athātaḥ sarvvabhūtacintāṃ śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ
||
sarvvabhūtānāṅ kāraṇam akāraṇaṃ
satvarajastamo
lakṣaṇam aṣṭarūpam akhilasyāsya
jagataḥ sa|| ||mbhavahetur avyaktan nāma || tad ekam anekeṣāṃ
kṣetrajñānām adhiṣṭhānāṃ | samudra ivodakaujasām bhāvānāṃ
tasmād avyaktān mahān utpadyate talliṅga eva |
talliṅgāc ca mahatas tallakṣaṇa evāhaṅkāra utpadyate | sa
trividho vaikārikas taijaso bhūtādir iti | tatra vaikārikād
ahaṃ
kārāt tallakṣaṇāny evaikādaśendriyāṇy utpadyante || tad
yathā || śrotraṃ tvak cakṣur jjihvā ghrāṇo
vāgghastopastha pāyu pāda manānsīti
| tatra pūrvvāṇi pañca vuddhīndriyāṇi | itarāṇi pañca karmmendriyāṇi | ubhayātmakam manaḥ |
bhūtādes tallakṣaṇāny eva pañcatanmātrāṇy utpadyante || tad yathā
|| śabdatanmātraṃ | sparśatanmātraṃ | rūpatanmātraṃ |
rasatanmātraṃ | gandhatanmātram iti
| tebhyo bhūtāni
vyomānilānalajalorvvyas tebhyas tadviśeṣāḥ
śabdasparśarūparasagandhāḥ | evam etāni caturvviṃśati tatvāni
vyākhyātāni bhavanti |
tatra buddhīndriyā
ṇāṃ śabdādayo viṣayāḥ |
karmmendriyāṇāṃ yathāsaṃkhyā
vacanādānānandavisarggaviharaṇāni |
avyaktam mahān ahaṃkāraḥ pañca tanmātrāṇi cety
aṣṭau prakṛtayaḥ śe
ṣāḥ ṣoḍaśa vikārāḥ
svaṃ svaṃ svaiṣāṃ viṣaye vibhutvaṃ | svayam
adhyātmam adhidevan tu | atha vuddher vvrahmā |
ahaṃkārasyeśvaraḥ | manasaś candramāḥ | diśaḥ śrotrasya |
tva
co vāyuḥ | sūryaś cakṣuṣaḥ | rasanāpaḥ | pṛthivī ghrāṇasya | vāco 'gniḥ |
hastayor indra | pādayor vviṣṇuḥ | pāyor mmitraḥ | prajāpatir
upasthasyeti |
tatra sarvva
evācetanaḥ | eṣa varggaḥ |
puruṣaś ca pañcaviṃśatitamaś cetayitā | sa tu
karaṇakāryasaṃprayuktaḥ saty apy acaitanye pradhānasya
puruṣakaivalyārthān pravṛttim upadiśanti | kṣīrādīm̐ś cātra hetūn udāharanti ||
ata ūrdhvam prakṛtipuruṣayoḥ
sādharmmyavaidharmmye vyākhyāsyāmaḥ || ubhāv apy anādī ubhāv apy
anantau | ubhāv apy ani
tyau | ubhāv apy aparau ubhāv apy
aliṅgau ubhau ca sarvvagatāv iti || ekā tu prakṛtir acetanā
triguṇā vījadharmmiṇī prasavadharmminī madhyadharmmiṇī ceti |
vahava
s tu puruṣāś cetanāvantaḥ | aguṇā avījadharmmiṇo
prasavadharmmiṇo 'madhyasthadharmmiṇaś ceti |
tatra kāraṇānurūpaṃ kāryam iti kṛtvā sarvva
evaite ca vi
śeṣāḥ | satvarajastamomayā bhavanti |
tadañjanatvāt tanma
yatvāc ca tadguṇa eva puruṣo bhavatīty
eke bhāṣante
vaidyake tu ||
svabhāvo niyatiḥ kālaḥ pa
riṇāmas tatheśvaraḥ |
yadṛcchati ca manyante prakṛtim pṛthudarśiṇaḥ ||
tato jātāni bhūtāni tadguṇāny eva nirddiśet |
tebhyas tallakṣaṇaḥ kṛtsno bhūtagrāmaḥ prajāyate ||
tasyopayogo bhihitaś cikitsām prati sarvvadā |
bhūtebhyo pi paran tasmān nāsti cintā cikitsite ||
yato 'bhihitaṃ tatsambhavadravyasamūho bhūtādir
ukta iti | bhautikāni cendriyāṇy
āyurvvede varṇṇyante tathaivendriyārthāḥ ||
bhavati cātra || indriyair indriyārthaṃ tu svaṃ
svaṃ gṛhṇāti mānavaḥ |
niyataṃ tulyayonitvān nāmyenānya
m iti sthitiḥ ||
na cāyurvvedaśāstreṣūpadiśyante ||
sarvvagatā kṣetrajña nityāś ca asarvvagateṣu ca kṣetrajñeṣv
anityeṣu ca puruṣākhyāpakān hetūn udāharanti
|
āyurvvedasiddhāntād asarvvagatā kṣetrajñā nityāś ca |
tiryagyonimānuṣadeveṣu ca sañcaranti | dharmmādharmmanimittaṃ
tu ete numānagrāhyāś carāḥ paramaśū
kṣmāś cetanāvantaḥ
śāśvatāḥ śukrārttavayoḥ sannipāteṣv
abhivyajyante | yato 'bhihitam
pañcamahābhūtaḥ śarīrasamavāyaḥ puruṣa iti | sa khalv eṣa
karmma
puruṣaś cikitsāyām adhikṛtaḥ |
tasya khalu sukhaduḥkhecchādveṣaprayatnaḥ
prāṇāpānau nimeṣonmeṣau vuddhir mmanaḥ saṃkalpo
vicāraṇānusmṛtijñānam a
dhyavasāyo viṣayopalabdhiś ca guṇāḥ
|
sātvikās tu ānṛśaṃsyaṃ samvibhāgarucitā titikṣā
satyan dharmma āstikyaṃ jñānaṃ vuddhir mmedhā smṛtir
anabhiṣvaṅgatā ca || rājasās tu duḥkha vahulatā pradānaṃ duḥśīlatvam
akāruṇyam ānṛtikatvam ahaṃkāro dambho māno harṣaḥ kāmakrodhaś ceti
|| tāmasās tu viṣāditvaṃ nāstikyam adharmmaśīlatā vuddhinirodho
'jñānaṃ durmme
dhastvam akarmmaśīlatā nidrālutvañ ceti ||
antarikṣās tu śabdaśabdendriyaṃ
sarvvacchidrasamūho viviktatā ca | vāyavyās tu sparśaḥ
sparśendriyaṃ sarvvaceṣṭāsamūhaḥ sarvvaśarī
raspandanaṃ
laghutā ca | taijasās tu rūpaṃ rūpendriyaṃ varṇṇasantāpo
bhrājiṣṇutā paktir amarṣas taikṣṇyañ ca | āpyās tu raso ca
rasendriyaṃ sarvvadravasamūho gurutā śaityaṃ sneho reta
ś ca | pārthivās tu gandho gandhendriyaṃ sarvvamūrttisamūho
gurutā ca |
tatra satvavahulam ākāśaṃ | rajovahulo
vāyuḥ | satvarajovahulo 'gniḥ | satvatamovahula āpaḥ | tamovahulā
pṛthivī ||
bhavati cātra ||
anyonyāni praviṣṭāni sarvvāṇy etāni nirddiśet |
sve sve dravyeṣu sarvveṣāṃ vyaktalakṣaṇam iṣyate ||
aṣṭau prakṛtayaḥ proktā vi
kārāś caiva
ṣoḍaśa |
kṣetrajñāś ca samāsena svatantraparatantrata iti ||
śārīrasya prathamo 'dhyāyaḥ || o ||
athātaḥ śukraśoṇitaviśuddhiṃ śārīraṃ
vyākhyāsyāmaḥ ||
vāta pitta śleṣma śoṇita kuṇapa granthi pūti pūya kṣīṇa mūtra purīṣa retāṃsi prajotpādaneṣv asamarthāni
bhavanti |
teṣu vātavarṇṇavedanaṃ vātena |
pittavarṇṇavedanaṃ pittena | śleṣma
varṇṇavedanaṃ
śleṣmaṇā | śoṇitavarṇṇam pittavedanaṃ | śoṇitena | kuṇapañ ca
raktena | granthibhūtaṃ śleṣmavātābhyāṃ | pūtipūyanibhaṃ
pittaśoṇitābhyāṃ | kṣīṇaśukraṃ
pittamārutābhyāṃ |
mūtrapurīṣagandhi sannipātena | teṣu kuṇapa granthi pūti pūya retasaḥ
kṛcchrasādhyāḥ | mūtrapurīṣaretasas tv asādhyā iti |
ārttavam api tribhi
r ddoṣaiḥ
śoṇitacaturthaih pṛthak dvandvais tribhiḥ samastaiś
copasṛṣṭam avījan na bhavati | tad api doṣavarṇṇavedanābhir
vvijñeyaṃ | teṣu kuṇapagranthi pūtipūya prakā
śan tad asādhyaṃ sādhyam anyac ceti ||
bhavati cātra || teṣv ādyāḥ śukradoṣās trī
snehasvedādibhir jjayet | kriyāviśeṣair mmatimān
tathaivottaravastibhiḥ ||
tatra vā
tātmake retasi
bilvavidārīkṣīram āsthāpanaṃ | madhūka rāsnā devadāru sarala vipakvan
tailan tad uttaravastiṣu vidadhyāt || dāḍima mātulaṅga phala saindhava kṣāra vasukava-sira siddhaṃ
sarppiḥ pāyayet ||
pittātmake retasi
payasyāśrīparṇṇīmadhukavipakvaṃ kṣīram āsthāpanaṃ |
sarjjadhavakalkaṃ yonyā dhārayet | madhukavipakvaṃ tailam
anuvāsanaṃ |
tad evottaravastiñ ca vidadhyāt |
kāṇḍekṣu śvadaṃṣtrā guḍūcī madhuparṇṇī bhṛṇa pañcamūla siddhaṃ sarppiḥ pāyayet ||
śleṣmātmake retasi rājavṛkṣakaṣāyam āsthāpanaṃ
|
pippalīviḍaṃgamadhuvipakvan tailam anuvāsanan tad
evottarava-stiñ ca vidadhyāt | pāṣāṇabheda kāśmaryāmalaka pippalī vasuka vasira siddhaṃ ghṛtam
prayacchet pā-
nārthaṃ ||
bhavanti cātra ślokāḥ || pāyayen manujaṃ sarpir
bhbhiṣak choṇita retasi | dhātakīpuṣpakhadira dāḍimārjjuna sādhitaṃ ||
kuṇapākhye pibet sarppiḥ śāla-
sārādisādhitaṃ || granthibhūte 'śmabhiḥ siddhaṃ pālāse cā
pi bhasmani ||
parūṣakavaṭādibhyām pūyābhe cāpi sādhitaṃ ||
prāguktaṃ vakṣyate yac ca tat kāryaṃ kṣīṇareta
si ||
viṭprabhe pāyayet sarppiś
citrakośīrahiṅgubhiḥ |
snehādīnāṃ kramaṃ kuryāt ṣaṭsv ateṣu paṇḍitaḥ ||
asevanāc ciraṃ strīṇāṃ kriyāyogāt tathaiva
ca |
kaṣāyakaṭutiktānāṃ drvyāṇām atisevanāt
||
tathāslaṃlavaṇaṃ rūkṣaṃ śuktaṃ paryuṣitan
tathā |
vegād yātāc ca yogīnāṃ gamanāc ca praduṣyati ||
tathārttavadoṣe ca snehādikarmmam upadiśet
|
yathai
voktan tathaivottaravastiñ ca vidadhyāt |
tatrāśaṇavātātmake
bhaṅgābhadradārukāśmaryaphalasiddhaṃ ghṛtam pāyayet |
payasyā kāśmarya phala kṣīra vidārī kṣīrodaka siddhaṃ vā kṛ
sarapāyasapiṇḍaṃ yonyān dhārayet |
madhukamuṅgaparṇṇīkaṣāyam ācamanaṃ ||
pittātmake cārttave |
kākolīkṣīravidārīkvāthaṃ śarkkarāyuktam
pāyayet | madhukapuṣpa-
kāśmaryaphalakvātham
phānitayuktam vā candanapayasyākalkaṃ
yonyān dhārayet | nimbagairikakaṣāyam ācamanaṃ || śleṣmātmake
bhadraśriyakaṭukarohiṇīkaṣāyam pā-
yayet |
kṣīravṛkṣapravālakalkam vā | tindukakapithaśalāṭucūrṇṇam vā
kṣaudreṇa lehayet | sarjjadhavakalkaṃ yonyān dhārayet |
lādhratindukakaṣāyam ācamanaṃ ||
granthibhūte śṛṅgaverapāṭhācūrṇṇayuktaṃ
śvetasurasām prayacchet | kuṣṭhabhadradārukalkaṃ yonyāndhārayet |
teṣām eva kaṣāyam ācamanaṃ ||
kuṇapākhye mañjiṣṭhābhadraśriyakaṣāyaṃ pāyayet ||
kuṭajaphalabhadraśriyacandanam vā śarkkarāyuktaṃ || pūyābhe vā tad
eva prayacchet |
khadirārjjunakalkaṃ yonyāṃ hārayet |
tayor eva kaṣāyam ācamanaṃ || krimijāte
vidañgapāribhadrakamañjiṣṭhākaṣāyam pāyayet |
kṣaudrayuktaṃ
surāṣṭāṣṭrārocanākalkam
bhadraśriyakalkaṃ yonyān dhāryet | tayor eva kaṣāyam ācamanam
bhavati ||
bhavati cātra ||
vidhim uttarabastyantaṃ kuryād ārtavaśuddhaye |
kuryāt kalkam picūṃś cāpi pathyāny
ācamanāni ca ||
durggandhapūtisaṃkāśe majjābhe vāpi śoṇite |
pibed bhadraśriya
kvāthañ
candanakvātham eva vā ||
granthibhūte pibet pāṭhāṃ tryūṣaṇaṃ
vṛkṣakāṇi ca |
kṣāranāgarahiṃgūnān nikvāthaṃ surasām
pibet ||
evam aduṣṭaśukraḥ śuddhārtavām ||
ṛtau pra
thama divasāt prabhṛti brahmacāriṇīṃ
snānānulepanālaṅkāra vilekhana virahitān divāsvapnāñjanāśru pātābhyaṅga nakha cchedana pradhāvana hasana kathanātiśabda śrava
ṇāyāsām pariharet | kiṃ kāraṇaṃ divā svapatyā vikṛtadṛṣṭiḥ |
snānānulepanād duḥśīlaḥ | vadhiraḥ | añjanād
andhaḥ | rodanād tailābhyaṅgāt kuṣṭhī |
nakhāvakarttanāt kunakhaḥ | pralepanāt khalatiḥ |
mārutāyāsasevanād utmatto garbhbho bhavatīty evam etām pariharet
|| darbhbha saṃstaraṇa śāyinīṃ
karatala śarāva parṇṇānām
anyatama bhojinīṃ haviṣyaṃ
tryahaṃ bharttā
rakṣet tataḥ śuddhasnātān tu caturthyām anāhata vastravāsinīm alaṅkṛtāṃ kṛtamaṅgalasvasti vācanām bharttāran darśayed| api | tat kasya
hetoḥ? ||
pūrvvam paśyed ṛtu-
snātā yādṛśan
naram aṅganā | tādṛśañ janayet putram bharttāran darśayet
tataḥ ||
tato vidheyaṃ putrīyam upādhyāyaḥ samācaret |
karmānte ca kramaṃ hy etam avekṣyeta vicakṣa-
ṇaḥ ||
tato 'parāhṇe pumān sarppiḥkṣīrābhyāṃ
śālyodanam abhiprāśya māsaṃ brahmacārī | tailamāṣottarāhārān
nārīm upagacched rātrau sāmabhir abhiviśvāsya
vika
lpam evaṃ caturthyāṃ ṣāṣṭhyām aṣṭamyān daśamyāṃ
dvādaśyāñ copeyā-d
ataḥ | param māsād upeyāl |
labdha garbha nni va ca | teṣv evāhaḥsu lakṣmaṇā vaṭa śuṅgā sahadevā viśva devānām a
nyatamam abhiṣūyāt | trīṃś caturo vā
bindūn dadyād dakṣiṇe nāsāpuṭe putrakāmāyai vāme strīkāmāyai na
cainan niṣṭhīved iti ||
ślokāḥ ||
sphaṭikābhaṃ dravaṃ snigdhaṃ madhuram madhugandhi ca |
śukram icchanti kecit tu
kṣaudratailasamaprabhaṃ ||
śaśāsṛkpratimaṃ yat tu yad vā lākṣārasopamaṃ |
tad ārtavam praśansanti
yac cā na virajyate ||
tad evātiprasaṅgena pravṛttam anṛtāv api |
asṛgdaram vijānīyād raktalakṣaṇalakṣitaṃ ||
asṛgdaraṃ bhavet sarvvan sāṅgamarddan savedanaṃ
|
atipravṛttau daurbbalyam bhramamūrcchā tamas tṛṣā
||
dāhaḥ pralāpaḥ pāṇḍutvan tandrā rogāś ca
vātajāḥ | taruṇyā hitasevinyās tad alpopadravam bhavet ||
doṣair āvṛtam ā
rggatvād ārttavan
naśyati striyāḥ |
tatra māṃsa kulatthāmla tila-māṣasurā hitāḥ || pāne mūtram udaśvic ca
dadhiśuktañ ca bhojane |
kṣīṇam prāgīritaṃ raktaṃ salakṣa-
ṇacikitsitaṃ ||
tathāpy asya vidhātavyam vidhānaṃ raktapittavat |
dhruvañ caturṇṇāṃ sānnidhye garbhbhaḥ syād
vidhipūrvvakaḥ ||
kṣettrabījodakatṛṇāṃ sāmagryād aṅkuro yathā
||
evaṃ jātā rūpavanto mahāsattvāś cirāyuṣaḥ ||
bhavanty ṛṇapramoktāras saputrāḥ putriṇāṃ hitāḥ ||
tatra tejodhātur varṇṇānām prabhavaḥ
iti kṛtvā | yadā garbbhotpattāv
apāabdhātuprāyam
āhāram bhavati | tadā garbhbhasya gauratvaṃ | pṛthivīdhātuprāyaḥ
kṛṣṇatvaṃ | pṛthivyākāśadhātuprāyaḥ śyāmatvaṃ | yādṛkvarṇṇam
āhāram upasevate garbhbhiṇī tadvarṇṇaḥ prasa
vo bhavatīty
eke bhāṣante | yathā kṛṣṇapītasvetāsu bhūmiṣu sarppa vṛścika galagoṇḍikādayaḥ satvāḥ kṛṣṇapītasvetā iti || tatra
dṛṣṭibhāgam apratipannan te
jodhātur jjātyandhaṃ karoti
| tad eva raktānugataṃ raktākṣaṃ | śleṣmānugataṃ śuklākṣaṃ |
pittānugatam piṅgākṣaṃ | vātānugatam vikṛtākṣaṃ ||
bhavanti cātra ||
viśu
ddhaḥ pavano yasya nayane pratipadyate |
jāyate nayane tasya- nimne kṛṣṇe site tathā ||
pittaṃ kaphayutaṃ yasya nirmmalaṃ yāti locane
|
haripiṃglasamjñā vai
jāyete tasya locane ||
vinirddhūtamalaḥ śleṣmā yadā vraja-ti
locane |
tasya netre prakāśete śuklamaṇḍalamaṇḍale ||
raktaṅ kaphayutaṃ yasya yadā vrajati lo
cane ||
kapotanīle nayane rakte vā jāyate nṛṇāṃ ||
ghṛtakumbho yathā hy agnim āśritaḥ pravilīyate
|
prasarpped ārttavan nāryāḥ puruṣasya samāgamāt ||
bīje tu vāyunā bhinne
dvau jīvau kukṣim āgatau |
yamāv ity abhidhīyete dharmmetarapurā kṛtau ||
miśrībhāve yadā puṃso retas
subahunirmmalaṃ |
tadā prasūyate nārī garbhbhiṇī dārakadvayaṃ ||
miśrī
bhāve striyāś caiva
bahuśukraṃ yadā bhavet |
kanyādvayan tadā nārī sūyate nātra saṃśayaḥ ||
āsekyo nāma bhavati
strīpuṃsor alpabījayoḥ ||
sa śuklaṃ prāsya-
labhate dhvajocchrāyam asaṃśayaḥ
||
yaḥ pūtiyonau jāyeta sa
saugandhikasaṃjñitaḥ || sa yoniśephasor ggandham āghrāya labhate
balaṃ ||
sve gude brahmacaryād yā strī
ṣu
svāsu pravartate | kumbhīkaḥ sa tu vijñeya īrṣyakaṃ śṛṇu
cāparaṃ ||
dṛṣṭvā vyavāyam anyeṣāṃ vyavāyāya pravarttate |
īrṣyakaḥ sa tu vijñeyaḥ ṣaṇḍhakaṃ śṛṇu pañca
maṃ ||
kaumāryāṃ yas tv ṛtau mohād
aṅganeva pravartate | tatra strīce-ṣṭitākāro jāyate
ṣaṇḍhasaṃjñakaḥ ||
ṛtau puruṣavac cāpi yadi yoṣit prapadyate |
tatra kanyā yadi
bhavet sā bhaven naraceṣṭitā ||
āsekyaś ca sugandhī ca kumbhīkaś cerṣyakas
tathā | saśukrakās tv amī jñeyā hy aśukraḥ
ṣaṇḍhasaṃjñakaḥ ||
anayor vviprakṛtyā tu teṣāṃ śukravahā- sirā || harṣāt sphuṭatvam āyāṃti
dhvajocchrāyan tato bhavet ||
ākārācāracintābhir yādṛśībhiḥ samanvitau |
strīpuṃsau tu bhaveyātāṃ tayor ggarbbho 'pi tādṛśaḥ ||
yadā tu nārī-
nārī ca
maithunāyopakalpataḥ | muñcantaḥ śukram anyonyam anasthis
tatra jāyate ||
sarppa vṛścika kuṣmāṇḍa vikṛtākṛtayas tu te |
garbhbhā evamvidhāś cānye jñeyāḥ pāpa-
kṛto bhṛśaṃ ||
garbhbho vātaprakopeṇa dauhṛdena vimānitaḥ |
bhave-t kubjo thavā kūni paṅgur mmūko tha
mirmmiṇaḥ ||
mātāpitror anācārād aśubhaiś ca purākṛtaiḥ |
vātādī
nām prakopeṇa garbhbho vaikṛtam āpnuyāt ||
malālpatvād ayogāc ca vāyoḥ pakvāsayasya ca | vātamūtrapurīṣāṇi na
garbhbhasthaḥ karoti ha ||
jarāyunā mukhe cchanne kaṇṭhe-
ca
kaphaveṣṭite | vāyor ggatinirodhāc ca na garbhbhasthaḥ
prarodi-ti ||
niśvāsocchvāsa saṃkṣobhaḥ svapnāṅ
garbhbho 'tha gacchati | mātur
nniḥśvasitocchvāsasaṃkṣobhasvapnasaṃbha
vān ||
sanniveśaḥ śarīrāṇāṃ dantānāṃ patanodbhavau |
taleṣv asaṃbhavo yac ca romnām etat svabhāvataḥ ||
bhāvitā pūrvvadeheṣu satataṃ śāstrabuddhayaḥ |
bhavanti sttāna bahulāḥ pūrvvajātismarā narāḥ ||
iti śārīraṃ dvitīyo 'dhyāyaḥ || ||
athāto garbbhāvakrāntiṃ śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
saumyaṃ śukram ārttavam āgneyam itare
ṣām apy atra bhūtānāṃ sānnidhyam asty anunā viśeṣeṇa
parasparopakārāt parasparānupraveśāc ca ||
tatra dampatyoḥ samprayoge tejaḥ śarīrād vāyus
samīrayati | tatra te
jo'nila sannipātāc
chukraṃ cyutaṃ yonim abhiprapadyate | saṃsṛjyate cārttavena tato
'gnīṣomasaṃyogāt saṃsṛjyamāno garbbhāsayam anuprapadyate
kṣettrajñaś cetayitā spra
ṣṭā ghrātā draṣṭā śrotā
rasayitā puruṣo gantā sākṣī dhātā vaktā yaḥ ko 'sāv ādya āyur ity
evam ādibhiḥ paryāyavācakair nnāmabhir abhidhīyate | daivasaṃyogād
a
kṣayo 'vyayo cintyo bhūtātmā satvarajastamobhir
ddevāsurair aparaiś ca saha bhāvair vvāyunā preryamāṇo
garbbhāsayam anupraviśati ||
tatra śukrabāhulyāt pumān ārtta
vabāhulyāt strī sāmyād ubhayor
napuṃsakaṃ ||
tatra ṛtudvādaśarātraṃ bhavati |
tatra prathame divase ṛtumatyāṃ
maithunagamanam anāyuṣyam punso bhavati | yac ca tatrādhīyate
garbbhaḥ saprasavato vipadyate | dvitīye tivāgṛhe vipadyate || tṛtīye 'py evam
asampūrṇṇo 'ṅgo 'lpāyuś ca bhavati | tasmāt trirātram pariharet |
na ca pravarttati raktabījaṃ pradiṣṭaṃ guṇakaraṃ
bhavati | yathā nadyām pratisrotasi pla cidravyaṃ
pratikṣiptaṃ na pratinivarttate | tadvad bījaṃ draṣṭavyan tasmāt
trirātran niyamavantīm pariharet | tatra ṛtudvādaśarātran
dṛṣṭvānārtta
vā bhavati |
adṛṣṭārttavās tān eke bhāṣante ||
bhavati cātra ||
dine vyatīte niyataṃmaṃ3 saṃkucaty
ambujaṃ yathā | ṛtau vyatīte nāryās tu yoniḥ saṃkucatis tathā ||
pīnaprasaṃ
navadanāṃ
praklinnātmamukhadvijāṃ |
narakāmām priyakathāṃ srastakukṣyakṣimūrddhajāṃ ||
sphuradbhujakucaśroṇinābhyūru jaghana sphicāṃ ||
harṣautsukyaparāṃś caiva
vidyād ṛtumatīṃ striyaṃ ||
māsenopacitaṃ kāle dhamanībhyāṃ yad āgataṃ ||
īṣatkṛṣṇam vigandhañ ca vāyur yonimukhan nayet ||
tad varṣād dvādaśāt kāle varttamānam a
sṛk punaḥ | jarāpakvaśarīrāṇām pañcāśād vinivarttate ||
yugmeṣu tu pumān prokto divaseṣv anyathābalā |
puṣpakāle śucis tasmād apatyārthī striyaṃ vrajet ||
tatra sadyo gṛhītagarbbhāyāḥ śramo glāniḥ pipāsā
sakthi sadanam āṭopaḥ śukraśoṇitayor anubandhaḥ
kharasphuraṇaṃ yonyāḥ ||
bhavati cātra ||
stanayoḥ kṛṣṇamukhatā romarājyuṅgamas tathā |
prasekaḥ sadanañ cāpi garbbhiṇyā
liṃgam ucyate ||
tataḥ prabhṛty eva ca vyavāyaṃ vyāyāmam
atikarṣaṇaṃ | divāsvapnaṃ rātrijāgaraṇaṃ śokaṃ yānārohaṇam bhayam
utkaṭa
kāsanañ caikāntataḥ snehādikramaṃ
śoṇitamokṣaṇañ cākāle nā seveta |
tatra prathame māse kalalañ jāyate || dvitīye
śoṇitoṣṇānilaiḥ pacyamāno mahābhū
tānāṃ saṃjāto ghanañ
jāyate | granthir yadi pumān | strī cet peśī | napuṃsakaṃ ced
arbbudam bhavati || tṛtīye hastapādaśirasām pañca piṭakā
abhinirvarttante | sarvvāṅgapratyaṅgavibhāgaś ca sūkṣmo bhavati ||
caturthe sarvvāṅgapratyaṅgavibhāgaś ca pravyakto bhavati ||
pañcame sarvvāṅgapratyaṅgavibhāgaś ca pravyaktataro bhavati |
garbbhahṛdapravyaktibhāvāc cetanādhātur abhivyakte kasmāt tatsthānatvād garbbhaś
caturthe māse abhiprāyam indriyārtheṣu karoti |
dvihṛdayā ca nārī bhavati nimittāny ācakṣate |
dvauhṛdayavimānanān javjakūnīṃ
ṣaṇḍam
vāmanavikṛtākṣam anakṣam vā nārī sutañ janayati | tasmāt sā
yad icchet tat tasmai dāpayet | labdhadauhṛdāhivīryavantaṃ
cirāyuṣañ janayati ||
bhavati cātra ||
indriyārthām̐s tu
yān yāṃ sā bhoktum icchati garbbhiṇī | garbbhābādhabhayāt tām̐s
tām bhiṣag āhṛtya dāpayet ||
samprāptadauhṛdam putram prajāyeta guṇānvitaṃ |
alabdhadauhṛdāga
rbbhe labhate cātmani vā bhayam ||
yeṣu yeṣv indriyārtheṣu dauhṛde¦ yā vimānitā |
prajāyeta sutaṃ sārttin tasmin tasmin tathaindriye ||
rājā sandarśane yasyā dauhṛ
dañ jāyate
striyaḥ | arthavantam mahābhāgaṃ kumāraṃ sā prasūyate ||
dukūlapaṭṭa kauṣeya bhūṣaṇādiṣu dauhṛdā | alaṅkāreṣiṇam putraṃ lalitaṃ sā
prasūyate ||
āsrame saṃyatātmānaṃ dharmmaśīlaṃ prajāyate |
devatāpratimāyāṃ tu prasūto harṣadopamam || darśane vyāḍajātīnāṃ
hiṃsāśīlaṃ prajāyate ||
godhāmāṃsāśinīputraṃ suṣupsur
mmāraṇātmakaṃ || gavāṃ māṃsena balinaṃ
sarvvakleśasahaṃ sutaṃ |
māhiṣe dauhṛdāc chūraṃ raktākṣaṃ lomaśaṃ
sutaṃ ||
ato nukteṣu yā nārīm
abhidhyāyati dauhṛdam | ||
śarīrā
hāraśīlaiḥ sā samānañ janayiṣyati ||
karmmaṇā coditañ jantor bbhavitavyam punar
bbhavet | yathā tathā daivayogād dauhṛdañ janayed dhṛdi ||
pañcame manaḥ pratibu
ddhataram
bhavati || ṣaṣṭhe buddhiḥ saptame sarvvapravyaktaṃ śarīraṃ ||
aṣṭame sthirībhavaty ojas tatra jāto na jīvati ||
nairṛtabhāgadheyatvāt tato balim mānsodanaṃ bhā
gadheyan
tasmai dāpayet || navamadaśamaikādaśadvādaśānām anyatamasmiñ
jāyate | atho nyathā vikārī bhavati ||
mātus tu khalu rasavahāyān nābhyāṃ
ga
rbbhanāḍī pratibaddhā bhavati | sāsya mātur āhārarasavīryam
abhyavaharati || tenopasnehenābhivṛddhir asya bhavati |
asañjātāṅgavibhāgam api niḥṣekān
prabhṛti
sarvvaśarīrānusāriṇīnāṃ
rasavahānāṃ tiryaggatīnān
dhamanīnām upasnehena jīvayati ||
garbbhasya khalu sambhavataḥ || pūrvvaṃ śiraḥ
sambhavatīty āha śaunakas
tanmūlatvāt | pradhānendriyāṇāṃ
hṛdayam iti kṛtavīryaḥ | buddher manasaś ca sthānaṃ nābhir iti
pārāsaryas tato varddhate dehadehinaḥ | prāṇaḥ pāṇipādam iti
mārkkaṇḍeyas tanmūlatvāc ceṣṭāyāḥ | garbbhasya śarīram iti || subhūtigautamas
tatra nibandhatvāt sarvvagātrasambhavasya tan tu na samyak
sarvvāṇy aṅgapratyaṅgāni yuga
pat sambhavanti | kāle
garbbhasya sūkṣmatvān nopalabhyante | vaṃśāṅkuravac cūtaphalavac
ca | tad yathā cūtaphale vipakve keśara mānsāsthi majjānaḥ pṛthak pṛthag
dṛśyante
kālaprakarṣāt tāny eva taruṇe nopalabhyante
|| sūkṣmatvāt teṣāṃ sūkṣmāṇāṃ keśarādīnām pravyaktaṃ kālaḥ karoti
| etenaiva vaṃśāṃkuro vyākhyātaḥ | evaṃ garbbha
sya
tāruṇye sarvveṣv aṅgapratyaṅgeṣu satsv api saukṣmyād anupalabdhis
tāny eva kālaprakarṣāt pravyaktāni bhavanti | pūrvvottarakālayogo
nāstīti kevalan tu
saukṣmyān nābhivyajyante |
yathākālaṃ pravyaktāni bhavanti |
tatra pitṛjamātṛja rasajātmaja satvasātmyajāni
śarīre lakṣaṇāni vakṣyāmaḥ || tatra keśasmaśru danta nakha romāsthi retaḥ prabhṛtīni
pitṛjāni || māṃsaśoṇitamedomajjā hṛnnābhi yakṛtplīhāntragudaprabhṛtīni mṛdūni mātṛjāni | śarīropacayo
balavṛddhir vvarṇṇasthi
tihāniś ca rasajāni | indriyāṇi
jñānam āyuḥ sukhaduḥkhādikaṃ cātmanaḥ satvajāny uttaratra
vakṣyāmaḥ | vīryam ārogyam balaṃ varṇṇo medhā ca sātmya
jaṃ ||
tatra yasyā dakṣiṇe stane prāk payaso darśanaṃ
| dakṣiṇakukṣimahatvañ ca pūrvvadakṣiṇaṃ sakthi utkarṣayati |
bāhulyāc ca punnāmadheyeṣu dravyeṣu
dauhṛdam
abhidhyāyati | svapne copalabhate padmotpalakumudāmrāmrātakādīni
punnāmany eva vā prasannamukhavarṇṇā ca bhavetāṃ vrūyāt putram
iyam prajanayi
ṣyatīti || tadviparyaye kanyāṃ || yasyāḥ
pārśvadvayam avanatam purastān nirggatam udaraṃ prāgabhihitañ
ca lakṣaṇan tasyāḥ | napuṃsakam iti vidyāt | yasyā ma
dhye nimno droṇīprābhūtam uda yugmaṃ prasūyata iti ||
bhavati cātra ||
devatābrāhmaṇaparāḥ śucyo hitamitāśanāḥ |
mahāguṇāḥ prasūyante viparītās tu nirgguṇāḥ ||
aṅgapratyaṅganirvṛttiḥ svabhāvād eva jāyate |
aṃgapratyaṃganirvṛttā ye bhavanti guṇāguṇāḥ || te vai garbbhasya
vijñeyā dharmmādharmmanimittajāḥ ||
iti śārīratṛtīyo 'dhyāyaḥ ||
athāto garbbhavyākaraṇaṃ śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
agnīṣomo vāyuḥ satvaṃ rajas tamaḥ | pañce
ndriyāṇi bhūtātmā manaś ceti
prāṇāḥ |
tasya khalu śukraśoṇitasyābhipacyamānasya
kṣīrasyeva hi santānikāḥ sapta tvaco bhavanti || tāsāṃ prathamo
vabhā
sinī nāma yā sarvvavarṇṇān avabhāsayati |
pañcavidhāñ ca cchāyām prakāśayati |
sā vrīher aṣṭādaśabhāgapramāṇā | dvitīyā lohitā nāma
ṣoḍaśabhāgapramā
ṇā | tṛtīyā
śvetā dvādaśabhāgapramāṇā | carurthī tāmrāṣṭabhāgapramāṇā |
pañcamī vedanī nāma pañcabhāgapramāṇā | ṣaṣṭhī rohiṇī nāma
vrīhipramāṇā | saptamī śu
kradharā nāma
vrīhidvayapramāṇā || yato vakṣyaty udare vrīhimukhenāṅgulam
aṅguṣṭhodaramātram vāvagāhyeti
kalāḥ khalv api sapta sambhavanti
dhātvāntarāśayamaryādāḥ || ślokau ||
yathā hi sāraḥ kāṣṭheṣu chidyamāneṣu
dṛśyate | tathā hi dhātur mmāṃseṣu cchidyamāneṣu dṛśyate ||
snāyubhiś ca praticchannāṃ santatāṃś ca jarāyuṇā
| śleṣmaṇā veṣṭitām̐ś cāpi ka
lābhāgām vidur vvudhāḥ ||
tāsaṃ prathamā māṃsadhārā nāma | tasyā
māṃsasirāsnāyudhamanīsrotasān navanavapratānāni bhavanti
||
bhavati ||
yathā viṣamṛṇālāni vi
varddhante samantataḥ | bhūmau
paṃkodakasthāni tathā mānse sirādayaḥ ||
dvitīyā raktadharā nāma mānsasyābhyantaratas
tasyā śoṇitam viśeṣataḥ sirāsu ca yakṛ
tplīhnoś ca
bhavati ||
|| bhavati
cātra ||
vṛkṣādyathā hi prahatāt kṣīriṇaḥ kṣīram āsrayet |
mānsād evaṃ kṣatāt kṣipraṃ śoṇitaṃ sampravartate ||
tṛtīyā medodharā nāma medas tu kha
lu
sarvvabhūtānām udareṣv asthiṣu ca mahatsu cāntar mmajjā ca bhavati
||
bhavati cātra ||
sthūlāsthiṣu viśeṣeṇa majjā tv abhyantarāsritaḥ |
athetareṣu sarvveṣu saraktaṃ meda ucyate ||
caturthī śleṣmadharā nāma yā sarva sandhiṣu sarvvaprāṇapratām bhavati ||
bhavati cātra || snehābhyakte
yathā hy akṣe cakraṃ sādhu pravarttate | sandhayaḥ sādhu varttante
saṃśliṣṭā śleṣmaṇā tathā ||
pañcamī purīṣadharā nāma
yā caturvvidham apy annam āmāśayāt
pracyutam pakvāsayopasthitaṃ dhārayati | koṣṭham vibhajati
pakvāsayasthā ||
bhavati cātra ||
yakṛt samantāt koṣṭhañ ca tathā
ntrāṇi samāsritāḥ |
uṇḍukastham
vibhajate malam maladharāᳵ kalāḥ ||
ṣaṣṭhī pittadharā nāma yā caturvvidham
aśitapītakādita līḍham iti pacati ||
bhavati cātra ||
aśitaṃ khāditaṃ
pītaṃ līḍhaṃ yat koṣṭhagataṃ || taj jīryati yathākālaṃ śoṣitam pittatejasā ||
saptamī śukradharā nāma yā sarvvaprāṇināṃ
sarvvaśarīravyāpinī
bhavati
||
bhavati cātra ||
yathā payasi sarppis tu guḍaś cekṣurase yathā |
śarīreṣu tathā śukraṃ nṛṇām vidyād bhiṣagvaraḥ ||
dvyaṅgule dakṣiṇe pārśve vastidvārasya cā
py avāṅ |
mūtrasrotas tataḥ śukraṃ puruṣasya pravarttate ||
gṛhītagarbbhāṇām ārttavavahānāṃ srotasāṃ
vartmāṇy uparuddhāni garbheṇa bhavanti || tasmād gṛhītagarbbhāṇām
ārttavaṃ
na tu dṛśyate | tatas tad adhaḥpratihatagaty
ūrddhvabhāgam upari copacīyamānam udare mucyate | śeṣaṃ
corddhatarabhāgam āgatam payodharāv abhiprapadyete
| tasmād garbbhiṇyaḥ pīnonnatapayodharā bhavanti ||
yakṛtplīhānau śoṇitajau | śoṇitaphenaprabhavaḥ
phupphusaḥ śoṇitakiṭṭaprabhavaḥ | uṇḍukaḥ ||
bhavati cātra || asṛjaḥ śleṣmaṇaś cāpi yaḥ
prasādaḥ paro mataḥ | taṃ pacyamānaṃ pittena vātaś
cāpy anudhāvati ||
tato 'syāntrāṇi jāyante gude vastiś ca dehinaḥ
| tatrāsya mathyamānasya dhāmyamānasya rugmavat ||
jantoḥ saṃjāyate jihvā yayā
vedayate rasān ||
śoṇitakaphaprasādajaṃ hṛdayaṃ |
yadāsrayā hi dhamanyaḥ prāṇavahās tadviśeṣeṇa cetanāsthānam uktaṃ
|| tasmim̐s ta
masāvṛte sarvvaprāṇinaḥ svapanti ||
nidrān tu vaiṣṇavīṃ pāpmānam upadiśanti | sā svabhāvataḥ
sarvvaprāṇino nispṛśati | tatra yadā saṃjñāvahāni srotānsi
tamobhū
yiṣṭhaḥ śleṣmā
pratipadyate || tadā tāmasī nāma nidrā bhavaty anavabodhinī sā pralayakāle
tamobhūyiṣṭhānām ahaḥsu ca niśāsu bhavati | rajobhūyiṣṭhānām a
nimitta satvabhūyiṣṭhānām ardharātre kṣīṇaśleṣmaṇām
anilavahulānām manobhighātāc ca vaikārikī ||
bhavanti cātra || hṛdayañ cetanāsthānaṃm uktaṃ
suśruta dehinām | tamobhibhūte tasmiṃs tu
nidrā viśati dehinaḥ ||
nidrāhetus tamaḥ sattvaṃ bodhane hetur ucyate |
svabhāva eva vā hetur ggarīyān parikīrtyate ||
pūrvvadehānubhūtām̐s tu bhūtātmā svapiti pra
bhuḥ || rajoyuktena manasā
gṛhṇīte rthāṃ śubhāśubhāṃ ||
karaṇānāṃ tu vaiguṇye tamasābhipravarttate
| asvapann api bhūtātmā prasupta iti cocyate ||
sarvvarttuṣu ca divā
svapnam pratiṣiddho 'nyatra grīṣmāt | pratiṣiddheṣv api
pratiṣiddho
vāla vṛddha kṣatakṣīṇa madya pīta strīyāna vāhanādhva karmma pariśrāntānām
| abhuktavatāṃ medomā
rutakapharasakṣīṇānāṃ muhūrttam
praśaṃsanti | rātrāv api khalu jāgaritavatāṃ
jāgaraṇakālārddhan divāsvapet | vikṛtis tu divāsvapno nāma tatra
svapatām adharmmaḥ
sarvvadoṣaprakopaś ca tat prakopāt
kāsaś cāsapratiśyāyaśiro
gauravāṅgamarddārocakāgnidaurvvalyāni bhavanti | rātrāv api
khalu jāgaritavatān tannimittās ta eva do
ṣāḥ prādur bbhavanti ||
bhavanti cātra ślokāḥ || tasmān na jāgṛyād
rātrau divā svapnañ ca varjjayet | jñātvā doṣakarāv etau vudhaḥ
svapnam itaś caret mitaṃ ||
tathā hy aroḥ sumanā valavarṇṇānvitā bhṛśaṃ | nātisthūlakṛṣaḥ śrīmān naro jīvet samā
śataṃ ||
mūrcchā pittatamaḥ prāyā rajaḥpittānilādbhramaḥ
| tamovātakaphātandrā nidrā śleṣmatamobhavā
||
nidrānāśonilāt pittātmanas tāpāt kṣayādapi |
abhighātāc ca bhavati pratyanīkaiḥ sa śāmyati ||
nidrānāśe 'bhyaṅgayogo mūrdhni tailaniṣevaṇam
|| gātrasyodvartanaṃ caiva hitaṃ saṃvāhanāni ca ||
śāligodhūmapiṣṭānnabhakṣyairaikṣavasaṃskṛtaiḥ
|| bhojanaṃ madhuraṃ snigdhaṃ kṣīramāṃsarasādibhiḥ ||
rasairbileśayānāṃ ca viṣkirāṇāṃ tathaiva ca ||
drākṣāsitekṣudravyāṇām upayogo bhavenniśi ||
śayanāsanayānāni manojñāni mṛduni ca ||
nidrānāśe tu kurvīta tathā'nyānyapi buddhimān ||
nidrātiyoge vamanaṃ hitaṃ saṃśodhanāni ca |
laṃ
ghanaṃ raktamokṣaś ca manovyākulanāni ca ||
kaphamedoviṣārttānāṃ rātrau jāgaraṇaṃ hitam | divāsvapnaś ca
bhṛṭchūlahikkājīrṇṇātisāriṇāṃ ||
indriyārthe
ṣv asamvittir jjṛmbhanaṃ
gauravaṃ klamaḥ | nidrārttasyaiva yasyehā tasya tandrā vinirddiśet ||
garbbhasya khalu rasaguṇanimittātmā
turāhāranimittā ca parivṛddhi
rbbhavati ||
bhavati cātra || dṛṣṭiś ca romakūpāś ca
vardhante na kadācana | dhruvāṇy etāni marttyānām iti
dhanvantarer mmataṃ ||
śarīre kṣīyamāṇe pi varddhate
dvāv imau sadā | svabhāvam
prakṛtiṅ kṛtvā nakhakeśāv iti sthitiḥ ||
tisraḥ prakṛtayo bhavanti
vātapittakaphanimittāḥ ||
bhavati cātra
śuklaśoṇitasaṃyoge yo doṣas tūtkaṭo bhavet |
prakṛtir jjāyate tena tāsāṃ me lakṣaṇaṃ śṛṇu ||
tatra vāta prakṛtijāgarūkaḥ śītadveṣī
durbbhagastenonāryo mastarogāndharvvaḥ | sphuṭitakaracaraṇau
rūkṣālpakeśaḥ smaśruḥ kaṭhimakrodhī dantakhādī a
lpavalo 'lpāyuś ca bhavati ||
bhavati cātra || adhṛtiradṛḍhāsauhṛdayaḥ
kṛtaghnaḥ kṛṣaparuṣo dhamanītataḥ pralāpī | drutagatiraṭano
navasthitā
tmā nabhasi ca
gacchati saṃbhrameṇa suptaḥ ||
avyavasthitamatiś calacitto
mandadantadhanasañcayamitraḥ || kiñ cid eva vilapaty anivaddhaṃ
mārutaprakṛ
tireṣa manuṣyaḥ ||
pittaprakṛtis tu svedanaḥ śītasaho
durggandhī pītaḥ kālo vā |
śithilāṅgastāmranakhanayanatālujihvauṣṭapādapāṇitalo du
rbbhago valīpalito sṛṣṭo vahubhuguṣṇadveṣī
kṣiprakrodhaprasādaśīlo madhyamāyuś ca bhavati ||
bhavati cātra || medhāvī nipuṇamatir nnigṛhya
vaktā tejasvī samitiṣu durnnivāravīryaḥ | suptaḥ saṃ
kanakapalāśakarṇṇikārāṃ saṃpaśyed api ca hutāśavidyudulkāṃ ||
na bhayāt praṇamet praṇateṣu mṛduḥ praṇa
teṣu ca sāṃvanadānaruciḥ |
bhavatīha sadā vyathitāsyagatiḥ sa bhaved iha
pittakṛtaprakṛtiḥ ||
śleṣmaprakṛtis tu
dūrvvedīsvaranistriṃśārddrāriṣṭakaśarakā
ṇḍānām
anyatamavarṇaḥ subhagaḥ priyadarśano madhurapriyaḥ | kṛtajño
dhṛtimān sahiṣṇur alolupo valavāṃściragrāhī dṛḍhavairodīrghāyuś ca
bhavati ||
snighdāṅgaḥ sthirasuvibhaktacārugātro
lakṣmīvān jaladamṛdaṅgasiṃhaghoṣaḥ | suptaḥ san
sakamalahaṃsacakravākān sampaśyed api ca jalā
śrayān
manojñāṃ ||
dṛḍhaśāstramatiḥ sthiramitramanaḥ parigaṇya cirāc ca dadāti vahuḥ
pariniṣṭatavākyapadaḥ satataṃ gurumānakaraś ca kaphaprakṛti
ḥ ||
dṛśyate prakṛtau rūpaṃ yadā doṣadvayasya tu ||
saṃsarggantam vijānīyāt saṃsarggas trividhaś cayaḥ ||
prakopo vānyato bhāvo kṣayo vā nopajāyate |
prakṛtīnāṃ svabhāvena jñāyante tu
gatāyuṣaḥ ||
viṣajāto yathā kīṭo viṣeṇa na vipadyate |
tadvat prakṛtibhir ddehas taj jātatvān na vādhate ||
prakṛtir iha narāṇāṃ
bhautikī kecid āhuḥ pavanadahana
toyaiḥ kīrttitāstās tu tisraḥ | sthiravipulaśarīraḥ pārthivaś
cet kṣamāvān śuciratha cirajīvī nābhasaḥ khair mmahadbhiḥ ||
śaucamāstikyam ābhyāso vedeṣu
gurupūjanaṃ |
priyātithitvamijyā ca vrahmakāyasya lakṣaṇam ||
sauryam ājñā mahābhāgyaṃ
satataṃ śāstravuddhitā | bhṛtyānāṃ bharaṇañ caiva mā
hendraṃ kāyalakṣaṇaṃ ||
sahiṣṇutatā śītasevā paiṅgākhyaṃ hari keśatā | priyodakatvañ ca
tathā vāruṇaṅ kāyalakṣaṇaṃ ||
madhyasthatā
sahiṣṇutvam
arthasyāgamasañcayau | mahāprasavaśaktiś ca kauveraṃ
kāyalakṣaṇam ||
gandhamālyapriyatvañ ca nṛtyavāditrakāmatā |
vihāraśīlatā caiva gāndharvvaṅ kā
yalakṣaṇam ||
prāptakārī dṛḍhotthāno dhrtimān smṛtimāñ chuciḥ
| rāgadveṣabhayājñānair vvirjjito yāmyasatvavān ||
vrahmacaryavratajapaṃ homādhyayanasevinaṃ |
jñānavi
jñānasampannam ṛṣisatvaṃ vidur naraṃ ||
saptaite sātvikāḥ kāyā rajasās tu nivodhame |
aiśvaryavantaṃ raudrañ ca śūraṃ caṇḍam asūyakaṃ |
ekāśinaṃ tvaupadhikam āsuraṃ satva
mīdṛśaṃ || ekāntagrāhitā raudryam asūyādharmma
vākyatā |
bhṛśamātmastavaś cāpi rākṣasaṃ
kāyalakṣaṇaṃ || utsṛṣṭācāratā raukṣṇyaṃ sāhasapriyatā tathā ||
strīlau
lupatvaṃ nairllajjyaṃ paiśāco guṇasaṃgrahaḥ || tīkṣṇam
āyāsavakulaṃ krodhanaṃ satvabhīrukaṃ |
vihārāhāra capalaṃ sarppasatvam vidur nnaraṃ ||
asamvibhāgam alasan duḥ
śīlamasūcakam |
laulupañ cāpy adātāraṃ pretasatvam vidur
nnaram ||
pravuddhakāmāmasevī vā jasrāsāhāra eva ca |
amarṣaṇo navasthānaḥ śākunaṃ satvam ucya
te || ṣaḍ ete rājasāḥ kāyāḥs tāmasās tu nivodha
me ||
durmmedhastvaṃ mandatā
ca svapna maithunanity atā | nirākaṣṇutā śūcā vijñeyāḥ pāśavā guṇāḥ ||
anavasthita
tā maurkhyaṃ bhīrutvaṃ
toyakāmatā || parasparābhimarṣaś ca matsyasarvvātmakā guṇāḥ ||
satvavudhāṅgahīnaḥ syād āhāre kevale rataḥ |
priyārthakāmarahitaḥ satva
vānaspate sthitaḥ naraḥ ||
ity ete trividhāḥ kāyāḥ proktā vairājasādayaḥ |
vijñāya kāyaprakṛtim anurūpāṃ kri
yāṃ cared iti ||
iti śārīraṃ caturtho dhyāyaḥ ||
athātaḥ śarīravyākaraṇaṃ śārītam vyākhyāsyāmaḥ
||
śukraśoṇitaṅ garbhāsa
ya
stham ā
maprakṛtivikārasammūrcchito garbha ity
ucyate || tad acetanāvasthitam
vāyur vvibhajate teja enam pacati | āpaḥ kledayati | pṛthivī
saṃhanti | ākāśam vivarddhayati
| evam vivarddhitaḥ sa
yadā hastapādajihvāghrāṇavadanakarṇṇādibhir upetas tadā
śarīram iti saṃjñāṃ labhate | tac ca ṣaḍ aṅgaṃ śākhāś catvāraḥ |
madhyaṃ ṣaṣṭhaṃ śira iti ||
ataḥ param pratyaṅgāni vakṣyante |
mastakodarapṛṣṭhanābhilalāṭanāsācivukagrīvā ity ete ekaikāḥ || karṇṇanetrabhrū vā ca
sagaṇḍakakṣastanavaṃkṣyaṇavṛṣaṇapārśvasphik
jānukurpparavāhuprabhṛtayo
dve dve viṃśatir aṅgulyaḥ srotānsi vakṣyante ||
ity etat pratyaṅgavibhāgam uktaṃ tvayābhihitāḥ kalā dhātavo
maladharoś ca ||
āsayās tu vātapittaśleṣmāmapakvāgnisūtrāṇāṃ sapta | strīṇāṃ garbhāsayoṣṭama iti |
sārddhatrivyāyāmānyantrāṇi puṃṣāṃ strīṇām
arddhavyāyāmahīnāni |
śravaṇanayanavadanaghrāṇagudameḍhrāṇi nava
srotānsi
narāṇām vahir mmukhāni | tāny eva strīṇām
aparāṇi ca trīṇi | dve stanayor aparam adhastād raktavāhi ca
|
ṣoḍaśa kaṇḍarās tāsāñ catasraḥ pādayos tāvanta
eva hasta
grīvāpṛṣṭheṣu |
tatra hastapādagatānāṅ kaṇḍarāṇāṃ nava nava prarohā
grīvāhṛdayanivandhanīnām meḍhraśoṇipṛṣṭhanivandhanīnāmadhogatānām
nita
mvam ūruvandhotkapiṇdīnāñ ca
māṃsasirāsnā yvasthidhamannījālāni praty
ekaṃ catvāri tāni maṇivandhanagulphasaṃśritāni | yair vagākṣitam
idaṃ
śarītaṃ |
ṣaṭ kūrccās te hastapādagrīvāmeḍhreṣu |
mahatyo mānsarajjavals catasraḥ
peśīnivandhanārtham pṛṣṭhavaṃśam ubhayato dve vāhye abhyantare ca
dve |
sapta sīmanyasta
tra vibhaktāḥ śirasi
pañca jihvāśepasorekaikās tāḥ parihartavyāḥ śastreṇa |
caturddaśās saṃhatās teṣāṃ trayo
gulphajānuvaṃkṣaṇeṣu | etenetarasakthi vāhu ca vyākhyā
tau | trikaśirasorekaikaḥ |
caturddaśaiva sīmantāḥ | yair mmuktaḥ saṃhātās
te khalv akadaśaikeṣāṃ |
triṇi ṣaṣṭyā śatāny asthām iti || vedavādino
pabhāṣante | śalyatantreṣu trīṇy a
va śatāni | teṣāṃ
saviṃśaty sthiśataṃ śākhāsu | saptadaśottaraṃ śataṃ
śroṇīpārśvapṛṣṭhoras su | grīvāyāṃ praty ūrddvan triṣaṣṭhir |
ekaikasyāṃ pādāṅgulyāṃ trīṇi
triṇi tāni pañcadaśa
talakūrccagulphasaṃśritāni | daśa pārṣṇyām ekaṃ jaṃghāyāṃ dve jānuny ekam ekam ūrūbhyāṃ |
triṃśad evam ekasmin sakthini bhavanti | etena ita
rasakthi vāhu vyākhyātau || śroṇyām pañca | teṣāṃ
gudabhaganitamveṣu catvāri trikasaṃśritam ekaṃ pārśve
ṣaṭtriṃśad ekasmin tāvantyeva dvitīye | pṛṣṭhe dvā
triṃśad evāṣṭhāvurasi | dve
akṣakasaṃjñe grīvāyāṃ nava kaṇṭanāḍyāṃ catvāti | dve
hanusaṃjñe dantā triṃśan nāsāyān trīṇy ekatāluni
gaṇḍakarṇṇaśaṃkheṣv ekaikaṃ ṣaṭ chira
sīti |
tān etān asthīni paṃcavidhāni bhavanti || tad
yathā || kapālarūcakataruṇavalayanalakasaṃjñāni bhavanti | teṣāṃ
jānurpparanitamvāḥ sagaṇḍutālumadhyaśiraḥ su kapālāni | daśanās tu rucakāḥ |
ghrāṇakaṇṭhakarṇṇākṣikūṭeṣu taruṇāni | pādahastagrīvāpṛṣṭheṣu
valayāni | bhavati cātra ||
yathā hi sāro vṛkṣa
sya tiṣṭhaty abhyantarāśritaḥ |
evam asthīni jantūnāṃ śarīran dhriyate tu taiḥ ||
tasmāc ciravinaṣṭe pi tvagmāṃse tu śarīriṇāṃ |
asthīni na viśyanti sāroṣa vidhīyate
||
māṃsāny atra nivaddhāni sirābhiḥ snāyubhis
tathā |
asthīny ālambanaṃ kṛtvā na śīryanti patanti vā ||
sandhayo dvividhāś ceṣṭāvantaḥ sthirāś ca |
saṃkhyātās tu dve śate
daśottare teṣāṃ śākhā
aṣṭaṣaṣṭir ekonaṣaṣṭiḥ koṣṭhe grīvā yāṃty urddhan tryāśītiḥ | ekaikasyān tu pādāṅgulyāṃ trayas
trayaḥ | dvāvaṅguṣṭhe te caturddaśagulphajānuvaṃkṣyaṇeṣṭhekai
kaḥ saptadaśaikasmin sakthini bhavanti | etena
itarasakthi vāhu ca vyākhyātau || trayaḥ kaṭīkapāleṣu
caturvviṃśatiḥ pṛṣṭhavaṃśe | tāvantya eva pārśvayoḥ | aṣṭāvūrasi |
tāvantya eva grīvāyān tu yaḥ kaṇṭhanāṇḍyāṃ
hṛdayaklomāsa nāḍīṣv aṣṭādaśatāsvevanivaddhā |
dantaparimāṇā dantamūleṣv ekaikaḥ | kākalake nāsāyāñ caikkekaḥ |
dvau dvauva
rtmmamaṇḍala yor nnetrāśritau |
gaṇḍakarṇṇaśaṃkheṣv ekaikaḥ | dvau hanusaṃdhī dvāvupariṣṭād bhuvau
śaṃkhayoś ca pañca śiraḥ kapāleṣv eko mūrddhri |
ta ete saṃdhayoṣṭavidhā bhavanti | tad yathā |
korodūkhalasāmudgaprataratūnasīvanī
vāyasatuṇḍamaṇḍalaśaṃkhāvartāḥ | teṣām
aṅgulimaṇivandhagulphajānukūrppareṣu korāḥ saṃdhayaḥ |
kakṣavaṃkṣaṇada
śaneṣū dūkhalasaṃjñā | aṃsam
pīṭhagudabhaganitamveṣu sāmudrāḥ |
grīvāpṛṣṭhavaṃśeṣu pratarāḥ | śiraḥ kaṭīkapāleṣu tūna sīvanī
saṃjñāḥ | hanvorūbhaya
ta
stu
vāyasa tuṇḍāḥ |
kaṇṭhahṛdayanetravartmmaklomanāḍīṣu maṇḍalasaṃjñāḥ |
srotaśṛṃgāṭakeṣu śaṃkhāvartāḥ || teṣāṃ nāmabhir evākṛtayaḥ prāyeṇa
vyākhyātāḥ ||
bhavati cātra || asnthāṃ tu saṃdhayo hyete kevalaṃ
parikīrtitāḥ |
peśīsnāyusirāṇān tu sandhisaṃkhyān na vidyate ||
nava snāyu śatāni bhavanti | teṣāṃ śā
khāsu ṣaṭ chatāni | dve
śate triṃśac ca koṣṭhe grīvāyāṃ pratyurdhvaṃ saptatiḥ | ekaikasyāṃ
pādāṅgulyāṃ ṣaṭnicitāni triṃśac ca | tāvatya eva talakūrccagulpheṣu tāvatya eva
jaṃghāyāṃ | daśa jānuni | catvāriṃśadūrvvāḥ | daśavaṃkṣaṇe |
pañcāśat chatam evam ekasmin sakchini bhavanti | etena itarasa
kthi vahū vyākhyātau || ṣaṣṭiḥ kaṭyāḥ pṛṣṭhetvaśītiḥ |
pārśvayoḥ | ṣaṣṭiḥ | urasi triṃśat | ṣaṭtriṃśad grīvāyāṃ |
mūrddhri catustriṃśat | eva navasnāyuśatā
ni vyākhyātāni
bhavanti | mahāsnāyuṣu kaṇḍareti saṃjñā ||
bhavanti cātra ślokāḥ || caturvvidhāni snāyūni nāsateṣān
nivodha me |
pratānavanti vṛtāni
susirāṇi pṛthūni ca ||
pratānavanti śākhāsu sarvvasaṃdhi
ṣu
cāpy atha |
vṛtāni kaṇḍarāḥ sarvvā vijñeyā kuśalair iha ||
āmapakvāsayānteṣu susirā
ṇi pṛthūni
ca |
pārśvorasi tathā pṛṣṭhe pṛthūlāni śiras
ca ||
naur yathā phalakās tīrṇṇā vandhanair vahubhir
yutāḥ |
bhaved bhārasahā dṛḍhasandhisamāśritāḥ ||
eva, eva śarīresmin yāvantaḥ sandhayaḥ smṛtāḥ |
snāyubhir vvahubhir vvaddāstena bhārasahāḥ smṛtā ||
na hy asthīni na peśyo vā na sirā na ca
sandhayaḥ |
vyāpāditās tathā hanyur yathā snāyūni dehināṃ ||
yaḥ snāyūni vijānāni sa vāhyāsyantarāṇi ca |
sa guḍhāṃ śalyamu
dvarntun dehāc chakroti mānavaḥ ||
pañca peśīśatāni tāsāñ ca catvāt iṃ
śaktāni śākhāsu | koṣṭhe ṣaṣṭhiḥ | grīvāyāṃ pratyurddhañ
catvāriṃśat || ekaikasyāṃ
pādāṃgulyāṃ tisrastisrastāḥ
pañcadaśa | pañcadaśaprapede pādopari | kurccasanniviṣṭās
tāvantya eva | daśagulphatalayoḥ | gulphajānvontare viṃśa
tiḥ | pañca jānini | ūrvoddaśa | vaṃkṣaṇe daśa | śatam ekasmin sakthini bhavantye na itara
sakthi vāhū ca vyākhyātau || ekā meḍhra sevanyāṃ | apare dve
vṛṣa
śayoḥ | gude tisraḥ | sphicoś ca pañca pañca |
dve vasti śirasi | saptodare
nābhyām ekā | pṛṣṭhorddhasaṃniviṣṭāḥ pañca pañca dīrghāḥ |
pārśvayor daśa | dve vakṣa
si | akṣakāṃ saṃpratisamaṃtāt
sapta | dve hṛdyāmāsaye | ekābhyantarataḥ koṣṭhe | grīvāyāñ ca
tasra | ekaikā galakālayoḥ | dve tāluni | jihvāyāṃ ṣaṭ | dve
joṣṭhayoḥ | nāsāyāṃ dve | gaṇḍayoś catasraś catasraḥ | netrayor ddha |
karṇṇayor dve | catasro lalāṭe | ṣaṭ chirasīti | tāny etāni pañca
peśīśatāni puṃsām bhavanti |
strīṇāñ caturddaśāsya
dhikā | daśa
tāsāṃ stanayor ekaikasmin pañca pañca | yauvane tāsāṃ
parivṛddhir bhavati | apatyapathe catasras tāsāṃ dve prasṛte
bhyantarataḥ | dve mukhāsri
te ca | vṛtte dve garbbham āśritāḥ | tisraḥ śukrār bhavaḥ
praveśinyaḥ | tisra eva
garbbhaśayyāyāṃ yatra garbbhas tiṣṭhati |
marmmasirādhamanīsrotasām anyatra
vibhāgaḥ |
bhavati cātra || śaṃkhanābhyo kṛtir yonis
trir āvartā prakīrtitā |
tasyās tṛtīye tv āvarte garbbhaśayyā pratiṣṭhitā ||
yathā rohitamatsya
sya mukham bhavati rūpataḥ |
tat sthānañ ca yathārūpaṃ garbbhaśayyām vidurvvudhā ||
ābhugno 'bhimukhaḥ śete garbbho garbbhāśaye
striyāḥ |
sa yoniṃ yāti śira
sā svabhāvāt prasavam prati ||
tvakparyantasya dehasya yo yam aṅgaviniścayaḥ |
śalyajñānād ṛte nāyaṃ varṇyate ṅgeṣu keṣucit ||
tasmān nisaṃśayaṃ
jñānaṃ śalya harttābhivāñcchatā |
dhāvayitvā mṛtaṃ samyag draṣṭavyo ṅgaviniścayaḥ ||
pratyakṣato hi yad dṛṣṭaṃ śāstradṛṣṭañ ca yad
bhavet |
samāgatan tad ubhayam bhūyo jñānam vivarddhayet ||
tasmāt samastagātram avihatam
adīrghavyādhipīḍitaṃ puruṣam apahṛtyāpagāyāṃ | vivaddhaṃ
muñja valvajaiḥ pañjarastham a
prakāśe deśe
kothayet | samyak prakuthitañ coddhṛtyāyatadehaṃ kṛtvośīra tṛṇa veṇu kurccādīnām anyatamena
śanaiḥ śanair eva ghṛṣya tvagādīn sarvvān eva vāhyābhyanta
rān aṅgapratyaṅgaviśeṣān
yathoktān upalakṣayec cakṣuṣā ||
ślokau ||
na śakyañ cakṣuṣā draṣṭuṃ saukṣmyāsaukṣmyataraṃ viduḥ |
dṛśyate jñānacakṣurbhis tapaścakṣurbbhir eva3 vā |
śarīre
cāpi śāstre ca dṛṣṭārthas tu
viśāradaḥ |
dṛṣṭaśrutābhyāṃ sandehaṃ vyapohyārabhate kriyām iti || ||
iti śārīre pañcamo dhyāyaḥ || ||
athātaḥ pra
tyekamarmmanirddeśaṃ śārīram vyākhyāsyāmaḥ ||
saptottaram marmmaśataṃ | tāni pañcavidhāni
marmmāṇi bhavanti | tad yathā | mānsamarmmāṇi | śirāmarmmāṇi |
snāyumarmmāṇi, asthima
rmmāṇi |
sandhimarmmāṇi | na khalu
māṃsaśirāsnāyvasthisandhivyatirekeṇānyāni marmmāṇi bhavanti ||
yasmān nopalabhyante ||
tatraikādaśa māṃsamarmmāṇi, ekacatvāriṃśac
chirā
marmmāṇi | saptāviṃśatiḥ snāyumarmmāṇi | aṣṭāv
asthimarmmāṇi | viṃśatiḥ sandhimarmmāṇīti | tad etat
saptottaram marmmaśataṃ ||
eṣām ekādaśaikasmin sakthini bhavanti
| etenetarasakthi bāhū ca vyākhyātau ca
bhavataḥ | udarorasor ddvādaśa |
caturddaśa pṛṣṭhe | grīvāyām pratyūrddhvaṃ saptatriṃśat |
tatra sakthimarmmāṇi |
kṣipratalahṛdayakurccakū
rccaśirogulphendrabastijānuścāṇyūrvīlohitākṣāṇi ciṭipañ
ceti | etenetaratsakthibāhū vyākhyātau || udarorasos tu marmmāṇy
anuvyākhyāsyāmaḥ || gudo bastir nnā
bhir hṛdayaṃ
stanamūle stanalohite apālāye apastambhe ceti || pṛṣṭhamarmmāṇi tu |
kaṭīkataruṇa | kukundaranitambe
pārśvasandhibṛhatyaṃsaphalakrakanyāsau ce
ti || jatruṇa ūrdhvaṃ catasro dhamanyo ṣṭau
mātṛkāḥ | dve kṛkāṭike | dve vidhure | dve phaṇe | dvāv apāṅgau |
dvau śaṃkhau | dvāv āvartau | dvāv utkṣepau | ekā sthapaṇī | pañca
sīmantāḥ | catvāri śṛṃ
gāṭakānyeko 'dhipatir iti ||
tatra talahṛdayendrabastigudastanarohitāni |
māṃsamarmmāṇi | nīladhamanī | mātṛkā sirāḥ
śṛṅgāṭakāpāṅgasthapaṇīphaṇastanamū
lāpalāpāpastambhahṛdayanābhipārśvasandhibṛhatīlohitākṣāṇy
ūrvvyās sirāmarmmāṇi | ciṭipakakṣadharakurccaḥ |
kūrccaśirobastikukṣāṇy ansavidhuro
tkṣepāḥ snāyumarmmāṇi | kaṭīkataruṇanitambānsaphalakaśaṃkhāny asthimarmmāṇi |
jānukurpparasīmantā'dhipatigulphamaṇibandhakukundarāvartta
kṛkāṭikāś ceti | sandhimarmmāṇi ||
tāny etāni marmmāṇi pañcavidhāni bhavanti
|| tad yathā | sadyaḥprāṇaharāṇi | kālāntaraprāṇaharāṇi |
viśalyaghnāni |
vaikalyakarāṇi | rujākarāṇi ceti ||
tatra sadyaḥprāṇaharāṇy ekonaviṃśatiḥ | kālāntaraprāṇaharāṇi
trayastriṃśat | viśalyaghnāni trīṇi | catuścatvāriṃ
śad
vaikalyakarāṇi | aṣṭau rujākarāṇīti ||
bhavanti cātra ||
śṛṅgāṭakāny adhipatiḥ śaṃkhau kaṇṭhasirā gudaḥ |
hṛdbasti saha vai nābhyāṃ ghnanti sadyo hatāni tu ||
vakṣomarmmā
ṇi sīmantās talaḥ kṣiprendrabastayaḥ |
kaṭīkataruṇe sandhī pārśvajo bṛhatī ca ye ||
nitambāv iti caitāni
kālāntaraharāṇi tu |
utkṣepau sthapaṇī caiva,
viśalyaghnāni nirddiśet ||
lohitākṣaś ca jānūrvvīkurccāciṭipakurpparā |
kukundare kakṣadhare vidhure
sakṛkāṭike ||
ansānsaphalakāpāṅge, nīle manye phaṇe tathā |
vaikalyakaraṇāny āhu,r
āvarttau dvau tathaiva ca ||
gulphau dvau maṇibandhau dvau dve dve
kurccaśirāṃ
si ca |
rujākarāṇi jānīyād aṣṭāv etāni buddhimān ||
pañcoktāni vikalpāni marmmaṇāṃ karmmaṇām pṛthak ||
marmmāṇi nāma mānsasirāsnāyvasthi
sandhisannipātāḥ | teṣu svabhāvata eva prāṇās tiṣṭhanti |
marmmasv abhihatās tām̐s tān bhāvān āpadyante ||
tatra sadyaḥprāṇaharāṇi | āgneyāni | agnigu
ṇeṣu kṣīṇeṣv āyuḥ kṣapayanti |
viśalyaghnāni vāyavīyāni śastramu
khāvaruddho yāvad atra
vāyus tiṣṭhati tāvaj jīvaty uddhṛtamātre tu śalye |
marmmasthānāśrayo vāyur nniṣkrāmati | tasmāt saśalyo jīvaty
uddhṛtaśalyo mriyate | vaika
lyakarāṇi | saumyāni | somo hi śaityāt sthiratvāc ca
prāṇāvalambanaṃ karoti | rujākarāṇi | agnimārutabhūyiṣṭhāni
viśeṣeṇa tau rujākarau pāñca
bhautikīñ ca rujām apare tv
āhuḥ |
kecid āhur mmānsādīnāṃ samastānāṃ
samṛddhānāñ ca samavāyāt | sadyaḥprāṇaharāṇi | ekahīnānām alpānāñ
ca samavāya
kālāntaraprāṇaharāṇi | dvihīnānāṃ tu
viśalyaprāṇaharāṇi | trihīnānān tu vaiguṇyakarāṇi | ekasminn eva
rujākarāṇīti ||
yataś
caivamato sthimarmmasv api kṣateṣu śoṇitāgamanam bhavati ||
bhavanti cātra ||
caturvvidhā yās tu sirāḥ śarīre, prāyeṇa tā marmmasu sanniviṣṭāḥ |
snāyvasthi
māṃsāni tathaiva sandhī, santarppayantyopacayanti dehaṃ
||
tataḥ kṣate marmmaṇi tāḥ pravṛddhaḥ samantato vāyur
abhistṛṇoti | vivarddhamānas tu sa mā
tariśvā rujāḥ sutīvrāḥ pratanoti kāye ||
rujābhibhūtas tu tataḥ śarīraṃ, pralīyate naśyati cāsya saṃjñā ||
etena śeṣaṃ vyākhyātaṃ ||
tatra sadyaḥprāṇa
haram ante viddhaṃ
kālāntareṇa mārayati | kālāntaraprāṇaharam ante viddhaṃ vaikalyakaram bhavati | viśalyaghnañ ca
vaikalyakaram bhavati | nānātīvrāṃ
vedanāñ janayaṃ
ti | vaikalyakaraṃ kālāntareṇa kleśayati
| rujām vā karoti rujākaraṃ cālpavedanāṃ karoti |
tatra sadyaḥprāṇaharāṇi saptarātrābhyantarāt
mārayanti | kālāntaraprāṇaharāṇi pakṣāt
māsād vā | teṣv api tu kṣiprāṇi kadācid āśu mārayanti |
viśalyaprāṇaharāṇi
vaikalyakarāṇi ca kadācid
atyabhihatāni mārayanti ||
uta ūrdhvaṃ sakthimarmmāṇy anuvyākhyāsyāmaḥ ||
tatra pādasyāṅguṣṭhāṅgulyor mmadhye
kṣipraṃ nāma marma
madhyamāṅgulim anupūrvveṇa madhye pādatalasya
talahṛdayan nāma marmma tatra rujāyām maraṇaṃ |
kṣipratyopariṣṭād aṅgulam ubhayataḥ
kūrcco nāma |
ṇavepane bhavataḥ | gulphasandher adhaḥ
kūrccaśiro nāma tatra rujāśophau
bhavataḥ || pādajaṃghayos tu sandhāne gulpho nāma tatra rukastabdhasakthitā ca kuṇatā vā
pārṣṇim prati jaṃghāmadhye ndrabastir nnāma marmma
tatra śoṇitakṣaye maraṇaṃ |
jaṃghorvvoḥ sandhāne jānur nnāma tatra khañjatā bhavati | jānos tryaṅgulād ūrddhvaṇir nnāma marmma
tatra śophābhivṛddhiḥ stabdhasakthitā ca | ūrūmadhye ūrvvī nāma marmma tatra śoṇitakṣayāt sakthiśoṣaḥ |
ūrvvyās tūrdhvam adho vaṃkṣaṇasale lohitākṣan nāma
marmma tatra śoṇitakṣaye maraṇam pakṣāghāto vā ||
vaṃkṣaṇavṛṣaṇayor antare ciṭipan nāma marmma
tatra sāṃḍhyam alpaśukratā ca
bhavati | evam etāny ekādaśa sakthimarmmāṇi vyākhyātāni |
etenetarasakthi bāhū ca vyākhyātāḥ || viśeṣatas tu yāni sakthini
gulphajānuvaṃkṣaṇaci
ṭipāni tāni bāhau
maṇibandhakurpparakakṣadharāṇi bhavanti | yathā ca
pādajaṃghayos tu sandhau gulphau nāma marmma | evaṃ
hastatalaprakoṣṭhayoḥ sandhau maṇibandho
nāma marmma | yathā ca jaṃghorvvoḥ sandhāne jānu nāma
marmma | evaṃ prahastabāhvoḥ sandhāne kurpparo nāma marmma |
yathā ca vaṃkṣaṇavṛṣaṇayor mmadhye ciṭipan nāma marmma
| evam akṣakakṣayor mmadhye kakṣadharo nāma marmma | tatra
viddheṣu ta evopadravā bhavanti | viśeṣatas tu maṇibandhe
kuṇṭhatā | kurppare pakṣāghātaḥ | kuṇitvaṃ kakṣadhare
ceti | evam etāni catuścatvāriṃśac chākhāmarmmāṇi
vyākhyātāni bhavanti ||
ata ūrdhvam udarorasor dvādaśa marmmāṇy
anuvyākhyāsyāmaḥ || tatra vātavarcconiḥsaraṇī sthū
lāntrapratibaddham mahāgudo nāma | tatra sadyo maraṇaṃ |
alpamāṃsaśoṇitam abhyantarataḥ | kaṭyāmutrāsayayor bbastir nnāma
marmma | tatrāpi sadyo maraṇaṃ | aśmarīvraṇād ṛte tatrā
py ubhayato viddhe maraṇam
ekato bhinne mūtrāsrāvī vraṇo bhavati | sa tu yatnenopakrānto
rohati || pakvāmāśayayor mmadhye śirāprabhāvo nābhir nnāma marmma
tatrāpi sadyo maraṇaṃ |
stanayor mmadhyam
adhiṣṭhāyorasi āmāśayadvāraṃ sattvarajastamasām adhiṣṭhānaṃ
hṛdayan nāma marmma tatrāpi sadyo maraṇaṃ | stanayor adhastād
dvyaṅgulam ubhayataḥ stanamūle
nāma marmaṇī | tatra
kaphapūrṇṇakoṣṭhatayā maraṇaṃ | stanacūcukayor ūrddhve
stanarohite nāma marmmaṇī | tatra raktapūrṇṇakoṣṭhatayā
kāsaśvāsābhyām maraṇaṃ | aṃsakūṭayor adha
stāt pārśvayor uparibhāgayor apālāpau nāma
marmmaṇī | tatra pūyabhāvam āpanne śoṇite maraṇaṃ |
ubhayatroraso nāḍyo vātavahe | apastambhau nāma marmmaṇī | tatra
vāta
pūrṇṇakoṣṭhatayā
kāsaśvāsābhyām maraṇaṃ | evam etāny udarorasor dvādaśa
marmmāṇi vyākhyātā2ni
||
ata ūrdhvam pṛṣṭhamarmmāṇy anuvyākhyāsyāmaḥ ||
tatra pṛṣṭhavaṃśam ubhayataḥ
pratiśroṇīkarṇṇāvasthinī
kaṭīkataruṇe nāma marmmaṇī | tatra śoṇitakṣayāt pāṇḍuvivarṇṇo
hīnarūpo vā maraṇaṃ | pārśvayor jjaghanabahirbbhāge pṛṣṭhavaṃśam
ubhayato kukundare
nāma marmmaṇī | tatra
sparśājñānam adhaḥkāye daurbbalyaṃ ceṣṭānāśaś ca bhavati |
śroṇīkarṇṇayor upary āmāśayāc chādane pā
rśvāntaraprativahe nitambe nāma marmmaṇī | tatrādhaḥkāyaśoṣo
daurbbalyam maraṇañ ca | adhaḥpārśvāntarapratibaddhe
jaghanapārśvamadhye tiryag ūrddhvajaghanāt pārśva
sandhī
nāma marmmaṇī | tatra śoṇitapūrṇṇakoṣṭhatayā mriyate |
stanamūlādṛjūbhayataḥ pṛṣṭhavaṃśasya bṛhatī nāma marmmaṇī |
tatra śoṇitātipravṛttinimittai
r upadravair mmriyate |
pṛṣṭhopari pṛṣṭhavaṃśam ubhayataḥ | trikasaṃbandhe 'nsaphale
nāma marmmaṇī | tatra bāhuś cāpaśoṣaḥ | bāhuśīrṣagrīvāmadhye
'ṃśapīṭhaskandhasaṃ
dhāne
krakanyāse nāma marmmaṇī | tatra tabdhabāhur bbhagnapṛṣṭhatā vā
bhavati | evam etāni caturddaśa pṛṣṭhamarmmāṇi vyākhyātāni ||
ata ūrddhvam ūrddhajatrugatāni marmmā
ṇy anuvyākhyāsyāmaḥ ||
tatra kaṇṭhanāḍīm ubhayataś catasro dhamanyo vyatyāsena | dve nīle
dve ca manye nāma marmmaṇī | tatra mūkatā svaravaikṛtya maraṇam
arasagrāhitā ca bhavati |
grīvāyām ubhayataś catasraḥ sirāmātṛkā nāma marmmaṇī | tatra
sadyo maraṇaṃ | śirogrīvayoḥ kṛkāṭikā nāma marmmaṇī | tatra
calaśīrṣatā maraṇam vā | karṇṇapṛṣṭhato 'dhaḥsaṃsrite vidhure
nāma marmmaṇī | tatra bādhiryaṃ | ghrāṇamārggam
ubhayataḥ srotomārggapratibaddhe 'bhyantarataḥ phaṇe nāma
marmmaṇī | tatra gandhājñānam āpādayati | bhruvoḥ pucchāntayor
adha
ḥ | netrayor bbāhyataḥ | apāṅgau nāma marmmaṇī
| tatrāndhyadṛṣṭyupaghāto vā | bhruvoḥ pucchayor upary
anukarṇṇalalāṭo śaṃkhau nāma marmmaṇī | tatra sadyo maraṇaṃ |
bhruvor antare
upari nimnayor āvarttau nāma marmmaṇī |
tatrāpy āndhyaṃ dṛṣṭyupaghāto vā | āvarttaśaṃkhayor upari
keśānte utkṣepau nāma marmmaṇī | tatra saśalyaḥ pākāt patitaśalyo
vā jīve noddhṛtaśalyaḥ | bhruvor mmadhye sthapaṇir
nnāma marmma | tatrotkṣepavat
pañca sandhayaḥ śirasi vibhaktāḥ sīmantā nāma marmmaṇī |
tatrotmādacittanāsābhyāṃ ma
raṇaṃ |
ghrāṇasrotrākṣisandhijihvātarppaṇīnāṃ sirāṇāṃ madhye śiraḥ srotaḥ
sannipātas tāni catvāri śṛṅgāṭakāni marmmāṇi | tatrāpi sadyo
maraṇaṃ | mastakābhyantaram upa
riṣṭāt sirāsandhisannipāto romāvarttaḥ so 'dhipatir nnāma marmma
| tatrāpi sadyo maraṇaṃ | evam etāny ūrddhvajatrugatāni
saptatriṃśad marmmāṇi vyākhyātāni bhavanti ||
bhavanti cātra
ślokāḥ ||
ūrvvyaḥ śirānsi ciṭipe sahakakṣapārśve ekaikamaṅgulamitā
stanamūlagulphāḥ |
jñeyā dvir aṅgulamitā maṇibandhaṣaṣṭhā trīṇy eva jānuni paraṃ
saha
kurpparābhyāṃ ||
hṛdbastikurccagudanābhi vadanti mūrddhni
catvāri pañca ca gale daśa yāni ca dve ||
tāni ścapāṇitalakuñcitasanmitāni, śeṣāṇy avaihi pariva
rtti tato
gulārddhaṃ ||
cchinneṣu pāṇicaraṇeṣu sirā mukhānāṃm ākuñcanāt khalu nṛṇām asṛg alpam eti |
chinneṣu pāṇicaraṇeṣu bhavanty atas tu, nāleṣu vṛ
ttamathiteṣu yathotpalāni ||
kṣipreṣu vatsatalajeṣu ca
bhedadoṣāṅgacchatyasṛgbahurujañ ca karoti vāyuḥ |
evaṃ vināśam upayānti hi tatra viddhā kiñjalkapatramatha
nād iva paṅkajāni ||
marmmāṇi śalyaviṣayādrdham udāharanti yasmād
dhi marmmasu hatā na bhavanti marttyāḥ |
jīvanti tatra yadi vaidyaguṇena ke cit te
prāpnuvanti vikalatvam asaṃśa
yaṃ hi ||
sambhinnajarjjaritakoṣṭhaśiraḥkapālā jīvanti śastravihataiś
ca śarīradeśaiḥ |
chinnaiś ca sakthibhujapādakarair aśeṣaṃ yeṣān
na marmmapatitā vivi
dhāḥ prahārāḥ ||
agnīṣomānilāḥ sattvaṃ rajaś ca tama eva ca |
prāyeṇa marmmasu nṛṇāṃ,
santi bhūtātmanā saha ||
tasmāt marmmasv abhihatā na jīvanti śarīriṇaḥ |
indriyārtheṣv asamvittir mmanobuddhiviparyayaḥ ||
rujaḥ sutīvrā vividhā bhavanty asuhate
nare ||
hate kālāntare cāpi, dhruvo
dhātukṣayo nṛṇāṃ ||
tato dhātukṣayā
j jantur vvedanābhiś
ca naśyati |
hate vaikalyajanake, kevalaṃ
vaidyanaipuṇāt ||
śarīrakṣayam āsādya vikalatvam avāpnuyāt |
viśalyaghneṣu vijñeyo yo hetuḥ prāg udīritaḥ ||
rujākarāṇi marmmāṇi kṣatāni
vividhā rujaḥ |
kurvvanty ante ca vaikalyaṃ,
kuvaidyavaśago yadi ||
chedabhedābhighātebhyo dahanād dāraṇāt tathā |
upaghātam vijānīyāt
marmmaṇāṃ tulyalakṣaṇaṃ ||
marmmābhighātas tu ca kaś cid asti yo
'lpātyayo vāpi niratyayo vā |
prāyeṇa marmmasv abhitāḍitās tu, vaikalyam arcchanty atha vā mriyante ||
marmmāṇy adhiṣṭhāya hi ye vikārā mūrcchanti kāye
vividhā narāṇām |
prāyeṇa te kṛcchratamā bhavanti narasya yatnair api sādhyamānāḥ
|| ||
iti śārīre ṣa
ṣṭho 'dhyāyaḥ || 0
||
athātaḥ sirāvarṇṇanavibhaktiṃ śārīram
vyākhyāsyāmaḥ ||
sapta śirāśatāni bhavanti | yābhir idaṃ śarīram
ārāma iva jalaharaṇī
bhiḥ | kedāra iva ca kulyābhir
upasnihyate cākuñcanaprasāraṇābhir vviśeṣair
ddrumapatrasevanīnām iva cāsām pratānām tāsāṃ khalu nābhimūlan
tataḥ prasaranty urdhva
m adhas tiryak ca ||
bhavati cātra ||
yāvantyas tu sirāḥ kāye sambhavanti śarīriṇaḥ |
nābhyāṃ sarvvāṇi vaddhās tāḥ pratanvati samantataḥ ||
tāsāṃ khalu mūlasirāś catvāriśat tāsu
daśavātavahāḥ | daśa pittavahāḥ | daśa śleṣmavahāḥ | daśa
raktavahā iti | tāsāṃ khalu vātavahānāṃ sirāṇāṃ vātasthānaga
tānām pañcasaptatiśataṃ bhavati | tāvanty eva
pittavahāḥ pittasthāne | raktavahāś ca yakṛtplīhāḥ |
kaphavahāś ca kaphasthāne | evam etāni sapta śirāśatāni
bhavanti
|
tatra vātavahānām ekasmin sakthini pañcaviṃśatiḥ
sirāḥ bhavanti | etenetarasakti vāhū ca
vyākhyātau | koṣṭhe catustriṃśat tāsāṃ gudameḍhrasaṃśritāḥ śro
ṇyām aṣṭau dve dve pārśvayoḥ ṣaṭpṛṣṭhe tāvantya evodare
daśa vakṣasi | jatruṇa ūrddhvam ekacatvāriṃśat tāsām aṣṭau
jihvāyāṃ | nava nāsāyāṃ | dve grīvāyāṃ | hanvoś catasra
ḥ | netrayoḥ ṣaṭ lalāṭe tisraḥ karṇṇayoś catasraḥ | dve
śaṃkhayoḥ | tisraḥ śirasītyevam etat pañcasaptatiśataṃ |
vātavahānāṃ śirāṇāṃ vyākhyātaṃ | eṣa eva
vibhāgaḥ
śeṣāṇām evam etāni sapta śirāśatāni vyākhyātāni bhavanti |
bhavanti cātra ||
yadā vāyur aduṣṭas tu sevate
svavahāḥ sirāḥ |
tadāstuvalavarṇṇaujaḥ prasīdec ca manas tathā ||
kriyānām apratighātam amohaṃ vuddhikarmmaṇāṃ |
karoty anyān guṇām̐ś cāpi
sirāḥ pavanasvaścaran ||
yadā tu kupito vāyuḥ stāḥ śirā pratipadyate
|
tadāsya rogā jāyante vividhā vātasambhavāḥ ||
yadā tvakupitam pittaṃ sevate
svavahāḥ sirāḥ |
avyāpannas tadāgnis tu samyak carati bhojanaṃ
||
bhrājiṣṇutām annarucim agner ddīptim arogatāṃ |
karoty anyān guṇām̐ś cāpi pittam atmasi
rāś caran
||
yadā tu kupitam pittaṃ tāḥ sirāḥ
pratipadyate |
tadāsya rogā jāyante vividhā pittasambhavāḥ ||
yadā tv akupitaḥ śleṣmā svāḥ sirāḥ saṃ
prapadyate |
āśayāḥ sandhayaś caiva varttantesya nirāmayāḥ ||
sneham aṅgeṣu sandhīnāṃ sthairyam valam adīnatāṃ
|
karoty anyān guṇām̐ś cāpi valāsa svasirāś ca
ran ||
yadā tu kupitaḥ śleṣmā tāḥ sirāḥ pratipadyate |
tadāsya rogā jāyante vividhāḥ śleṣmasambhavāḥ ||
yadā tv akupitaṃ raktaṃ sevate svavahāḥ sirāḥ
|
tadāsya samyag jānāti sparśānāṃ tu
śubhāśubhaṃ ||
varṇṇaprasādanaṃ sthairyaṃ dhātūnāṃ puṣṭim eva
ca |
karoty anyān guṇām̐ś cāpi raktam ātmasirāś caran ||
yadā tu kupitaṃ raktaṃ tāḥ si
rāḥ
pratipadyate |
tadāsya rogā jāyante vividhā raktasambhavāḥ ||
apraduṣṭāḥ śarīrāṇi dhārayanti rasair hitaiḥ |
kalpante ca vikārāya praduṣṭā nātra saṃśa
yaḥ ||
na hi vātasirāḥ kaścit na pittaṃ kevalaṃ sirāḥ |
śleṣmāṇañ ca vahanty etāḥ sarvvāḥ sarvvavahāḥ sirāḥ ||
praduṣṭānān tu doṣāṇāṃ mūrcchitānām pradhānatān
|
dhruvam unmārggagamanaṃ sarvvāḥ sarvvavahā
hyataḥ ||
tatrāruṇā vātavahā nīlāḥ pittavahāḥ sirāḥ |
asṛgvahāś ca rohiṇyo gauryaḥ śleṣmavahāḥ sirāḥ ||
ata ūrddhvaṃ pravakṣyāmi yās tv
avadhyāḥ sirā nṛṇāṃ |
śākhāsu ṣoḍaśā vyadhyāḥ koṣṭhe dvātriṃśad
eva tu |
jatrorūrddhvan tu pañcāśad avyadhyāḥ parikīrttitāḥ |
vaika
lyaṃ maraṇam vāśu vyadhyāt
tāsāṃ dhruvam bhavet ||
tatra sirāḥ śatam ekasmin sakthini bhavanti |
tāsāṃ jaladhārā tvekā tisraś cābhyantarataḥ | tatrorvvīsaṃjñe dve
lohitākṣa saṃjñakā tās tv avyadhyāḥ |
etenetarasakthi vāhū ca vyākhyātau | evam aśastrakṛtyāḥ
ṣoḍaśaśākhāsu | śroṇyāṃ dvātriṃśat | tāsām aṣṭāvaśastrakṛtyāḥ |
dve dve vaṃkṣaṇaci
ṭipayor evaṃ kaṭīkataruṇayoś ca |
aṣṭāvaṣṭāv ekaikasmin pārśve tāsām ekaika ūrddhvage ubhayato
dve pārśve sandhisaṃśrite ca pariharet | caturvviṃśatiḥ pṛṣṭhe
pṛṣṭhavaṃśam ubhayataḥ | tāsāṃ vṛhatī saṃjñe
ūrddhvagāminye dve pariharet | tāvantya evodare tāsāṃ
meḍhropari romarājīm ubhayato dve dve pariharet | catvāriśaṃ
d vakṣasi tāsāṃ caturddaśāśastrakṛtyā hṛdi dve
stanamūle saṃśrite tu dve dve pariharet | stanam ubhayataś
catasraḥ pariharet | dve dve cāpālāpe stambheṣv ity e
va dvātriṃśadaśastrakṛtyāḥ | śroṇī pṛṣṭhodaroraḥsu bhavanti
catiḥṣaṣṭiśataṃ mūrddhani tāsāṃ viṃśatiḥ | śirodharāyāṃ tāsām
aṣṭau catasraś ca marmmasaṃjñāḥ | dve kṛkāṭikayos tāvantya eva
vidhurayoḥ hanvor ubhayato aṣṭāvaṣṭau
tāsāṃ tu sandhinivaṃdhanyau dve dve pariharet | ṣaṭtriṃśaj
jihvāyāṃ tāsām adhaḥ ṣoḍaśāśastrakṛtyā rasavāhinyaḥ |
catuvviṃśatir nnāsāyāṃ tāsām aupanāsyāś catasraḥ parihare
tāsām eva ca tāluny ekā ṣaṭtriṃśad ubhayor nnetrayoḥ |
tāsām ekaikām apāṅgayoḥ pariharet | lalāṭe ṣaṣṭistāsāṃ
keśāntānugatāś catasraḥ pariharet | āvarttayor ekaikāsthapaṇyāś
caikā pariharttavyāḥ karṇṇayoḥ pañ ca pañca | tāsāṃ
śabdavahām ekaikāṃ pariharet | śaṃkhayoś ca tāvantya eva tāsāṃ
śaṃkhasandhigatām ekai
kām pariharet | dvādaśamūrddhani
tāsām utkṣepayoḥ | dve dve sīma manteṣv ekaikām adhipatau
parihared iti ||
bhavanti cātra ślokāḥ ||
sirāśatānāṃ saptānāṃ śarīreṣu śa
rīriṇāṃ |
aśastrakṛtyā navatis tathāṣṭau ca vinirddiśet | ||
spandinyau jaladhāriṇyau yāś ca marmma
samāśritāḥ |
avyadhyās tā vijānīyāt snāyusandhigatāśca
yāḥ ||
vaikalpamaraṇañ cāpi vyadhādāsāṃ dhruvaṃ
bhavet |
vyāpnuyād vākhilaṃ dehaṃ nābhitaḥ prasṛtāḥ
sirāḥ ||
pratānāḥ padminī kandā dvisādīnāṃ yathājalaṃ ||
iti śārīre saptamo dhyāyaḥ ||
athāto vyadhavidhiṃ śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
tatra bālasthavirabhīrurūkṣa
kṣatakṣīṇamadyādhvastrīkarṣitānāsitavāntaviraktadantabastiklībagarbbhiṇīkāsaśvāsaśoṣapravṛddhajvarātīsārākṣepakapakṣāghātopavāsapīḍitānāṃ
sirānavyadhyā
ḥ || kiṃ kāraṇameṣāṃ tu khalu
vedhādindriyasaṃmohaḥ śoṣo vā bhavati | raktapittino raktātyayād
vātakopo mṛtyurvvā | garbbhiṇyas tu garbbhaśoṣapatanahīnāṃgānā
yuṣkatā vā garbbhasya || bhavati cātra ||
pratiṣiddhānāvaśekāṃ tu śeṣāṇām api dehināṃ |
vyādhervvivṛddhir mṛtyurvvā sirāvedhena sambhavet ||
yāś cāvyadhyā dṛṣṭādṛ
ṣṭāś
cāyantritāyantritā notthitā iti ||
śoṇitamokṣasādhyāś ca vikārāḥ prāgabhihitāḥ |
teṣv apakṣeṣu cānyeṣu cānubhukteṣu yathābhyāsam anatyayañ ca sirāṃ
vyadha
yet ||
pratiṣiddhānām api ca viṣopasargge sirāvyadhanam
apratiṣiddhaṃ
tatra snigdhasvinnam āturaṃ yathā
doṣapratyanīkaṃ dravaprāyam annaṃ bhuktavantaṃ yavāgūm pītam vā
yathākālam upasthāpyāsīnaṃ sthitam vā prāṇān
abādhamānaḥ | plotapaṭṭaś carmmāntarvvalkalalatānām anyatamena
yantreṇa yantrayitvā nātigāḍhannātiśithilaṃ śarīrapradeśam āsādya
vidhivacchastra
mādāya yathoktāṃ sirāṃ vyadhayet |
tatra vyadhyasirāṃ | naivātiśīte nātyuṣṇe na
pravāte na ca durddine | sirāṇāṃ vyadhanaṃ kāryam aroge vā
kadācana ||
tatra vyadhyasirāṃ puru
ṣaṃ pratyād
ity amukhamarannimātrocchrite niveśyāsane sakthnor ākuñcitayor
nniveśya kurpparasandhidvayaṃ hastāvantagūḍhāṅguṣṭhakṛtamuṣṭīm
anyayoḥ sthāpayitvā yantra
śāṭakena parikṣipya
grīvāyām anyena paścāt sthitena puruṣeṇa vāmahastena
śāṭakāntadvayaṃ grāhayitvā sirotthāpanārtham
asṛksrāvaṇārthañ ca yantram pramā
ṇena pīḍayet | karmmapuruṣaś ca mukhaṃ vāyunā pūrayet |
uttamāṅgagatānām eṣa sirotthāpam ayantravidhiḥ | sthitasakthim
īṣet kuñcitapādam uccaiḥ sthāpayi
tvā
vyadhapradeśasyopari samyag yantram badhvā pādasirām vidhyet |
upaviṣṭasya hastaṃ gūḍhāṃṣṭhaguṣṭhanibaddhamuṣṭiṃ samyagāsane sthāpayitvā hastasirāṃ
vidhyet | gṛdhrasīviśvacyorākuñcitajānukurpparasya śroṇīpṛṣṭhaskandheṣūnnamitapṛṣṭhasya
udarorasau prasārito rasaḥ sphurjjitadehasya bāhūbhyām
avalambamānasya
pārśvayoḥ | avanamitameḍhrasya meḍhraṃ
| unnāmitavidaṣṭajihvāsyādhojihvāyām | ativyātānānanasya tāluni
dantamūle ca | evaṃ yantropāyān anyām̐ś ca
sirotthāpana
hetūn buddhyāvekṣya
śarīravaśena vyādhivaśena ca vidadhyād iti |
māṃsaleṣv avakāseṣu vrīhimukhena yavamātraṃ
nidadhyād vrīhimātram vā | ato nyathārddhayavamātram a
sthnām upari kuṭhārikayā ||
bhavaṃti cātra ||
vyabhre varṣāsu vidhyeta grīṣmakāleṣu śītale | hemantakāle
madhyāhne śastrakālās trayaḥ smṛtāḥ ||
dviprakārapramathitadhārayā
yāsravedasṛk | muhūrttaṃ ruddhvā tiṣṭhec ca
suviddhāntāṃ vinirddiśet ||
yathā kusumbhapuṣpebhyaḥ pūrvvaṃ sravati pītikā
| tathā sirāsu viddhāsu duṣṭam agre pravarttate
||
kṣīṇasya
bahudoṣasya
mūrcchayopadrutasya vā | bhūyo 'parāhṇe visrāvyāt tūttare 'hani
vāyunaḥ ||
saśeṣadoṣarudhiram api kuryād vicakṣaṇaḥ | na
cātinisṛtaṃ kuryāc cheṣaṃ saṃśamanair jjayet ||
tatra
pādadāhapādaharṣacipyavātaśoṇitapādakaṇṭakavipādikāpādadārīprabhṛtiṣu
rogeṣu kṣipramarmmopariṣṭād dvyaṅgule vrīhimukhena sirāṃ vyadhayet
| ślīpadeṣu yathoktaṃ
kroṣṭukaśirṣavātavedanāsu
sakthisaṃsritāṃ | gulphasandher upari caturaṅgule
apacyāmindrabaster adhastād dvyaṅgule | jānusandher upari
caturaṃgule gṛdhrasyāmūrusaṃ
dhisanniviṣṭāṃ | galagaṇḍe
śroṇipratisamantāt pravāhikāṃyāṃśūlinyāṃ
parivarttikopadaṃśaśūkavyāpatsu meḍhramadhye |
etenetarasakthibāhūvyākhyātau ||
viśeṣatas tu
vāmabāhukurpparasandhāvabhyantarato bāhumadhye plīhni etām eva
dakṣiṇabāhuyakṛddālye | etām eva ca kāsaśvāsayor apyādiśanti |
gṛdhrasyāmi
va vipaṃcyām
vāmapārśvakakṣastanāntarayor antarasthām vidradhau pārśvaśūle ca |
etām eva ca kaphodare | dakṣiṇapārśve bāhuśoṣāpabāhukayor
bbāhumadhye eke
vadanty aṃsamadhye
trikasandhimadhyagatān tṛtīyake | skandhasandhigatānām
anyatarapārśvasaṃsthitānāñ caturthake | hanusandhimadhyagatām
apasmāre | śaṃkhasandhigatānām unmāde |
jihvārogedī 3ṣv adhojihvāyāṃ | dantavyādhiṣu
dantamūle | tāluni tālavye ca | karṇṇayor upari samantāt
karṇṇaśūle tadroge ca | gandhāghrāṇe
nāsārogeṣu
nāsāgre | timirākṣipākaprabhṛtiṣv
akṣcāmayeṣūpanāsyāṃ lālāṭīm āpāṃgī vā | etām
eva śirorogādhimanthaprabhṛtiṣu ca rogeṣu |
tatra durvvi
ddhātividdhākuñcitā
piccitā kuṭṭitā aprasrutānutīrṇṇā
anteviddhāpariśuṣkākūṇitā vepitā
anutthitaviddhā | avyadhyaviddhā śastrahatā tiryagviddhā | aviddhā
vidrutā dhenukā punaḥ punarvviddhā
marmmasirāsnāyvasthisandhiṣu viddhā ceti | viṃśatiṃ duṣṭavyadhyā
bhavanti ||
tatra sūkṣmaśastrapraṇidhānān nāsṛgvyaktaṃ
sravati | tatra ru
jā śophau bhavataḥ | sā durvviddhā
nāma | pramāṇātiriktaviddhāyāmantaḥ śoṇitam
praviśatyatipravṛttirvvā bhavati sātividdhā
nāma kuñcitāyām apyevaṃ | ku
ṇṭhaśastrapramathitāpṛthulabhāvam āpannā piccitā nāma
anāsāditamantayoś ca bahuśaḥ | kuṭṭitākuṭṭitā nāma śītabhayāsmamūrcchābhir apravṛttaśoṇitā
aprasrūtā nāma tīkṣṇamahāmukhaśastraviddhā anudīrṇṇā nāma
alparaktasrāvinyanteviddhā nāma| kṣīṇaśoṇitānilapūrṇṇāpariśuṣkā
nāma | caturthabhāgamāsāditā kiñcitpravṛttaśoṇitākū
ṇitā
nāma | dutthānabandhodvepiṇyāśoṇitasaṃmoho
bhavati | sā vepitā nāma | anusthitāyām apyevamaśastrakṛtyā
avyadhyā nāma | chitvāt ipravṛttaśo
ṇitā
kriyāsaṃgrahakarī śastrahatā nāma |
tiryakpraṇihitaśastrākiñciccheṣātiryagviddhā nāma | bahuśaḥ kṣatā
hīnaśastrapraṇidhānenāviddhā nāma | anava
sthitaviddhā
vidrutā nāma | vyadhapradeśasya
bahuśovaghaṭṭanādasaṃārohamāṇavyadhā
raktasrāvinyatyarthaṃ dhenukā nāma | punaḥ punaḥ praṇidhānā
sirāmarmma
snāyvasthisaṃdhiṣu viddhā rujāśophau
vaikalyam maraṇam vā bhavati ||
bhavanti cātra || sirāsuśikṣito nāsti
calāhyetāḥ svabhāvataḥ | matsyavat
parivartta
nte tasmād yatnena tāḍayet ||
ajānatā gṛhīte tu śastre kāyanipātite |
bhavanti vyāpadastv etā bahavaś
cāpy upadravāḥ ||
snehādibhiḥ kriyāyogair nna tathā
lepanair api | yāṃty āśu vyādhayaḥ śāntiṃ yathā samyak sirāvyadhāt ||
sirāvyadhaṃ cikitsārthaṃ śalyatantre vidhīyate
| yathā samyak praṇihitā bastiḥ kā
yacikitsite ||
tatra
snigdhasvinnavāntaviriktānuvāsitāsthāpitaviddhasirair mmanuṣyaiḥ
pariharttavyāni ||
krodhāyāsamaithunadivāsvapnoccairbbhāṣyavyāyā
mayānāsanāni
sthānacaṃkramaṇaśītavātātapaciruddhāsātmyājīrṇṇāny
ābalalābhāt māsam eke manyante | vistaram eṣām upariṣṭād vakṣyāmaḥ
||
bhavati cātra || sirāviṣāṇatumbībhir jjalaukābhiḥ
padais tathā | avagāḍhaṃ yathāpūrvvaṃ kriyate duṣṭaśoṇitaṃ ||
iti śārīre 'ṣṭamo 'dhyāyaḥ
||
athāto dhamanīvyākaraṇaṃ śārīraṃ
vyākhyāsyāmaḥ ||
caturvviṃśatir ddhamanyo bhavanti | tās tu
nābhiprabhavāḥ | tatra kecid āhur ācāryāḥ | sirā
dhamanīsrotasām avibhāgaḥ | sirāvikārā eva hi dhamanyaḥ srotānsi
ceti | tat tu na samyagatrocyate | anyā eva hi dhamanyaḥ srotānsi
sirāśceti | kasmād vyañjanānyatvāt
mūlasanniyamāt karmmavaiśeṣyād āgamāc ca | kevalaṃ tu
parasparapratānasannikarṣāt sadṛśakarmmatvāt saukṣmyāc ca
vibhaktakarmmaṇām apy avibhāga eva karmmasu bha
vati
|
tāsāṃ khalu nābhiprabhavānām ūrddhvagā daśa daśa
cādhogāminyaś catasras tiryaggāḥ |
ūrddhvagāḥ | khalu
śabda sparśa rūpa rasa gandha praśvāsocchvāsa prekṣita kṣut jṛmbhita hasita kathita ruditādīn viśeṣān
abhivahantyaḥ śarīran dhārayanti | tās tu hṛdayam
abhiprapannās tridhā tridhā jāyante | tās triṃśat tāsāṃ tu
vātapittaśleṣmaśoṇitarasān vahata dve dve vahatas
tā daśa | śabdasparśarūparasagandhān aṣṭābhir gṛ
hīte |
dvābhyāṃ bhāṣate dvābhyāṃ ghoṣaṃ karoti | dvābhyāṃ svapiti
dvābhyāṃ prativudhyate | dve asravāhinyo dve stanyastriyā vahataḥ
stanasaṃśritā | eva śukraṃ nara
sya stanayor abhivahatas
tās tv etās triṃśat savibhāgā vyākhyātāḥ | etābhir ūrddhvan nābher
udarapārśvapṛṣṭhoraḥ skandhagrīvāśīrṣavāhavo dhāryante yāpyante ||
bhavati cātra ||
pañcādhibhūtās tv atha pañcakṛtvaḥ
pañcendriyam pañcādha bhāvayanti |
pañcendriyaṃ pañcādha bhāvayitvā
paṃcatvam āyānti vināśakāle ||
avyādhogamātās tu
vātamūtrapurīṣaśukrārttavān abhivahanti | tās tu pittāśayam
abhiprapannās tatrasthām annapānarasam abhipakvam auṣṇād
vivecayantyo 'bhivahantyas tarpayanti ||
ūrddhvagānān
tiryaggānāñ ca rasasthānāñ cābhipūrayanti | tatra
mūtrapurīṣasvedām̐ś ca vivecayaṃty āmapakvāśayāntare tridhā tridhā
prajāyante tāṃs triśat | tā
sān tu
vātapittakaphaśoṇitarasān dve dve vahatas tā daśa | dve
annavāhinyau | antrāsrite toyavahe dve dve mūtravastim
abhiprapanne | śukraprādurbbhāvāya ca dve |
evaṃ raktam
abhivahate | nārīṇām ārttavasaṃjñe dve | varcconiḥsarataḥ
sthūlāntraprativaddhe dve | aṣṭāv anyas tiryaggās tāḥ svedam
arppayanti | tās tv etās triṃśat saṃ
vibhāgā vyākhyātāḥ
| tābhir adho nābheḥ pakvāsayakaṭīmūtravastigudameḍhrasakthīni
dhāryante |
bhavati cātra
adhogatāmās tu kurvvanti karmmāṇy etāni
sarvvaśaḥ |
tiryaggās tv eva vakṣyāmi karmma cāsāṃ yathātathaṃ ||
tiryaggānāṃ tu catasṛṇām ekaikā śatadhā
sahasradhā ca bhidyante | tās tv asaṃkhyeyā tābhir idaṃ śarīraṃ
gavākṣitaṃ vi
vaddham ātatañ ca tāsāñ ca mukhāni
romakūpaprativaddhāni yaiḥ sveda prasravati rasaś
cābhisantarppayati | antar vvahiś ca tābhir eva
cābhyaṃgapariśekāva
gāhāvalepanavīryāṇy antaḥśarīram
abhiprapadyante | tvaci vipakvāni tābhir eva ca sparśaṃ
śubham aśubham vā gṛhīte tāś catasro dhamanyaḥ sarvvāṅgaga
tāḥ savibhāgā vyākhyātāḥ ||
bhavataś cātra ślokau ||
dhamanyaḥ sarvva evās tāḥ prativaddhā yathendriyaṃ |
jāgratāṃ svapatām vāpi vahatīndriyagocare
||
yathā svabhāvataḥ khāni mṛṇāleṣu viśeṣu ca |
tathaiva tāsāṃ dvārāṇi raso yair upacīyate ||
ata ūrddhvaṃ srotasāṃ mūlaṃ viddhalakṣaṇaṃ
vyākhyāsyāmaḥ
| tāni tu
prāṇānnodakarasaraktamāṃsamedomūtrapurīṣaśukrārttavavahāni yeṣv
adhīkāraḥ | eṣāṃ viśeṣāvahavaḥ | teṣāṃ mūlaṃ hṛdayaṃ rasavahinyaś
ca dhamanyas tatra viddhasya
krośana vinamana bhramaṇāni saṃjñānāśo
maraṇañ ca | annavahe dve tayor mmūlamāmāsayo nnavāhinyaś ca
dhamanyaḥ | tatra viddha
sya prāṇavahaviddhavat maraṇaṃ
| talliṅgaś ca raktavahe dve tayor mūlaṃ yakṛtplīhānau tatra
viddhasya śyāvāṅgatā jvaraḥ pāṇḍutā dāhaḥ śoṇitābhigamanañ ca
| mānsavahe dve tayor mmūlaṃ snāyustvagraktavahāś ca
nāḍyas tatra viddhasya śvayathur mmāṃsaśoṣaḥ śirāgranthayor
mmaraṇañ ca | medovahe dve tayor mmūlaṃ kaṭīvṛ
kkau ca tatra
viddhasya svedāgamanaṃ snigdhāṅgan tāluśoṣaś ca | mūtravahe
dve tayor mmūlaṃ vastimeḍhrañ ca | tatra viddhasyānaddhavastitā
mūtranirodhastavdhameḍhratā ca
| purīṣavahe dve tayor
mmūlam pakvāśayo gudaś ca tatra viddhasyānāho durggandhatā
grathitāntratā ca | śukravahe dve tayor mmūlaṃ stanau vṛṣaṇau ca |
tatra viddhasya klaivyaṃ cirād vā prasekaḥ praseke cālpaśukradarśanaṃ sevanīcchedā prādurbbhāvo
maraṇañ ca | srotoviddhan tu pratyākhyāyopakrameta | uddhṛtaśalyaṃ
tu kṣatavidhānenopakramed iti |
ślokau ||
ya evaṃ na prajānāti srotasām mūlaniścayaṃ |
mahadbhayam avāpnoti na sa karmmasu siddhyati ||
yaḥ samyag etaṃ jānīyāt sa bhaved
rājasammataḥ |
pūjārho bhi
ṣajāṃ hy eṣa iti dhanvantarer mmataṃ ||
iti dhamanīvyākaraṇaṃ śārīrannavamodhyāyaḥ ||
||
athāto garbbhiṇīvyākaraṇaṃ śārīram vyā
khyāsyāmaḥ ||
tatra garbbhiṇīm prathamadivasāt prabhṛtyādi
sennityaṃ hṛṣṭaśucyalaṃkṛtavāsasā
śāntimaṅgaladevatāvrāhmaṇaguruparā ca bhavitavyaṃ | malina
vikṛtahīnagātrāṇi ca na spṛśet |
durggandhadurddaśanāni ca dūrata eva pariharet | vahin
nniḥkṛṭāśūnyāgāracaity aśmaśānacaity avṛkṣasevāś ca krodhāyā
sakarāṃś ca bhāvān uccair bbhāṣyādikaṃ ca pariharet |
udvejanīyāś ca kathāḥ śuṣkam paryuṣitaṃ kuthitaṃ klinnaṃ
cānnanopayuñjīta yāni ca garbbham vyāpādayanti | na ca
tailābhyaṅgotsā danādīni niśeveta |
na cāyāsayec charīraṃ pūrvvoktāni ca pariharet | śayanāsanañ ca
samṛddhās taraṇaṃ nātyucchritam apāśrayopetam asaṃvādham vidadhyāt
| hṛdyaṃ drava
madhuraprāyasnigdhan dīpanīyaṃ
saṃskṛtabhojanañ ca bhojayet sāmānyam etad ā prasavakālāt
|
viśeṣatas tu garbbhiṇī prathamadvitīyatṛtīyeṣu
māseṣu madhura
śītadravaprāyamāhāramā āseveta | caturthe
māse payo navanītam āhāram āharet | pañcame kṣīrasarppiḥ
saṃsṛṣṭaṃ | ṣaṣṭhe svadaṃṣṭrāsiddhasya sarppiṣā pakṣa
mātraṃ yuktyā yavāgūm pāyayet | saptame pṛthak
parṇyādisiddham evam āpyāyyate garbbhaḥ | aṣṭame khalv enāṃ
vadarodakena valātivalāpayodadhimas tu tailamadhu
ghṛtaśatapuṣpāmiśreṇāsthāpayet purāṇapurīṣaśuddhyartham
anulomārthañ ca vāyos tataḥ payo madhurasiddhena tailenānuvāsayet
| anulome hi vāyau su
kham prasūyate | nirupadravāś ca
bhavanti | ata ūrddhvaṃ snigdhābhir yavāgūbhir jjāṅgalarasaiś
copahared ā prasavakālāt | evam upakrāntāsnigdhāvalavatīsukham
anupadravā prasūyate |
navame māsi sūtikāgāram enāṃ praveśayet |
praśaste tithyādau | tatreṣṭāgāraṃ vrāhmaṇakṣattriyavaiśyaśūdrāṇāṃ
svetaraktakṛṣṇeṣu bhūmipradeśeṣu | vilvanya
grodhatindukanirmmitaṃ sarvvāgāran tat mayañ ca paryavanaddhaṃ
samupaliptabhittiparicchadaṃ prāgdvāram udagdvāram
vāṣṭahastāyata caturhastavistṛtaṃ rakṣāmaṃgala
sampannam
vidheyaṃ |
tatropasthitaprasavāyāḥ kaṭīpṛṣṭhaṃ
pratisamantād vedanā bhavati | mūtramabhīkṣṇam prasicyate |
yonimukhāc ca śleṣmā
prajāyiṣyamāṇāṃ tu
svabhyaktām
uṣṇodakapariṣiktagātrīṅ kṛtamaṅgalāmathenāṃ sa ghṛtāṃ yavāgūṃ
kaṇṭhāt pītavatī mṛduni kṛtopadhānavistīrṇṇe śayane
sthitāmābhugnasakthinī
m uttānām aśaṅkanīyās tisraś
catasraḥ pariṇatavayasaḥ | vrajananakuśalāḥ kalpitanakhyaḥ
paricareyuriti ||
athāsyā viśikhāntaram anulomāyā
m
anusukham abhyaṃjyāt | vrūyāc cainām etāḥ subhage pravāhayaś ceti
| mā cāprāptāvīḥ pravāhiṣṭhāḥ | anāgatāsvāviṣu pravāhamāṇāḥ |
vadhiraṃ mūkaṃ srastahanuṃ mūrddhābhighātinaṃ kāsaśvāsaśoṣopadrutaṃ kuvjaṃ vikaṭam vā janayati
|tasmād anāgatāvī na pravāheta | sraste tu kukṣau vimukte
garbbhanāḍī pravandhe samūle śroṇīvaṃkṣaṇavastiśiraḥ supravāheta
śanaiḥ śanais tato garbbhayonimukhaṃ prapannagāḍhataram
āviśalyabhāvāt |
tatra pratilom anupānaṃ pāyayet śosayet |
jātasyolvaṃ viśodhyā
syaṃ
saindhavasarppiṣāṣṭāṃgulāvaśeṣāṃ nāḍīm vaddhayitvā
kuṣṭhatailenābhyajya sūtreṇāvaddhya kumārasya grīvāyām vadhnīyāt
|
atha kumāraṃ śītābhir adbhir āśvā
sya
jātakarmmaṇi madhusarppiranantāmiśraṃ vrahmīrasena
suvarṇṇamaṅgulyā nāsikayā lehayet | sūtikāñ ca ghṛtatailayor
anyatarasya mātrāṃ pipalyādi kaṣāya
m anupānam pāyayet |
valavatīm avalāṃ yavāgūn trirātram pañcarātram vā || ata
ūrddhvaṃ snigdhenānnasaṃsarggeṇopacaret snehanity ā ca syāt |
prāyaścainām prabhūte
noṣṇodakena
pariṣiñcet krodhāyāsamaithunādīm̐ś ca pariharet ||
bhavati cātra ||
mithyācārāt sūtikāyā yovyādhirupajāyate |
sa kṛcchrasādhyo 'sādhyo vā bhaveddhātvapakarṣarṇāt ||
tasmāt tāṃ deśakālau tu vyādhisātmyena karmmaṇā
|
parīkṣyopacaren nityam evaṃ nātyayam āpnuyāt ||
athāmarāmapatantīm pātayet kaṇṭham asyāḥ
keśaveṣṭitayāṅgulyā pramṛśet kaṭukā
lāvukṛtavedhanasarṣapasarppanirmmocakair vvā kuṭatailair
yonim udrūpayet | lāṅgalakīmūla
kalkena vāsyāḥ
pāṇipādatalam ālimpet | kuṣṭhalāṅgalakīmūlakalkam vā
madyamūtrayor anyatareṇa pāyayet | śālimūlakalkam vā pi
ppalyādikalkam vā madyena |
siddhārthakakuṣṭhailālāṅgalakīmahāvṛkṣakṣīrasurāmaṇḍairāsthāpayet
| etaiṣveva ca siddhena siddhārthakataile
nottaracūrṇṇavastiś cāsyai dadyāt | hastena cāpaharet |
prajātāyās tu vastiśirodarayoniśūlaṃ
raktaṃ saṃruddhya vāyuḥ karoti sa makkalaḥ | tatra yava
kṣāracūrṇṇaṃ sarppiṣā sukhodakena pāyayet || lavaṇacūrṇṇam vā
surāmaṇḍena | purāṇaguḍam vā trikaṭuka trijātakakustumvurumiśram
vā khādayet | pṛthakparṇṇyādikvāthaṃ
bhadradārumaricavacāsaṃsṛṣṭam pāyayet |
atha vālaṃ kṣaumaparihitaṃ kṣaumakārppāsā
s tṛtāyāṃ śāyayīta | nimva pīlu paruṣaka śākhābhiś cainaṃ parivījayet |
mūrddhni cāsya tailapicum avatārayet | dhūpayec cainaṃ
rakṣoghnai
r ddhūpaiḥ | rakṣoghnāni cāsya
pāṇipādaśirogrīvāsvavasujet | tilātasīsarṣapakaṇāś cātra
prakiret | adhiṣṭhāne cāgnim prajvālayet | vraṇi
topāsanīyañ cāvekṣyeta
tato daśamyāṃ mātāpitarau
kṛtamaṅgalakautukau svastivācakapūrvvakaṃ nāma kuryāt āṃ |
yathābhipretaṃ nakṣatran nāma
vā |
tato yathāvarṇṇaṃ dhātrīm upasthāpayet |
kṛṣāmasthūlām vayaḥsthāmam avyādhitām
prasannakṣīrāmavalamvorddhastanīm avyaṅgām avyasanaṃ
nījīvavatsāṃ
vatsalāṃ dogdhīm akṣudrāṃkule jātamato
bhūyiṣṭaiś ca guṇair anvitām ārogyavalavṛddhaye kumārasya |
tatrātikṛṣātisthūlāninditā vyādhitāś ca vyākhyātās tāviṣamadhātutvād rogān āpādayanti vālasya viśeṣataḥ
| ūrdhvastanī karālaṃ kumāraṃ kuryāl lamvastanī nāsikāmukhaṃ
cchādayitvā maraṇam āpāda
yanti | atha praśastāṃ
śirasnātā mahadvāsasām udaṅmukhīm upaveśya dakṣiṇaṃ stanaṃ
kumāraṃ pūrvvam pāyayet || anena mantreṇābhimantrya ||
ca
tvāraḥ sāgarāḥ puṇyāḥ stanānāṃ
kṣīravāhināṃ |
santu te śubhage nityaṃ vālasyānuvalapradāḥ |
piven vālomṛtarasaṃ payas tava śubhā
nane |
dīrgham āyur avāpnotu devāḥ prāśyāmṛtaṃ yathā ||
athāsyāḥ kṣīrasañjananārthaṃ
yavagodhūmaśāliṣaṣṭikamāṃsakṣīrasurāsauvī
rapiṇyāka
rasonamatsyakaśerukāśṛṅgāṭakavidārīkandaśatāvarīviśamṛṇālanālikālāvukālaśākaprabhṛtīni
vidadhyāt |
atha tasyāḥ stanyam apsu parīkṣeta
taccecchītalam amalaṃ tanuṃ śaṃkhāvabhāsaṃ apsu caikībhāvaṃ
gacchatyaphenilam̐ matraṇḍulaṃ na plavate
sīdati vā tacchuddham iti vindyāt | tena kumārasyārogyaṃ bhavati
||
bhavati cātra ||
dhātryās tu gurubhir bhojyair vviṣalais tathā |
doṣā dehe prakupyanti tata stanyam praduṣyati ||
duṣṭaṃprāguktan tena śarīrāvyādhayaḥ
prādurbbhavanti | teṣu ca yathābhihitaṃ mṛdvacchedanīyam au
ṣadham mātrayā kṣīrasya kṣīrasarppiḥ saṃyuktaṃ
vidadhyāt | dhātryāś ca kevalaṃ | kṣīrānnād asya kalkī kṛtaṃ
| dhātryāś ca pūrvvavat | annād asya kaṣā
yādīnām
ātmanyeva na dhātryāḥ ||
vālānāṃ gudapākeṣu pittaghnīṃ kārayet
kriyāṃ |
rasāñjanam viśeṣeṇa pānālepanayo
rhitaṃ ||
kṣīrāhārasya
siddhārthakavacāpayasyāśārivāvrahmīkuṣṭhasaindhavasiddhaṃ
sarppiḥ pātuṃ prayacchet | kṣīrānnād asya madhukavacā
triphalāsiddhaṃ | annād asya
dvipañcamūlīkṣīratagarabhadradāruviḍaṅga- drākṣādisiddhaṃ tena
kumārasyārogyavalamedhāyūṃṣi bhavanti |
vālaṃ punar ggātreṣu na gṛṅṇīyāt | na cainaṃ
tarjjayet sahasā vā na pravodhayed vitrāsabhayāt |
sahasā nāhared utkṣiped vātābhighātabhayān nopaveśayet
kauvjabhayān nityaṃ cainam anuvartteta priyahitair eva m
abhihitamanādyamapyabhivarddhate ni
tyamudagrasatvasampannastv arogo bhavati ||
bhavati cātra ||
nāśucau visṛjed vālaṃ nākāse viṣameṇa ca |
noṣṇamārutavarṣeṣu rajodhūmodakeṣu
vā ||
kṣīrasātmyatayākṣīramājaṃ gavyam athāpi vā |
dadyād astanyam aprāptau vālebhyo vīkṣya mātrayā ||
ṣaṇmāsāc cainam annam prāśayel laghuhi
taṃ
nityam avarodhaś ca | syāt kṛtarakṣaḥ |
upasarggabhayā grahopasarggebhyo rakṣyā vālā bhavanti ||
atha kumāra udvijate trasyati roditi naṣṭa
saṃjño bhavati || nakhadaśanair ddhātrīm ātmānañ ca
paritudati dantān khādati kūjati jṛmbhate bhrūvāvutkṣipaty
ūrddhvan nirīkṣate phenam udvamati sandaṣṭauṣṭhaḥ krūrabhinnārttasvaro niśi jāgartti
durvvalomnāṅgo yathāpūrvvaṃ dhātryāḥ stanyan nābhilaṣatīti
sāmānyaṃ grahopasṛṣṭalakṣaṇ uktaṃ | vistareṇotta
re
vakṣyāmaḥ ||
śaktimantaṃ cainaṃ jñātvā yathā svam vidyāṃ
grāhayet |
athāsmai pañcaviṃśativarṣāya ṣoḍaśavarṣām
patnīm āvahen mitradharmmārthakāma
prajāḥ prāpsyāmīti ||
bhavati cātra ||
ūnaṣoḍaśavarṣāyām aprāptaḥ pañcaviṃśatiḥ |
yady ādhatte pumān garbbhaḥ kukṣisthaḥ sa vipadyate |
jāto
vā ni ciraṃ jīved vā
durvvalendriyaḥ |
tatra pūrvoktaiḥ kāraṇaiḥ prapatiṣyati
garbbha | garbbhāsayaśroṇīvaṃkṣaṇavastiśūlāni bhavanti |
raktadarśa
nañ ca | tāsām pariṣekāvagāhālepanair
upacaret kṣīrapānaiś ca | alpālpasyandate kṣīramutpalādi siddham
vā pāyayet | saṃsramāne savātapārśvaśūlā
nāha mūtrasaṅgāḥ sthānāt sthānaṃ
cotkrāmati garbbhaḥ | tatra snigdhaṃ śītāḥ kriyāḥ | vedanāyāṃ
mahāsahamadhukasvadaṃṣṭrakaṇṭakārikāsiddha payaḥ |
kṣaudraśarka
rāmiśram pāyayet
| mūtrasaṅge darbbhādisiddhaṃ | ānāhe
hiṃgusauvarccalaraso na siddhaṃ sravati rakte koṣṭhāt
kaṇṭakārikāmṛtpiṇḍa
gairikasarjjarasāñjanacūrṇṇa
yathālābhaṃnyagrodhāditvakpravālakalkan vā pāyayet |
utpalādikasedi siddham vā |
vṛhatīdvayotpalaśārivāpayasyāmadhukasiddham vā | etenopavarttate
rujasu garbbhaś cāpy āyyate ||
māsānumāsikam ata ūrdhvaṃ vakṣyāmaḥ
madhukaṃ śālivījañ ca payasyā
suradāru ca |
aśmantakaḥ kṛṣṇatilās tāmravallī śatāvarī ||
vṛkṣādanī payasyā ca latā sotpalaśārivā |
anantā
śārivā rāsnā
padmam madhukam eva ca ||
vṛhatīdvayakāśmaryakṣīrīśuṃgātvaco ghṛtaṃ
|
pṛthakparṇṇī valā śigra śvadaṃṣṭrā madhuyaṣṭikā
||
śṛṅgāṭakamvi
saṃ
drākṣā kaseru madhukaṃ sitā |
vatsaite saptayogāḥ syur arddhaślokasamāpanāḥ ||
yathākramaṃ prayoktavyā garbbhasrāve payoyutāḥ |
kapitthavilva
vṛhatīpaṭolekṣunidigdhikā ||
mūlāni kṣīrasiddhāni pāyayed bhiṣag aṣṭame |
navame madhukānantā payasyāśārivām pivet ||
payas tu
śritaśītam praśasyate ||
sakṣīrā vā hitā śuṇṭhī madhukaṃ devadāru ca |
evam apyāyyate garbbhas tīvrā ruk copaśāmyati ||
vyavasthigavyenodumvaraśalāṭusiddhena payasā bhojayet | atīte
lavaṇaṃ varjyābhir uddālukādīnāṃ pācanīyopasaṃbhṛtābhir upakrāmed
yāvanto māsā garbhasya tāvanty ahāni va
styudaraśūle
purāṇaguḍan dīpanīyasaṃyuktam pāyayed ariṣṭam vā |
vātātapaśramasevinyā vātopahīhītatvāt srotasāṃ līyate garbhaḥ
sotikālam ava
tiṣṭhamāno vyāpadyate | tāṃ mṛdunā
snehādinā krameṇopacaret | utkrosarasaṃ yavāgūñ cālpasnehām
prayacchet | kālātītasthāyini garbhaviśeṣato dhā
nyam
udūkhalamusalenābhihanyāt | viṣamam vā yānāsanam upasevet |
vātābhipanna eva śuṣyati garbhaḥ samātuḥ kukṣin na pūrayati |
mandaṃ spandate ca taṃ vṛṃ
haṇīyaḥ payobhir mmāṃsarasaiś
copacaret | śukraśoṇitaṃ vāyunoparuddham anavaktrāntajīvam
ādhmāpayaty udaran tat kadācid yadṛcchayopaśāntan naigameṣā
pahṛtam iti vadanti | tam eva kadācit pravilīyamānam
āpūryamāṇam vā nāgodaram ity āhus tatrāpi līnavat pratikāraḥ |
nivṛttaprasavāyāḥ punaḥ ṣaḍbhyo varṣebhya
ūrddhvam prasavatyāḥ kumāro 'lpāyur bhavati |
atha garbbhiṇī vyādhyutpannā vātyaye
ccharddayen madhurāmlenānnopahitena | anulomayec ca saṃśamanīyam
mṛdu vida
dhyāt | annapānayor iti | aśnīyāc ca
mṛduvīryaṅ garbbhāviruddhām̐ś ca kriyāyogān vidadhīta iti
||
suvarṇṇaṃ rṇṇacūsukṛdaṃ kuṣṭham madhuvacā ghṛtaṃ |
matsyākṣakaḥ
śaṃkhapuṣpī sarppiḥ kāñcanam eva ca ||
arkkapuṣpī madhughṛtaṃ cūrṇṇitaṃ kanakan
tathā |
suvarṇṇacūrṇṇavaiḍūryaṃ svetā dūrvvā ghṛtam madhuḥ ||
catvāro 'bhihitāḥ
prāsyā
arddhaślokasamāpanāḥ |
kumārāṇām vapur mmedhā valārogyakarāḥ śubhā iti ||
iti garbbhiṇīvyākaraṇaṃ śārīre daśamo '
dhyāyaḥ || o ||
bhūtacintā śukraśuddhiṃ garbbhasaṅkramaṇan
tathā |
garbbhavyākaraṇañ caiva kāyavyākaraṇañ ca yat ||
marmmasirāvibhaktiś ca sirātāḍanam eva ca |
dhamanīvyākaraṇa caiva
garbbhiṇyāpūryate daśa ||
|| iti śārīrasthānaṃ samāptaṃ || ❈ ||