha vā mriyante ||
marmmāṇy adhiṣṭhāya hi ye vikārā mūrcchanti kāye vividhā
narāṇām |
prāyeṇa te kṛcchratamā bhavanti narasya yatnair api sādhyamānāḥ ||
||
iti śārīre ṣa
ṣṭho 'dhyāyaḥ || 0 ||
athātaḥ sirāvarṇṇanavibhaktiṃ śārīram vyākhyāsyāmaḥ ||
sapta śirāśatāni bhavanti | yābhir idaṃ śarīram ārāma iva jalaharaṇī
bhiḥ | kedāra iva ca kulyābhir upasnihyate
cākuñcanaprasāraṇābhir vviśeṣair ddrumapatrasevanīnām iva cāsām
pratānām tāsāṃ khalu nābhimūlan tataḥ prasaranty urdhva
m
adhas tiryak ca ||
bhavati cātra ||
yāvantyas tu sirāḥ kāye sambhavanti śarīriṇaḥ |
nābhyāṃ sarvvāṇi vaddhās tāḥ pratanvati samantataḥ ||
tāsāṃ khalu mūlasirāś catvāriśat tāsu daśavātavahāḥ | daśa pittavahāḥ |
daśa śleṣmavahāḥ | daśa raktavahā iti | tāsāṃ khalu vātavahānāṃ sirāṇāṃ
vātasthānaga
tānām pañcasaptatiśataṃ bhavati | tāvanty
eva pittavahāḥ pittasthāne | raktavahāś ca yakṛtplīhāḥ | kaphavahāś
ca kaphasthāne | evam etāni sapta śirāśatāni bhavanti
|
tatra vātavahānām ekasmin sakthini pañcaviṃśatiḥ sirāḥ
bhavanti | etenetarasakti vāhū ca vyākhyātau | koṣṭhe catustriṃśat tāsāṃ
gudameḍhrasaṃśritāḥ śro
ṇyām aṣṭau dve dve pārśvayoḥ ṣaṭpṛṣṭhe
tāvantya evodare daśa vakṣasi | jatruṇa ūrddhvam ekacatvāriṃśat
tāsām aṣṭau jihvāyāṃ | nava nāsāyāṃ | dve grīvāyāṃ | hanvoś catasra
ḥ | netrayoḥ ṣaṭ lalāṭe tisraḥ karṇṇayoś catasraḥ | dve
śaṃkhayoḥ | tisraḥ śirasītyevam etat pañcasaptatiśataṃ |
vātavahānāṃ śirāṇāṃ vyākhyātaṃ | eṣa eva
vibhāgaḥ śeṣāṇām
evam etāni sapta śirāśatāni vyākhyātāni bhavanti |
bhavanti cātra ||
yadā vāyur aduṣṭas tu sevate svavahāḥ sirāḥ |
tadāstuvalavarṇṇaujaḥ prasīdec ca manas tathā ||
kriyānām apratighātam amohaṃ vuddhikarmmaṇāṃ |
karoty anyān guṇām̐ś cāpi
sirāḥ pavanasvaścaran ||
yadā tu kupito vāyuḥ stāḥ śirā pratipadyate |
tadāsya rogā jāyante vividhā vātasambhavāḥ ||
yadā tvakupitam pittaṃ sevate
svavahāḥ sirāḥ |
avyāpannas tadāgnis tu samyak carati bhojanaṃ ||
bhrājiṣṇutām annarucim agner ddīptim arogatāṃ |
karoty anyān guṇām̐ś cāpi pittam atmasi
rāś caran ||
yadā tu kupitam pittaṃ tāḥ sirāḥ pratipadyate |
tadāsya rogā jāyante vividhā pittasambhavāḥ ||
yadā tv akupitaḥ śleṣmā svāḥ sirāḥ saṃ
prapadyate |
āśayāḥ sandhayaś caiva varttantesya nirāmayāḥ ||
sneham aṅgeṣu sandhīnāṃ sthairyam valam adīnatāṃ |
karoty anyān guṇām̐ś cāpi valāsa svasirāś ca
ran ||
yadā tu kupitaḥ śleṣmā tāḥ sirāḥ pratipadyate |
tadāsya rogā jāyante vividhāḥ śleṣmasambhavāḥ ||
yadā tv akupitaṃ raktaṃ sevate svavahāḥ sirāḥ |
tadāsya samyag jānāti sparśānāṃ tu śubhāśubhaṃ
||
varṇṇaprasādanaṃ sthairyaṃ dhātūnāṃ puṣṭim eva ca |
karoty anyān guṇām̐ś cāpi raktam ātmasirāś caran ||
yadā tu kupitaṃ raktaṃ tāḥ si
rāḥ pratipadyate |
tadāsya rogā jāyante vividhā raktasambhavāḥ ||
apraduṣṭāḥ śarīrāṇi dhārayanti rasair hitaiḥ |
kalpante ca vikārāya praduṣṭā nātra saṃśa
yaḥ ||
na hi vātasirāḥ kaścit na pittaṃ kevalaṃ sirāḥ |
śleṣmāṇañ ca vahanty etāḥ sarvvāḥ sarvvavahāḥ sirāḥ ||
praduṣṭānān tu doṣāṇāṃ mūrcchitānām pradhānatān |
dhruvam unmārggagamanaṃ sarvvāḥ sarvvavahā hyataḥ
||
tatrāruṇā vātavahā nīlāḥ pittavahāḥ sirāḥ |
asṛgvahāś ca rohiṇyo gauryaḥ śleṣmavahāḥ sirāḥ ||
ata ūrddhvaṃ pravakṣyāmi yās tv avadhyāḥ sirā nṛṇāṃ |
śākhāsu ṣoḍaśā vyadhyāḥ koṣṭhe dvātriṃśad eva tu |
jatrorūrddhvan tu pañcāśad avyadhyāḥ parikīrttitāḥ |
vaika
lyaṃ maraṇam vāśu vyadhyāt tāsāṃ dhruvam bhavet ||
tatra sirāḥ śatam ekasmin sakthini bhavanti | tāsāṃ jaladhārā tvekā
tisraś cābhyantarataḥ | tatrorvvīsaṃjñe dve lohitākṣa saṃjñakā tās tv avyadhyāḥ | etenetarasakthi vāhū ca
vyākhyātau | evam aśastrakṛtyāḥ ṣoḍaśaśākhāsu | śroṇyāṃ dvātriṃśat |
tāsām aṣṭāvaśastrakṛtyāḥ | dve dve vaṃkṣaṇaci
ṭipayor evaṃ
kaṭīkataruṇayoś ca | aṣṭāvaṣṭāv ekaikasmin pārśve tāsām ekaika
ūrddhvage ubhayato dve pārśve sandhisaṃśrite ca pariharet |
caturvviṃśatiḥ pṛṣṭhe
pṛṣṭhavaṃśam ubhayataḥ | tāsāṃ vṛhatī
saṃjñe ūrddhvagāminye dve pariharet | tāvantya evodare tāsāṃ
meḍhropari romarājīm ubhayato dve dve pariharet | catvāriśaṃ
d
vakṣasi tāsāṃ caturddaśāśastrakṛtyā hṛdi dve stanamūle saṃśrite tu
dve dve pariharet | stanam ubhayataś catasraḥ pariharet | dve dve
cāpālāpe stambheṣv ity e
va dvātriṃśadaśastrakṛtyāḥ | śroṇī
pṛṣṭhodaroraḥsu bhavanti catiḥṣaṣṭiśataṃ mūrddhani tāsāṃ viṃśatiḥ
| śirodharāyāṃ tāsām aṣṭau catasraś ca marmmasaṃjñāḥ | dve kṛkāṭikayos
tāvantya eva vidhurayoḥ hanvor ubhayato aṣṭāvaṣṭau tāsāṃ tu sandhinivaṃdhanyau dve dve pariharet |
ṣaṭtriṃśaj jihvāyāṃ tāsām adhaḥ ṣoḍaśāśastrakṛtyā rasavāhinyaḥ |
catuvviṃśatir nnāsāyāṃ tāsām aupanāsyāś catasraḥ parihare
tāsām eva ca tāluny ekā ṣaṭtriṃśad ubhayor nnetrayoḥ | tāsām
ekaikām apāṅgayoḥ pariharet | lalāṭe ṣaṣṭistāsāṃ keśāntānugatāś catasraḥ
pariharet | āvarttayor ekaikāsthapaṇyāś caikā pariharttavyāḥ karṇṇayoḥ
pañ ca pañca | tāsāṃ śabdavahām ekaikāṃ pariharet | śaṃkhayoś ca
tāvantya eva tāsāṃ śaṃkhasandhigatām ekai
kām pariharet |
dvādaśamūrddhani tāsām utkṣepayoḥ | dve dve sīma manteṣv ekaikām
adhipatau parihared iti ||
bhavanti cātra ślokāḥ ||
sirāśatānāṃ saptānāṃ śarīreṣu śa
rīriṇāṃ |
aśastrakṛtyā navatis tathāṣṭau ca vinirddiśet | ||
spandinyau jaladhāriṇyau yāś ca marmma samāśritāḥ |
avyadhyās tā vijānīyāt snāyusandhigatāśca
yāḥ ||
vaikalpamaraṇañ cāpi vyadhādāsāṃ dhruvaṃ bhavet |
vyāpnuyād vākhilaṃ dehaṃ nābhitaḥ prasṛtāḥ sirāḥ ||
pratānāḥ padminī kandā dvisādīnāṃ yathājalaṃ ||
iti śārīre saptamo dhyāyaḥ ||
athāto vyadhavidhiṃ śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
tatra bālasthavirabhīrurūkṣa
kṣatakṣīṇamadyādhvastrīkarṣitānāsitavāntaviraktadantabastiklībagarbbhiṇīkāsaśvāsaśoṣapravṛddhajvarātīsārākṣepakapakṣāghātopavāsapīḍitānāṃ
sirānavyadhyā
ḥ || kiṃ kāraṇameṣāṃ tu khalu
vedhādindriyasaṃmohaḥ śoṣo vā bhavati | raktapittino raktātyayād
vātakopo mṛtyurvvā | garbbhiṇyas tu garbbhaśoṣapatanahīnāṃgānā
yuṣkatā vā garbbhasya || bhavati cātra ||
pratiṣiddhānāvaśekāṃ tu śeṣāṇām api dehināṃ | vyādhervvivṛddhir
mṛtyurvvā sirāvedhena sambhavet ||
yāś cāvyadhyā dṛṣṭādṛ
ṣṭāś cāyantritāyantritā notthitā iti ||
śoṇitamokṣasādhyāś ca vikārāḥ prāgabhihitāḥ | teṣv apakṣeṣu cānyeṣu
cānubhukteṣu yathābhyāsam anatyayañ ca sirāṃ vyadha
yet ||
pratiṣiddhānām api ca viṣopasargge sirāvyadhanam apratiṣiddhaṃ
tatra snigdhasvinnam āturaṃ yathā doṣapratyanīkaṃ dravaprāyam annaṃ
bhuktavantaṃ yavāgūm pītam vā yathākālam upasthāpyāsīnaṃ sthitam vā prāṇān abādhamānaḥ | plotapaṭṭaś
carmmāntarvvalkalalatānām anyatamena yantreṇa yantrayitvā
nātigāḍhannātiśithilaṃ śarīrapradeśam āsādya vidhivacchastra
mādāya yathoktāṃ sirāṃ vyadhayet |
tatra vyadhyasirāṃ | naivātiśīte nātyuṣṇe na pravāte na ca durddine |
sirāṇāṃ vyadhanaṃ kāryam aroge vā kadācana ||
tatra vyadhyasirāṃ puru
ṣaṃ pratyād ity
amukhamarannimātrocchrite niveśyāsane sakthnor ākuñcitayor nniveśya
kurpparasandhidvayaṃ hastāvantagūḍhāṅguṣṭhakṛtamuṣṭīm anyayoḥ sthāpayitvā yantra
śāṭakena parikṣipya
grīvāyām anyena paścāt sthitena puruṣeṇa vāmahastena śāṭakāntadvayaṃ
grāhayitvā sirotthāpanārtham asṛksrāvaṇārthañ ca
yantram pramā
ṇena pīḍayet | karmmapuruṣaś ca mukhaṃ vāyunā
pūrayet | uttamāṅgagatānām eṣa sirotthāpam ayantravidhiḥ | sthitasakthim
īṣet kuñcitapādam uccaiḥ sthāpayi
tvā vyadhapradeśasyopari
samyag yantram badhvā pādasirām vidhyet | upaviṣṭasya hastaṃ gūḍhāṃṣṭhaguṣṭhanibaddhamuṣṭiṃ samyagāsane sthāpayitvā hastasirāṃ
vidhyet | gṛdhrasīviśvacyorākuñcitajānukurpparasya śroṇīpṛṣṭhaskandheṣūnnamitapṛṣṭhasya
udarorasau prasārito rasaḥ sphurjjitadehasya bāhūbhyām avalambamānasya
pārśvayoḥ | avanamitameḍhrasya meḍhraṃ |
unnāmitavidaṣṭajihvāsyādhojihvāyām | ativyātānānanasya tāluni dantamūle
ca | evaṃ yantropāyān anyām̐ś ca sirotthāpana
hetūn buddhyāvekṣya śarīravaśena
vyādhivaśena ca vidadhyād iti |
māṃsaleṣv avakāseṣu vrīhimukhena yavamātraṃ nidadhyād vrīhimātram vā |
ato nyathārddhayavamātram a
sthnām upari kuṭhārikayā ||
bhavaṃti cātra ||
vyabhre varṣāsu vidhyeta grīṣmakāleṣu śītale | hemantakāle madhyāhne
śastrakālās trayaḥ smṛtāḥ ||
dviprakārapramathitadhārayā
yāsravedasṛk | muhūrttaṃ ruddhvā
tiṣṭhec ca suviddhāntāṃ vinirddiśet ||
yathā kusumbhapuṣpebhyaḥ pūrvvaṃ sravati pītikā | tathā sirāsu viddhāsu
duṣṭam agre pravarttate ||
kṣīṇasya
bahudoṣasya mūrcchayopadrutasya vā | bhūyo 'parāhṇe
visrāvyāt tūttare 'hani vāyunaḥ ||
saśeṣadoṣarudhiram api kuryād vicakṣaṇaḥ | na cātinisṛtaṃ kuryāc cheṣaṃ
saṃśamanair jjayet ||
tatra
pādadāhapādaharṣacipyavātaśoṇitapādakaṇṭakavipādikāpādadārīprabhṛtiṣu
rogeṣu kṣipramarmmopariṣṭād dvyaṅgule vrīhimukhena sirāṃ vyadhayet |
ślīpadeṣu yathoktaṃ
kroṣṭukaśirṣavātavedanāsu
sakthisaṃsritāṃ | gulphasandher upari caturaṅgule apacyāmindrabaster
adhastād dvyaṅgule | jānusandher upari caturaṃgule gṛdhrasyāmūrusaṃ
dhisanniviṣṭāṃ | galagaṇḍe śroṇipratisamantāt pravāhikāṃyāṃśūlinyāṃ parivarttikopadaṃśaśūkavyāpatsu meḍhramadhye |
etenetarasakthibāhūvyākhyātau ||
viśeṣatas tu
vāmabāhukurpparasandhāvabhyantarato bāhumadhye plīhni etām eva
dakṣiṇabāhuyakṛddālye | etām eva ca kāsaśvāsayor apyādiśanti |
gṛdhrasyāmi
va vipaṃcyām
vāmapārśvakakṣastanāntarayor antarasthām vidradhau pārśvaśūle ca | etām
eva ca kaphodare | dakṣiṇapārśve bāhuśoṣāpabāhukayor bbāhumadhye eke
vadanty aṃsamadhye trikasandhimadhyagatān tṛtīyake |
skandhasandhigatānām anyatarapārśvasaṃsthitānāñ caturthake |
hanusandhimadhyagatām apasmāre | śaṃkhasandhigatānām unmāde |
jihvārogedī 3ṣv adhojihvāyāṃ | dantavyādhiṣu
dantamūle | tāluni tālavye ca | karṇṇayor upari samantāt karṇṇaśūle
tadroge ca | gandhāghrāṇe
nāsārogeṣu nāsāgre |
timirākṣipākaprabhṛtiṣv akṣcāmayeṣūpanāsyāṃ lālāṭīm
āpāṃgī vā | etām eva śirorogādhimanthaprabhṛtiṣu ca rogeṣu |
tatra durvvi
ddhātividdhākuñcitā piccitā kuṭṭitā
aprasrutānutīrṇṇā
anteviddhāpariśuṣkākūṇitā vepitā anutthitaviddhā |
avyadhyaviddhā śastrahatā tiryagviddhā | aviddhā
vidrutā
dhenukā punaḥ punarvviddhā marmmasirāsnāyvasthisandhiṣu viddhā ceti |
viṃśatiṃ duṣṭavyadhyā bhavanti ||
tatra sūkṣmaśastrapraṇidhānān nāsṛgvyaktaṃ sravati | tatra ru
jā śophau bhavataḥ | sā durvviddhā nāma | pramāṇātiriktaviddhāyāmantaḥ
śoṇitam praviśatyatipravṛttirvvā bhavati sātividdhā
nāma kuñcitāyām apyevaṃ | ku
ṇṭhaśastrapramathitāpṛthulabhāvam
āpannā piccitā nāma anāsāditamantayoś ca bahuśaḥ | kuṭṭitākuṭṭitā nāma
śītabhayāsmamūrcchābhir apravṛttaśoṇitā
aprasrūtā nāma tīkṣṇamahāmukhaśastraviddhā anudīrṇṇā nāma alparaktasrāvinyanteviddhā
nāma| kṣīṇaśoṇitānilapūrṇṇāpariśuṣkā nāma | caturthabhāgamāsāditā
kiñcitpravṛttaśoṇitākū
ṇitā nāma | dutthānabandhodvepiṇyāśoṇitasaṃmoho bhavati | sā vepitā nāma |
anusthitāyām apyevamaśastrakṛtyā avyadhyā nāma | chitvāt ipravṛttaśo
ṇitā kriyāsaṃgrahakarī śastrahatā nāma |
tiryakpraṇihitaśastrākiñciccheṣātiryagviddhā nāma | bahuśaḥ kṣatā
hīnaśastrapraṇidhānenāviddhā nāma | anava
sthitaviddhā vidrutā
nāma | vyadhapradeśasya
bahuśovaghaṭṭanādasaṃārohamāṇavyadhā
raktasrāvinyatyarthaṃ dhenukā nāma | punaḥ punaḥ praṇidhānā
sirāmarmma
snāyvasthisaṃdhiṣu viddhā rujāśophau vaikalyam
maraṇam vā bhavati ||
bhavanti cātra || sirāsuśikṣito nāsti calāhyetāḥ
svabhāvataḥ | matsyavat parivartta
nte tasmād yatnena tāḍayet
||
ajānatā gṛhīte tu śastre kāyanipātite | bhavanti
vyāpadastv etā bahavaś cāpy
upadravāḥ ||
snehādibhiḥ kriyāyogair nna tathā lepanair
api | yāṃty āśu vyādhayaḥ śāntiṃ yathā samyak sirāvyadhāt
||
sirāvyadhaṃ cikitsārthaṃ śalyatantre vidhīyate | yathā samyak praṇihitā
bastiḥ kā
yacikitsite ||
tatra snigdhasvinnavāntaviriktānuvāsitāsthāpitaviddhasirair mmanuṣyaiḥ
pariharttavyāni || krodhāyāsamaithunadivāsvapnoccairbbhāṣyavyāyā
mayānāsanāni
sthānacaṃkramaṇaśītavātātapaciruddhāsātmyājīrṇṇāny
ābalalābhāt māsam eke manyante | vistaram eṣām upariṣṭād vakṣyāmaḥ ||
bhavati cātra || sirāviṣāṇatumbībhir jjalaukābhiḥ padais
tathā | avagāḍhaṃ yathāpūrvvaṃ kriyate duṣṭaśoṇitaṃ ||
iti śārīre 'ṣṭamo 'dhyāyaḥ
||
athāto dhamanīvyākaraṇaṃ śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
caturvviṃśatir ddhamanyo bhavanti | tās tu nābhiprabhavāḥ | tatra kecid
āhur ācāryāḥ | sirā
dhamanīsrotasām avibhāgaḥ | sirāvikārā eva
hi dhamanyaḥ srotānsi ceti | tat tu na samyagatrocyate | anyā eva hi
dhamanyaḥ srotānsi sirāśceti | kasmād vyañjanānyatvāt mūlasanniyamāt karmmavaiśeṣyād āgamāc ca | kevalaṃ tu
parasparapratānasannikarṣāt sadṛśakarmmatvāt saukṣmyāc ca
vibhaktakarmmaṇām apy avibhāga eva karmmasu bha
vati |
tāsāṃ khalu nābhiprabhavānām ūrddhvagā daśa daśa cādhogāminyaś
catasras tiryaggāḥ |
ūrddhvagāḥ | khalu
śabda sparśa rūpa rasa gandha praśvāsocchvāsa prekṣita kṣut jṛmbhita hasita kathita ruditādīn viśeṣān abhivahantyaḥ śarīran dhārayanti | tās tu
hṛdayam
abhiprapannās tridhā tridhā jāyante | tās triṃśat
tāsāṃ tu vātapittaśleṣmaśoṇitarasān vahata dve dve
vahatas tā daśa | śabdasparśarūparasagandhān aṣṭābhir gṛ
hīte
| dvābhyāṃ bhāṣate dvābhyāṃ ghoṣaṃ karoti | dvābhyāṃ svapiti
dvābhyāṃ prativudhyate | dve asravāhinyo dve stanyastriyā vahataḥ
stanasaṃśritā | eva śukraṃ nara
sya stanayor abhivahatas tās
tv etās triṃśat savibhāgā vyākhyātāḥ | etābhir ūrddhvan nābher
udarapārśvapṛṣṭhoraḥ skandhagrīvāśīrṣavāhavo dhāryante yāpyante ||
bhavati cātra ||
pañcādhibhūtās tv atha pañcakṛtvaḥ
pañcendriyam pañcādha bhāvayanti |
pañcendriyaṃ pañcādha bhāvayitvā
paṃcatvam āyānti vināśakāle ||
a
vyā
dho
gamātās tu
vātamūtrapurīṣaśukrārttavān abhivahanti | tās tu pittāśayam
abhiprapannās tatrasthām annapānarasam abhipakvam auṣṇād vivecayantyo
'bhivahantyas tarpayanti ||
ūrddhvagānān tiryaggānāñ ca
rasasthānāñ cābhipūrayanti | tatra mūtrapurīṣasvedām̐ś ca
vivecayaṃty āmapakvāśayāntare tridhā tridhā prajāyante tāṃs triśat |
tā
sān tu vātapittakaphaśoṇitarasān dve dve vahatas tā
daśa | dve annavāhinyau | antrāsrite toyavahe dve dve mūtravastim
abhiprapanne | śukraprādurbbhāvāya ca dve |
evaṃ raktam
abhivahate | nārīṇām ārttavasaṃjñe dve | varcconiḥsarataḥ
sthūlāntraprativaddhe dve | aṣṭāv anyas tiryaggās tāḥ svedam arppayanti
| tās tv etās triṃśat saṃ
vibhāgā vyākhyātāḥ | tābhir adho
nābheḥ pakvāsayakaṭīmūtravastigudameḍhrasakthīni dhāryante |
bhavati cātra
adhogatāmās tu kurvvanti karmmāṇy etāni
sarvvaśaḥ |
tiryaggās tv eva vakṣyāmi karmma cāsāṃ yathātathaṃ ||
tiryaggānāṃ tu catasṛṇām ekaikā śatadhā sahasradhā ca bhidyante | tās tv
asaṃkhyeyā tābhir idaṃ śarīraṃ gavākṣitaṃ vi
vaddham ātatañ ca
tāsāñ ca mukhāni romakūpaprativaddhāni yaiḥ sveda prasravati rasaś
cābhisantarppayati | antar vvahiś ca tābhir eva cābhyaṃgapariśekāva
gāhāvalepanavīryāṇy antaḥśarīram abhiprapadyante | tvaci
vipakvāni tābhir eva ca sparśaṃ śubham aśubham vā gṛhīte tāś catasro
dhamanyaḥ sarvvāṅgaga
tāḥ savibhāgā vyākhyātāḥ ||
bhavataś cātra ślokau ||
dhamanyaḥ sarvva evās tāḥ prativaddhā yathendriyaṃ |
jāgratāṃ svapatām vāpi vahatīndriyagocare ||
yathā svabhāvataḥ khāni mṛṇāleṣu viśeṣu ca |
tathaiva tāsāṃ dvārāṇi raso yair upacīyate ||
ata ūrddhvaṃ srotasāṃ mūlaṃ viddhalakṣaṇaṃ vyākhyāsyāmaḥ
|
tāni tu prāṇānnodakarasaraktamāṃsamedomūtrapurīṣaśukrārttavavahāni yeṣv
adhīkāraḥ | eṣāṃ viśeṣāvahavaḥ | teṣāṃ mūlaṃ hṛdayaṃ rasavahinyaś ca
dhamanyas tatra viddhasya krośana vinamana bhramaṇāni saṃjñānāśo maraṇañ ca | annavahe
dve tayor mmūlamāmāsayo nnavāhinyaś ca dhamanyaḥ | tatra viddha
sya prāṇavahaviddhavat maraṇaṃ | talliṅgaś ca raktavahe dve tayor
mūlaṃ yakṛtplīhānau tatra viddhasya śyāvāṅgatā jvaraḥ pāṇḍutā dāhaḥ
śoṇitābhigamanañ ca
| mānsavahe dve tayor mmūlaṃ
snāyustvagraktavahāś ca nāḍyas tatra viddhasya śvayathur
mmāṃsaśoṣaḥ śirāgranthayor mmaraṇañ ca | medovahe dve tayor mmūlaṃ
kaṭīvṛ
kkau ca tatra viddhasya svedāgamanaṃ snigdhāṅgan tāluśoṣaś
ca | mūtravahe dve tayor mmūlaṃ vastimeḍhrañ ca | tatra
viddhasyānaddhavastitā mūtranirodhastavdhameḍhratā ca
|
purīṣavahe dve tayor mmūlam pakvāśayo gudaś ca tatra viddhasyānāho
durggandhatā grathitāntratā ca | śukravahe dve tayor mmūlaṃ stanau
vṛṣaṇau ca | tatra viddhasya klaivyaṃ cirād vā prasekaḥ praseke cālpaśukradarśanaṃ sevanīcchedā
prādurbbhāvo maraṇañ ca | srotoviddhan tu pratyākhyāyopakrameta |
uddhṛtaśalyaṃ tu kṣatavidhānenopakramed iti |
ślokau ||
ya evaṃ na prajānāti srotasām mūlaniścayaṃ |
mahadbhayam avāpnoti na sa karmmasu siddhyati ||
yaḥ samyag etaṃ jānīyāt sa bhaved rājasammataḥ |
pūjārho bhi
ṣajāṃ hy eṣa iti dhanvantarer mmataṃ ||
iti dhamanīvyākaraṇaṃ śārīrannavamodhyāyaḥ || ||
athāto garbbhiṇīvyākaraṇaṃ śārīram vyā
khyāsyāmaḥ ||
tatra garbbhiṇīm prathamadivasāt prabhṛtyādi sennityaṃ
hṛṣṭaśucyalaṃkṛtavāsasā śāntimaṅgaladevatāvrāhmaṇaguruparā ca
bhavitavyaṃ | malina
vikṛtahīnagātrāṇi ca na spṛśet |
durggandhadurddaśanāni ca dūrata eva pariharet | vahin
nniḥkṛṭāśūnyāgāracaity aśmaśānacaity avṛkṣasevāś ca krodhāyā
sakarāṃś ca bhāvān uccair bbhāṣyādikaṃ ca pariharet | udvejanīyāś ca
kathāḥ śuṣkam paryuṣitaṃ kuthitaṃ klinnaṃ cānnanopayuñjīta yāni ca
garbbham vyāpādayanti | na ca tailābhyaṅgotsā
danādīni niśeveta | na cāyāsayec charīraṃ pūrvvoktāni ca pariharet |
śayanāsanañ ca samṛddhās taraṇaṃ nātyucchritam apāśrayopetam asaṃvādham
vidadhyāt | hṛdyaṃ drava
madhuraprāyasnigdhan dīpanīyaṃ
saṃskṛtabhojanañ ca bhojayet sāmānyam etad ā prasavakālāt |
viśeṣatas tu garbbhiṇī prathamadvitīyatṛtīyeṣu māseṣu madhura
śītadravaprāyamāhāramā āseveta | caturthe māse payo navanītam
āhāram āharet | pañcame kṣīrasarppiḥ saṃsṛṣṭaṃ | ṣaṣṭhe
svadaṃṣṭrāsiddhasya sarppiṣā pakṣa
mātraṃ yuktyā yavāgūm
pāyayet | saptame pṛthak parṇyādisiddham evam āpyāyyate garbbhaḥ |
aṣṭame khalv enāṃ vadarodakena valātivalāpayodadhimas tu tailamadhu
ghṛtaśatapuṣpāmiśreṇāsthāpayet purāṇapurīṣaśuddhyartham
anulomārthañ ca vāyos tataḥ payo madhurasiddhena tailenānuvāsayet |
anulome hi vāyau su
kham prasūyate | nirupadravāś ca bhavanti
| ata ūrddhvaṃ snigdhābhir yavāgūbhir jjāṅgalarasaiś copahared ā
prasavakālāt | evam upakrāntāsnigdhāvalavatīsukham anupadravā prasūyate |
navame māsi sūtikāgāram enāṃ praveśayet | praśaste tithyādau |
tatreṣṭāgāraṃ vrāhmaṇakṣattriyavaiśyaśūdrāṇāṃ svetaraktakṛṣṇeṣu
bhūmipradeśeṣu | vilvanya
grodhatindukanirmmitaṃ sarvvāgāran
tat mayañ ca paryavanaddhaṃ samupaliptabhittiparicchadaṃ prāgdvāram
udagdvāram vāṣṭahastāyata caturhastavistṛtaṃ rakṣāmaṃgala
sampannam vidheyaṃ |
tatropasthitaprasavāyāḥ kaṭīpṛṣṭhaṃ pratisamantād vedanā bhavati |
mūtramabhīkṣṇam prasicyate | yonimukhāc ca śleṣmā
prajāyiṣyamāṇāṃ tu
svabhyaktām uṣṇodakapariṣiktagātrīṅ
kṛtamaṅgalāmathenāṃ sa ghṛtāṃ yavāgūṃ kaṇṭhāt pītavatī mṛduni
kṛtopadhānavistīrṇṇe śayane sthitāmābhugnasakthinī
m uttānām
aśaṅkanīyās tisraś catasraḥ pariṇatavayasaḥ | vrajananakuśalāḥ
kalpitanakhyaḥ paricareyuriti ||
athāsyā viśikhāntaram anulomāyā
m anusukham abhyaṃjyāt | vrūyāc
cainām etāḥ subhage pravāhayaś ceti | mā cāprāptāvīḥ pravāhiṣṭhāḥ |
anāgatāsvāviṣu pravāhamāṇāḥ | vadhiraṃ mūkaṃ srastahanuṃ mūrddhābhighātinaṃ kāsaśvāsaśoṣopadrutaṃ kuvjaṃ
vikaṭam vā janayati |tasmād anāgatāvī na pravāheta | sraste tu kukṣau
vimukte garbbhanāḍī pravandhe samūle śroṇīvaṃkṣaṇavastiśiraḥ supravāheta
śanaiḥ śanais tato garbbhayonimukhaṃ prapannagāḍhataram
āviśalyabhāvāt |
tatra pratilom anupānaṃ pāyayet śosayet |
jātasyolvaṃ viśodhyā
syaṃ saindhavasarppiṣāṣṭāṃgulāvaśeṣāṃ
nāḍīm vaddhayitvā kuṣṭhatailenābhyajya sūtreṇāvaddhya kumārasya
grīvāyām vadhnīyāt |
atha kumāraṃ śītābhir adbhir āśvā
sya jātakarmmaṇi
madhusarppiranantāmiśraṃ vrahmīrasena suvarṇṇamaṅgulyā nāsikayā
lehayet | sūtikāñ ca ghṛtatailayor anyatarasya mātrāṃ pipalyādi
kaṣāya
m anupānam pāyayet | valavatīm avalāṃ yavāgūn
trirātram pañcarātram vā || ata ūrddhvaṃ
snigdhenānnasaṃsarggeṇopacaret snehanity ā ca syāt |
prāyaścainām prabhūte
noṣṇodakena pariṣiñcet
krodhāyāsamaithunādīm̐ś ca pariharet ||
bhavati cātra ||
mithyācārāt sūtikāyā yovyādhirupajāyate |
sa kṛcchrasādhyo 'sādhyo vā bhaveddhātvapakarṣarṇāt ||
tasmāt tāṃ deśakālau tu vyādhisātmyena karmmaṇā |
parīkṣyopacaren nityam evaṃ nātyayam āpnuyāt ||
athāmarāmapatantīm pātayet kaṇṭham asyāḥ
keśaveṣṭitayāṅgulyā
pramṛśet kaṭukā lāvukṛtavedhanasarṣapasarppanirmmocakair vvā
kuṭatailair yonim udrūpayet | lāṅgalakīmūla
kalkena vāsyāḥ
pāṇipādatalam ālimpet | kuṣṭhalāṅgalakīmūlakalkam vā madyamūtrayor
anyatareṇa pāyayet | śālimūlakalkam vā pi
ppalyādikalkam vā
madyena |
siddhārthakakuṣṭhailālāṅgalakīmahāvṛkṣakṣīrasurāmaṇḍairāsthāpayet |
etaiṣveva ca siddhena siddhārthakataile
nottaracūrṇṇavastiś
cāsyai dadyāt | hastena cāpaharet |
prajātāyās tu vastiśirodarayoniśūlaṃ raktaṃ saṃruddhya vāyuḥ karoti
sa makkalaḥ | tatra yava
kṣāracūrṇṇaṃ sarppiṣā sukhodakena
pāyayet || lavaṇacūrṇṇam vā surāmaṇḍena | purāṇaguḍam vā trikaṭuka
trijātakakustumvurumiśram vā khādayet |
pṛthakparṇṇyādikvāthaṃ bhadradārumaricavacāsaṃsṛṣṭam pāyayet |
atha vālaṃ kṣaumaparihitaṃ kṣaumakārppāsā
s tṛtāyāṃ śāyayīta |
nimva pīlu paruṣaka śākhābhiś cainaṃ
parivījayet | mūrddhni cāsya tailapicum avatārayet | dhūpayec cainaṃ
rakṣoghnai
r ddhūpaiḥ | rakṣoghnāni cāsya
pāṇipādaśirogrīvāsvavasujet | tilātasīsarṣapakaṇāś cātra prakiret |
adhiṣṭhāne cāgnim prajvālayet | vraṇi
topāsanīyañ cāvekṣyeta
tato daśamyāṃ mātāpitarau kṛtamaṅgalakautukau svastivācakapūrvvakaṃ
nāma kuryāt āṃ | yathābhipretaṃ nakṣatran nāma
vā |
tato yathāvarṇṇaṃ dhātrīm upasthāpayet | kṛṣāmasthūlām vayaḥsthāmam
avyādhitām prasannakṣīrāmavalamvorddhastanīm avyaṅgām avyasanaṃ
nījīvavatsāṃ
vatsalāṃ dogdhīm akṣudrāṃkule jātamato
bhūyiṣṭaiś ca guṇair anvitām ārogyavalavṛddhaye kumārasya |
tatrātikṛṣātisthūlāninditā vyādhitāś ca vyākhyātās tāviṣamadhātutvād rogān āpādayanti vālasya viśeṣataḥ |
ūrdhvastanī karālaṃ kumāraṃ kuryāl lamvastanī nāsikāmukhaṃ cchādayitvā
maraṇam āpāda
yanti | atha praśastāṃ śirasnātā mahadvāsasām
udaṅmukhīm upaveśya dakṣiṇaṃ stanaṃ kumāraṃ pūrvvam pāyayet ||
anena mantreṇābhimantrya ||
ca
tvāraḥ sāgarāḥ puṇyāḥ stanānāṃ kṣīravāhināṃ |
santu te śubhage nityaṃ vālasyānuvalapradāḥ |
piven vālomṛtarasaṃ payas tava śubhā
nane |
dīrgham āyur avāpnotu devāḥ prāśyāmṛtaṃ yathā ||
athāsyāḥ kṣīrasañjananārthaṃ yavagodhūmaśāliṣaṣṭikamāṃsakṣīrasurāsauvī
rapiṇyāka
rasonamatsyakaśerukāśṛṅgāṭakavidārīkandaśatāvarīviśamṛṇālanālikālāvukālaśākaprabhṛtīni
vidadhyāt |
atha tasyāḥ stanyam apsu parīkṣeta taccecchītalam
amalaṃ tanuṃ śaṃkhāvabhāsaṃ apsu caikībhāvaṃ gacchatyaphenilam̐ matraṇḍulaṃ na plavate sīdati vā tacchuddham iti vindyāt |
tena kumārasyārogyaṃ bhavati ||
bhavati cātra ||
dhātryās tu gurubhir bhojyair vviṣalais tathā |
doṣā dehe prakupyanti tata stanyam praduṣyati ||
duṣṭaṃprāguktan tena śarīrāvyādhayaḥ prādurbbhavanti | teṣu ca
yathābhihitaṃ mṛdvacchedanīyam au
ṣadham mātrayā kṣīrasya
kṣīrasarppiḥ saṃyuktaṃ vidadhyāt | dhātryāś ca kevalaṃ | kṣīrānnād
asya kalkī kṛtaṃ | dhātryāś ca pūrvvavat | annād asya kaṣā
yādīnām ātmanyeva na dhātryāḥ ||
bhavati cātra || vālānāṃ gudapākeṣu pittaghnīṃ kārayet kriyāṃ |
rasāñjanam viśeṣeṇa pānālepanayo
rhitaṃ ||
kṣīrāhārasya
siddhārthakavacāpayasyāśārivāvrahmīkuṣṭhasaindhavasiddhaṃ sarppiḥ
pātuṃ prayacchet | kṣīrānnād asya madhukavacā
triphalāsiddhaṃ
| annād asya dvipañcamūlīkṣīratagarabhadradāruviḍaṅga- drākṣādisiddhaṃ
tena
kumārasyārogyavalamedhāyūṃṣi bhavanti |
vālaṃ punar ggātreṣu na gṛṅṇīyāt | na cainaṃ tarjjayet sahasā vā na
pravodhayed vitrāsabhayāt |
sahasā nāhared utkṣiped
vātābhighātabhayān nopaveśayet kauvjabhayān nityaṃ cainam
anuvartteta priyahitair eva m abhihitamanādyamapyabhivarddhate ni
tyamudagrasatvasampannastv arogo bhavati ||
bhavati cātra ||
nāśucau visṛjed vālaṃ nākāse viṣameṇa ca |
noṣṇamārutavarṣeṣu rajodhūmodakeṣu
vā ||
kṣīrasātmyatayākṣīramājaṃ gavyam athāpi vā |
dadyād astanyam aprāptau vālebhyo vīkṣya mātrayā ||
ṣaṇmāsāc cainam annam prāśayel laghuhi
taṃ
nityam avarodhaś ca | syāt kṛtarakṣaḥ | upasarggabhayā
grahopasarggebhyo rakṣyā vālā bhavanti ||
atha kumāra udvijate trasyati roditi naṣṭa
saṃjño bhavati ||
nakhadaśanair ddhātrīm ātmānañ ca paritudati dantān khādati kūjati
jṛmbhate bhrūvāvutkṣipaty ūrddhvan nirīkṣate phenam udvamati
sandaṣṭauṣṭhaḥ krūrabhinnārttasvaro niśi
jāgartti durvvalomnāṅgo yathāpūrvvaṃ dhātryāḥ stanyan nābhilaṣatīti
sāmānyaṃ grahopasṛṣṭalakṣaṇ uktaṃ | vistareṇotta
re vakṣyāmaḥ
||
śaktimantaṃ cainaṃ jñātvā yathā svam vidyāṃ grāhayet |
athāsmai pañcaviṃśativarṣāya ṣoḍaśavarṣām patnīm āvahen
mitradharmmārthakāma
prajāḥ prāpsyāmīti
||
bhavati cātra ||
ūnaṣoḍaśavarṣāyām aprāptaḥ pañcaviṃśatiḥ |
yady ādhatte pumān garbbhaḥ kukṣisthaḥ sa vipadyate |
jāto
vā ni ciraṃ jīved vā durvvalendriyaḥ |
tatra pūrvoktaiḥ kāraṇaiḥ prapatiṣyati garbbha |
garbbhāsayaśroṇīvaṃkṣaṇavastiśūlāni bhavanti | raktadarśa
nañ
ca | tāsām pariṣekāvagāhālepanair upacaret kṣīrapānaiś ca |
alpālpasyandate kṣīramutpalādi siddham vā pāyayet | saṃsramāne
savātapārśvaśūlā
nāha mūtrasaṅgāḥ sthānāt sthānaṃ cotkrāmati garbbhaḥ | tatra snigdhaṃ
śītāḥ kriyāḥ | vedanāyāṃ mahāsahamadhukasvadaṃṣṭrakaṇṭakārikāsiddha
payaḥ | kṣaudraśarka
rāmiśram pāyayet |
mūtrasaṅge darbbhādisiddhaṃ | ānāhe hiṃgusauvarccalaraso na siddhaṃ
sravati rakte koṣṭhāt kaṇṭakārikāmṛtpiṇḍa
gairikasarjjarasāñjanacūrṇṇa
yathālābhaṃnyagrodhāditvakpravālakalkan vā pāyayet |
utpalādikasedi siddham vā | vṛhatīdvayotpalaśārivāpayasyāmadhukasiddham vā |
etenopavarttate rujasu garbbhaś cāpy āyyate ||
māsānumāsikam ata ūrdhvaṃ
vakṣyāmaḥ
madhukaṃ śālivījañ ca payasyā suradāru ca |
aśmantakaḥ kṛṣṇatilās tāmravallī śatāvarī ||
vṛkṣādanī payasyā ca latā sotpalaśārivā |
anantā
śārivā rāsnā
padmam madhukam eva ca ||
vṛhatīdvayakāśmaryakṣīrīśuṃgātvaco ghṛtaṃ |
pṛthakparṇṇī valā śigra śvadaṃṣṭrā madhuyaṣṭikā
||
śṛṅgāṭakamvi
saṃ drākṣā kaseru madhukaṃ sitā
|
vatsaite saptayogāḥ syur arddhaślokasamāpanāḥ ||
yathākramaṃ prayoktavyā garbbhasrāve payoyutāḥ |
kapitthavilva
vṛhatīpaṭolekṣunidigdhikā ||
mūlāni kṣīrasiddhāni pāyayed bhiṣag aṣṭame |
navame madhukānantā payasyāśārivām pivet ||
payas tu
śritaśītam praśasyate ||
sakṣīrā vā hitā śuṇṭhī madhukaṃ devadāru ca |
evam apyāyyate garbbhas tīvrā ruk copaśāmyati ||
vyavasthigavyenodumvaraśalāṭusiddhena payasā bhojayet | atīte lavaṇaṃ varjyābhir
uddālukādīnāṃ pācanīyopasaṃbhṛtābhir upakrāmed yāvanto māsā garbhasya
tāvanty ahāni va
styudaraśūle purāṇaguḍan dīpanīyasaṃyuktam
pāyayed ariṣṭam vā | vātātapaśramasevinyā vātopahīhītatvāt srotasāṃ
līyate garbhaḥ sotikālam ava
tiṣṭhamāno vyāpadyate | tāṃ
mṛdunā snehādinā krameṇopacaret | utkrosarasaṃ yavāgūñ cālpasnehām
prayacchet | kālātītasthāyini garbhaviśeṣato dhā
nyam
udūkhalamusalenābhihanyāt | viṣamam vā yānāsanam upasevet | vātābhipanna
eva śuṣyati garbhaḥ samātuḥ kukṣin na pūrayati | mandaṃ spandate ca taṃ
vṛṃ
haṇīyaḥ payobhir mmāṃsarasaiś copacaret | śukraśoṇitaṃ
vāyunoparuddham anavaktrāntajīvam ādhmāpayaty udaran tat kadācid
yadṛcchayopaśāntan naigameṣā
pahṛtam iti vadanti | tam eva
kadācit pravilīyamānam āpūryamāṇam vā nāgodaram ity āhus tatrāpi līnavat
pratikāraḥ | nivṛttaprasavāyāḥ punaḥ ṣaḍbhyo varṣebhya ūrddhvam prasavatyāḥ kumāro 'lpāyur bhavati |
atha garbbhiṇī vyādhyutpannā vātyaye ccharddayen madhurāmlenānnopahitena
| anulomayec ca saṃśamanīyam mṛdu vida
dhyāt | annapānayor iti
| aśnīyāc ca mṛduvīryaṅ garbbhāviruddhām̐ś ca kriyāyogān vidadhīta
iti ||
suvarṇṇaṃ rṇṇacūsukṛdaṃ kuṣṭham
madhuvacā ghṛtaṃ |
matsyākṣakaḥ
śaṃkhapuṣpī sarppiḥ kāñcanam eva ca ||
arkkapuṣpī madhughṛtaṃ cūrṇṇitaṃ kanakan tathā |
suvarṇṇacūrṇṇavaiḍūryaṃ svetā dūrvvā ghṛtam madhuḥ ||
catvāro 'bhihitāḥ
prāsyā arddhaślokasamāpanāḥ |
kumārāṇām vapur mmedhā valārogyakarāḥ śubhā iti ||
iti garbbhiṇīvyākaraṇaṃ śārīre daśamo '
dhyāyaḥ
|| o ||
bhūtacintā śukraśuddhiṃ garbbhasaṅkramaṇan tathā |
garbbhavyākaraṇañ caiva kāyavyākaraṇañ ca yat ||
marmmasirāvibhaktiś ca sirātāḍanam eva ca |
dhamanīvyākaraṇa caiva garbbhiṇyāpūryate
daśa ||
|| iti śārīrasthānaṃ samāptaṃ || ❈ ||