MS Kathmandu NAK 1-1079: Śārīrasthāna

Suśruta project, University of Alberta

Kathmandu Nepal National Archives of Kathmandu 1-1079 N [description of manuscript] Suśruta Suśrutasaṃhitā [title of commentary] [Sanskrit in Nepalese script.] ba and va not distinguished. śa and sa not distinguished. na and ṇa not distinguished. Nepal [record of ownership] [how it was acquired]
Started this file. Added 3.02 Added 3.01
athātaḥ sarvabhūtacintāṃ śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ || sarvabhūtānāṃ kāraṇam akāraṇaṃ satvarajastamokṣal lakṣaṇam aṣṭarūpam akhilasyāsya jagataḥ saṃbhavahetur avyaktan nāma | tad ekam anekeṣāṃ kṣetrajñānām adhiṣṭhānaṃ | samudra ivādakaujasām bhāvānān tasmād avyaktām mahān utpadyate talliṅga eva | talliṅgāc ca mahatas tallakṣaṇa evāhaṅkāra utpadyate | sa trividhaudho vaikārikas tejaso bhūtādir iti | tatra vaikārikād ahaṃkārāt tallakṣaṇāny evaikādaśendriyāṇy utpadyante | tad yathā śrotra tvak cakṣu jihvā ghrāṇo vāgmastopastha pāyu pāda manāṃsīti | tatra pūrvāṇi pañca buddhīndriyāṇi | itarāṇi pañca karmendriyāṇi | ubhayātmakam manaḥ | bhūtādes tallakṣaṇāny eva pañcatanmātrāṇy utpadyante || tad yathā || śabdatanmātraṃ sparśatan rūpatanmātraṃ rasatanmātraṃ gandhatanmātram iti || tebhyo bhūtāni vyomanilānalajalorvyas tebhyas tadviśeṣāḥ | śabdasparśarūparasagandhāḥ | evam etāni caturviṅśati tatvāni vyākhyātāni bhavanti | tatra buddhīndriyāṇāṃ śabdādayo viṣayāḥ | karmendriyāṇāṃ yathāsaṃkhya vacanādānānandavisargaviharaṇāni || avyaktam mahān ahaṅkāraḥ pañca tanmātrāṇi | ce>ṣṭaty aṣṭau prakṛtayaḥ | śeṣāḥ ṣoḍaśa vikārāḥ svaṃ svaṃś caiṣāṃ viṣaye vibhutvaṃ || svayam adhyātma dhidevan tu | atha buddhe vrahmī | ahaṅkārasyeśvaraḥ manasaś candramāḥ diśaḥ śrotrasya | tvaco vāyuḥ sūryaś cakṣuṣaḥ rasanasyāpaḥ | pṛthivī ghrāṇasya | vāco gniḥ hastayor indraḥ | pādayor viṣṇuḥ | pāyor mitraḥ prajāpatir upasthasyeti || tatra sarvva evācetana eṣa vargaḥ | puruṣaś ca pañcaviṅśatiś cetayitā | sa tu karaṇakāryasamprayuktāḥ | saty apy ācaitanye pradhānasya puruṣakaivalyārthām pravṛttam upadiśanti | kṣīrādīṃś cātra hetūn udāharanti | ata ūrdhvam prakṛtipuruṣayoḥ sādharmyavaidharmye vyākhyāsyāmaḥ || ubhāv apy anādī ubhāv apy anantau | ubhāv apy anityau | ubhāv apy aparau | ubhāv apy aliṅge | ubhau ca sarvagatāv iti || ekā tu prakṛtir acetanātiguṇā bījadharmiṇī | prasavadharmiṇī amadhyasthadharmiṇī ceti | bahavas tu puruṣā cetanāvantaḥ | aguṇā abījadharmiṇo madhyasthadharmiṇaś ceti || tatra kāraṇānurūpaṃ kāryam iti kṛtvā sarva evaite viśośeṣāḥ | satvarajastamomayā bhavanti || tadañjanatvāt tanmayatvāc ca | tadguṇa eva puruṣo bhavatīty eke bhāṣante || vaidike tu svabhāvo niyatiḥ kālaḥ pariṇāmas tatheśvaraḥ | yadṛccheti ca manyante prakṛtiṃ pṛthudarśinaḥ | tato jātāni bhūtāni tadguṇāny eva nirdiśet || tebhyas tallakṣaṇoḥ kṛtsno bhūtagrāma prajāyate | tasyopayogo bhihitañ cikitsām prati sarvadā || bhūtebhyo pi paret tasmān nāsti cintā cikitsite || yato bhihitan tatsambhavadravyasamūho bhūtādir ukta iti | bhautikāni cendriyāṇy āyurvede varṇyante tathaivendriyārthāḥ || bhavati cātra || indriyair iyandriyārthan tu svaṃ svaṅ gṛhṇāti mānavaḥ | niyatan tulyayonitvān nānyenānyam iti sthitiḥ || na cāyurvedaśāstreṣūpadiśyante sarvagatā kṣetrajña nityāś ca asarvagateṣu ca kṣetrajñeṣv anityeṣu ca puruṣakhyāpakāṃ hetūn udāharanti | āyurvedasiddhāntād asarvagatā kṣetrajñā 'nityāś ca tiryagyonimānuṣadeveṣu ca sañcaranti | dharmādharmanimittan ta ete numānagrāhyāś carāḥ || paramasūkṣmāś cetati nāvantaḥ | śāśvatāḥ śukrārttavayos sa sannipāteṣv abhivyajyante | yato bhihitam pañcamahābhūtaḥ śarīrisamavāyaḥ puruṣa iti || sa khalv eṣa karmapuruṣacikitsāyām adhikṛtaḥ | tasya khalu sukhaduḥkhecchādveṣaprayatnaḥ prāṇāpānau nimeṣonmeṣau buddhir manaḥ | saṃkalpo vicārariṇānusmṛtijñānam adhyavasāyo viṣayopalabdhiś ca guṇāḥ || sātvikās tu ānṛśaṃsyaṃ samvibhāgarucitā tikṣāsatyaṃ dharma āstikyaṃ jñānaṃ buddhir medhā dhṛtir anabhiṭhaṅga ca || rājasās tu duḥkha bahulatā pradānaṃ duḥśīlatvam akāruṇyam ānṛtikatvaṃ ahaṃkaro dambho māno harṣaḥ | kāmakrodhaś ceti || masās tu viśādinvanstikyam adharmaśīlatā buddhinirodho jñānaṃ durmedhastvam akarmaśīlatā nidrālutvañ ceti || antarikṣās tu śabdaḥ sarvendriyaṃ sarvacchidrasamūho viviktatā ca || vāyavyās tu spaṣarśaḥ || sparśendriyasarvaceṣṭāsamūhaḥ sarvaśarīraspandanalaghutā ca || tejasās tu rūpaṃ rūpendriyaṃ varṇṇaḥ santāpo bhrājiṣṭhutā paktir amarṣastais taikṣṇyaikṣṇyañ ca || āpyās tu rasārasendriyaṃ sarvadravasamūho gurutā śaityaṃ sneho retaś ca || pārthivās tu gandho gandhendriyaṃ sarvamūrrtisamūho gurutā ca || tatra satvabahulam ākāśāṃ | rajobahulo vāyuḥ | satvarajobahulogniḥ | satvatamobahulo āpaḥ tamobahulā pṛthivī || bhavati cātra || anyo nyānupraviṣṭāni sarvāṇy eni nirdiṣet | sve sve dravyeṣu sarveṣāṃ vyaktaṃ lakṣaṇam iṣyate || aṣṭau prakṛtaya proktā vikārāś caiva ṣoḍaśaḥ | kṣetrajñaś ca sasena sutantra paratantrata iti || śā 1 ||
athātaḥ śukraśoṇitaviśuddhiṃ vyākhyāsyāmaḥ || vāta pitta śleṣma śoṇita kuṇapa granthi pūti pūya kṣīṇa mūtra purīṣa retāṃsi prajotpādaneṣv aśagarthā tena | pittavarṇṇavedanām pattena | śleṣmavarṇṇavedanaśleṣmaṇā | śoṇitavarṇṇa pittavedanaṃ śoṇitena kuṇapañ ca raktena | granthibhūtaṃ śleṣmavātābhyāṃ pūtipūyanibhaṃ pittaśoṇitābhyāṃ | kṣīṇaśukrapittamārutābhyāṃ || mūtrāpurīṣagandhi sannipātena | teṣu kulaṇaṇapa granthi pūti pūraya retasaḥ | kṛcchrasādhyāḥ | mūtrapurīṣareta bhir doṣaiḥ | śoṇitacaturthaiḥ pṛthakdvandvais tribhiḥ samastaiś copasṛṣṭam abījam bhavati | tad api doṣavarṇṇavedanātibhir vijñeyaṃ | teṣu kuṇapagranthi pūtipūya prakāśan tad asādhyaṃ sādhyam anyac ceti || bhavanti cātra || teṣv ādyāṃ śukradoṣāṃs trī snehasvedādibhir jayet | kriyāviśeṣair matimāṃs tathaivottarabastibhiḥ || tatra vātātmake retasi bilvavidārīkṣīram āsthāpanaṃ | madhūka snā devadāru sarala vipakvan tailam uttarabastiṣu vidadhyāt | dāḍima mātuluṅga phala saindhava kṣāra vasukavaśira siddhaṃ sarppiḥ pāyayet || piḍrātmaka retasi payasyā|śrīparṇṇīmadhukaviparkaṃ kṣīram āsthāpanaṃ | madhukaviparkatailam anuvāsanaṃ tad evottarabastiñ ca vidadhyāt | kaṇṭhekṣu śvadaṃṣṭrā guḍū madhuparṇṇī bhṛṇa pañcamūlale siddhaṃ sarpiḥ pāpayet || śleṣmātmake retasi rājavṛkṣakaṣāyam āsthāpanaṃ | pippalīviḍaṅgamadhuviparkan tailam anuvāsana tad evottarabastiñ ca vidadhyāt | pāṣāṇabhedaka kāśmamalaka pippaltī vaśuka vasira siddhaṃ ghṛtaṃ prayacchet pānārtham || śloka || pāyayet manujan sarpir bhiṣaj choṇita retasi || dhātakīpuṣpakhadira dāḍimārjjana sādhitam || kuṇapākhyo pibet sarpis sālasārādisādhitaṃ granthibhūte smabhi siddham pālāśe cāpi bhasmani || parūṣakaṭāṭādibhyām pūyābhe cāpi sādhitaṃ | prāguktaṃ vakṣyate yac ca tatñāyaṃ kṣīṇaretasi || viṭprabhe pāyayet sarppiś citrakośīrahiṅgubhiḥ | snehādīnāṃ kramaṃ kut ṣaṭkhapy eḍeṣu paṇḍitaḥ || asevaṇāc ciraṃ strīṇāṃ kriyāyogāt tathaiva ca | kaṣāyakaṭutiktānāṃ dravyāṇāṃm atisevanāt || tathāmblalavaṇaṃ rūkṣaṃ suktam payuṣitan tathā || vegāghātāc ca yonīnāṃ gamanāc ca praduṣyati || tathāvadoṣe ca snehādikarma sa padaset | yathaivoktan tathaivottarabastiñ ca vidadhyāt || tatra vātātmake bhaṅgābhadrarukāśyapaphalasindhaghṛtaṃ pāyayet | payasthārya phala kṣīra vidā kṣīroda pāyasapiṇḍaṃ yonyāṃ kṣāra>yet | madhukamuṅgaparṇṇīkaṣāyam ācamanam || pittātmake cārttave kākolīkṣīravidārītkāthaṃ sarkarāyuktam pāyayeyot || madhūkapuṣpakāsmaryaphalakvāthaṃ phāṇitayuktaṃ candanapayasyākalkaṃ pāyayet || nigvaraurikakaṣāyam acimanaṃ | śleṣmātmake bhadraśriyakaṭukarohiṇīkaṣā yayet | kṣīravṛkṣapravālakalkam vā | tindukakapitthasalāducūrṇṇam vā kṣaudreṇa lehayet | sarjathavakalkaṃ yonyām vārayet || lodhratindukaṣāyam ācamanaṃ | granthibhūte śṛṅgaverapāṭhācūrṇṇayuktāṃ śvetasurasāṃ prayacchetuā kuṣṭhabhadradārukalkaṃ yonyāmvārayet | teṣām eva kaṣāyam ācamanaṃ | kuṇapākhye maṃjiṣṭhāśrayakaṣāyam pāyayet || kuṭujaphalabhadrapriyacandanaṃ vā śarkarāyuktaṃ | pūyābhevātadeva prayacchet | khadirārjunakalkaṃ yonyām vārayet | tayor eva kaṣāyam ācamanaṃ || krimijāte viḍaṅgapāribhadrakamañjiṣṭhākaṣāyaṃ pāyayet | kṣaudrayuktaṃ surāṣṭhārocanākalkam bhadraśriyakalkayuktaṃ yonyām vārayet || tava kaṣāyam ācamanaṃ || bhavati cātra || vidhim uttarabastyantaṅ kuryād ārttavaśuddhaye | kuryāt kalkam picūṃś cāpi pathyāmanānini ca || dugartvapūtisaṅkāśe majjābhe cāpi śoṇite | pibed bhadraśriyatkāthañ candanakvātham eṭha vā || granthibhūte pibet pāṭhābhyūṣaṇāvṛkṣakāni ca | kṣāranāgarahiṅgūnān niḥkvāthasurasām pibet || evam aduṣṭaśukraḥ śuddhārttavām ṛtau thama divasāt prabhṛti brahmacāriṇī snānanulepanāṅgalaṅkāra vilekhakhana virahitā divāsvapnāṃjanāśrū pātābhyaṅga nakha cchedana pradhāvana hasana kathanātiśabda śravaṇāyāsam pariharet kiṅ kāraṇaṃ divā svapantyā badhiraḥ ajerād andhaḥ | rodanād vikṛtadṛṣṭiḥ | snānānulepanād duḥśīlaḥ | tailābhyaṅgā kuṣṭhī | nakhāvakarttanāt kunakhaḥ | pralekhanā lati || mārutoṣasevanād unmatto garbho bhavatīty evam etām pariharet | darbha saṃstaraṃ śārpinī karatala sarovaparṇṇānām anyatama bhojinīṃ haviṣyan tryahaṃ bharttā rakṣet tataḥ | śuddhasnātān tu caturthyām anāhata vastravāsinīm alaṃkṛtāṃ kṛtamaṅgalaṃ svasti vācanām bhartur darśayed api tat kasya hetoḥ || bhavati cātra || pūrvam paśyed ṛtusnātā yāsan naram anā | tādṛśa janayet putraṃ bharttāran darśayet tataḥ || tato vidheya ṣuṃtrīyam upādhyāyas samācaret | karmāt te ca kraṃma hy etam avekṣyeta vicakṣaṇaḥ || tato parāhṇe ṣumāṃ sarpiḥkṣīrābhyāṃ śālyodanam abhiprāśyam āsam brahmacārī | tailamāṣottarāhārān nārīm upagacched rātrau sāmabhir abhiviśvāsya vikalpyam evañ caturthyāṃ ṣaṣṭhyām aṣṭamyān | payād ataḥ param māsād upeyāl labdha garbhā nna vata bhatpṛvāhassu lakṣmaṇā vaṭa suṅgā sahasrā dervā viśvaretasacaturo vā bindun dadyād dakṣiṇasāpuṭe kārśāyevāme strīkāmāyai na cainaj jiṣṇīved iti || śloka || ślokā || spheṭivasisṛsadhubhamyay upa sāsṛkṣutimaṃyan tu yad vā lākṣārasopasaṃ | tad ārttavam prasusanti yac cādhbhyu na virajyate || tad evātiprasaṃgena pravṛttananṛtāv api | asṛgharaṃ vijānīyād rakṣaktalakṣathalakṣitaṃ || asṛgdaram bhavet sarvaṃ sāṅgamarddasavedanaṃ | atipravṛttau daurbalyam bhramamūrcchā tamas tṛṣā || dāhaḥ pralāpaḥ pāṇḍutvan tandrā rogāś ca vātaḥ | taruṇyā hisevinyās talpopadravam bhavet || doṣair āvṛtam ārganvād ārttaṣa nasyati striyaḥ | tatra mānsa kulatthāmbla tilamāṣasurā hitā || reṃ mūtram udatsvir va dadhisuktañ ca bhojane | kṣīṇaṃ prāgīritaṃ raktaṃ salakṣaṇacikitsitaṃ || tathāpy asya vidhātavyam vidhānaṃ raktapittavat | dhrūvam caturṇṇāsāniṇyagarbhaṃ syād vidhipūrvakaḥ || kṣatrabījodakarkkunāt sāmagryād aṃjju eva jātā rūpavattā mahāsandhāś cirāyuṣaḥ || bhavanty āṇapramoktāraḥ saputrāḥ putriṇā hitāḥ tatra tejodhātuvarṇṇānāṃ prabhava iti kṛtvā yadā garbhotpattāv apāndhātuprāyam āhāram bhavati | tadā garbhasya gauratvaṃ pṛthivīdhātuprāyaḥ kṛṣṇatvaṃ | pṛthivyākāśadhātuprāyaḥ śyāmatvaṃ | yādṛgvarṇṇam āhāram upaseveta garbhiṇī tadvarṇṇaḥ prajaty eke bhāṣante | yadhā kṛṣṇapītaśvetāsubhūmiṣu | sarpa vṛścika galagoḍikādayaḥ