KathmanduNepalNational Archives of Kathmandu1-1079N[description of manuscript]SuśrutaSuśrutasaṃhitā[title of
commentary][Sanskrit in Nepalese
script.]ba and va
not distinguished.śa and sa
not distinguished.na and ṇa not distinguished. Nepal[record of ownership][how it was acquired] Started this file. Added 3.02Added 3.01
athātaḥ sarvabhūtacintāṃ śārīraṃ
vyākhyāsyāmaḥ || sarvabhūtānāṃ kāraṇam akāraṇaṃ
satvarajastamokṣallakṣaṇam
aṣṭarūpāpam akhilasyāsya
jagataḥ saṃbhavahetur avyaktan nāma | tad ekam anekeṣāṃ
kṣetrajñānām adhiṣṭhānaṃ | samudra ivādakaujasām bhāvānān tasmād avyaktām mahān utpadyate talliṅga eva | talliṅgāc ca mahāhatas tallakṣaṇa
evāhaṅkāra utpadyate | sa trividhaudho vaikārikas tejaso bhūtādir iti | tatra vaikārikād ahaṃkārāt
tallakṣaṇāny evaikādaśendriyāṇy utpadyante | tad yathā śrotra tvak
cakṣu jihvā ghrāṇo
vāgmastopasthapāyupādamanāṃsīti | tatra pūrvāṇi pañca
buddhīndriyāṇi | itarāṇi pañca karmendriyāṇi |
ubhayātmakam manaḥ | bhūtādes
tallakṣaṇāny eva pañcatanmātrāṇy utpadyante || tad yathā ||
śabdatanmātraṃ sparśatanmā rūpatanmātraṃ
rasatanmātraṃ gandhatanmātram iti || tebhyo bhūtāni
vyomanilānalajalorvyas tebhyas
tadviśeṣāḥ | śabdasparśarūparasagandhāḥ | evam etāni
caturviṅśati tatvāni vyākhyātāni bhavanti | tatra buddhīndriyāṇāṃ
śabdādayo viṣayāḥ | karmendriyāṇāṃ
yathāsaṃkhyavacanādānānandavisargaviharaṇāni || avyaktam mahān ahaṅkāraḥ pañca tanmātrāṇi | ce>ṣṭaty aṣṭau prakṛtayaḥ | śeṣāḥ ṣoḍaśa vikārāḥ svaṃ svaṃś caiṣāṃ viṣaye vibhutvaṃ || svayam
adhyātma dhidevan tu | atha buddhe vrahmī |
ahaṅkārasyeśvaraḥ manasaś candramāḥ diśaḥ śrotrasya | tvaco vāyuḥ
sūryaś cakṣuṣaḥ rasanasyāpaḥ | pṛthivī
ghrāṇasya | vāco gniḥ hastayor indraḥ | pādayor
viṣṇuḥ | pāyor mitraḥ prajāpatir upasthasyeti || tatra sarvva evācetana eṣa vargaḥ |
puruṣaś ca pañcaviṅśatiś cetayitā | sa tu
karaṇakāryasamprayuktāḥ | saty apy
ācaitanye pradhānasya puruṣakaivalyārthām pravṛttam
upadiśanti | kṣīrādīṃś cātra hetūn udāharanti | ata ūrdhvam prakṛtipuruṣayoḥ sādharmyavaidharmye vyākhyāsyāmaḥ || ubhāv apy anādī ubhāv apy anantau
| ubhāv apy anityau | ubhāv apy aparau | ubhāv
apy aliṅge |
ubhau ca sarvagatāv iti || ekā tu prakṛtir acetanātiguṇā
bījadharmiṇī | prasavadharmiṇī amadhyasthadharmiṇī ceti
| bahavas tu puruṣā cetanāvantaḥ | aguṇā abījadharmiṇo
madhyasthadharmiṇaś ceti || tatra kāraṇānurūpaṃ kāryam
iti kṛtvā sarva evaite
viśośeṣāḥ |
satvarajastamomayā bhavanti || tadañjanatvāt tanmayatvāc ca |
tadguṇa eva puruṣo bhavatīty eke bhāṣante || vaidike tu svabhāvo niyatiḥ kālaḥ pariṇāmas
tatheśvaraḥ | yadṛccheti ca manyante prakṛtiṃ pṛthudarśinaḥ | tato jātāni bhūtāni tadguṇāny eva nirdiśet ||
tebhyas tallakṣaṇoḥ kṛtsno bhūtātagrāma prajāyate | tasyopayogo bhihitañ
cikitsām prati sarvadā ||
bhūtebhyo pi paret tasmān
nāsti cintā cikitsite || yato bhihitan tatsambhavadravyasamūho bhūtādir ukta iti | bhautikāni cendriyāṇy āyurvede varṇyante
tathaivendriyārthāḥ || bhavati cātra ||
indriyair iyandriyārthan tu svaṃ svaṅ gṛhṇāti mānavaḥ |
niyatan tulyayonitvān nānyenānyam iti sthitiḥ || na cāyurvedaśāstreṣūpadiśyante sarvagatā
kṣetrajña nityāś ca asarvagateṣu ca kṣetrajñeṣv
anityeṣu ca puruṣakhyāpakāṃ hetūn udāharanti |
āyurvedasiddhāntād asarvagatā kṣetrajñā 'nityāś ca
tiryagyonimānuṣadeveṣu ca sañcaranti | dharmādharmanimittan ta ete
numānagrāhyāś carāḥ || paramasūkṣmāś
cetati nāvantaḥ |
śāśvatāḥ śukrārttavayos sa sannipāteṣv
abhivyajyante | yato bhihitam pañcamahābhūtaḥ śarīrisamavāyaḥ puruṣa iti || sa khalv eṣa karmapuruṣacikitsāyām
adhikṛtaḥ | tasya khalu sukhaduḥkhecchādveṣaprayatnaḥ prāṇāpānau nimeṣonmeṣau buddhir manaḥ | saṃkalpo
vicārariṇānusmṛtijñānam
adhyavasāyo viṣayopalabdhiś ca guṇāḥ || sātvikās tu ānṛśaṃsyaṃ
samvibhāgarucitā tikṣāsatyaṃ dharma
āstikyaṃ jñānaṃ
buddhir medhā dhṛtir anabhiṣṭhaṅgatā ca ||
rājasās tu duḥkhabahulatāpradānaṃ duḥśīlatvam
akāruṇyam ānṛtikatvaṃ ahaṃkaro dambho māno harṣaḥ |
kāmakrodhaś ceti || nāmasās
tu viśādinvan nāstikyam
adharmaśīlatā buddhinirodho jñānaṃ durmedhastvam akarmaśīlatā nidrālutvañ ceti || antarikṣās tu śabdaḥ sarvendriyaṃ
sarvacchidrasamūho viviktatā ca || vāyavyās tu
spaṣarśaḥ || sparśendriyasarvaceṣṭāsamūhaḥ
sarvaśarīraspandanalaghutā ca || tejasās tu rūpaṃ rūpendriyaṃ
varṇṇaḥ santāpo bhrājiṣṭhutā paktir
amarṣastais
taikṣṇyaikṣṇyañ ca || āpyās tu
rasārasendriyaṃ sarvadravasamūho gurutā śaityaṃ sneho retaś ca || pārthivās tu gandho gandhendriyaṃ
sarvamūrrtisamūho gurutā ca || tatra satvabahulam ākāśāṃ | rajobahulo vāyuḥ |
satvarajobahulogniḥ | satvatamobahulo āpaḥ
tamobahulā pṛthivī ||
bhavati cātra ||
anyo nyānupraviṣṭāni sarvāṇy
etāni nirdiṣet |
sve sve dravyeṣu sarveṣāṃ vyaktaṃ lakṣaṇam
iṣyate || aṣṭau prakṛtaya proktā vikārāś caiva ṣoḍaśaḥ | kṣetrajñaś ca
samāsena sutantra
paratantrata iti || śā 1 ||