Kathmandu[region]NepalKaiser Libraryhttps://www.klib.gov.np[collection]5-333[NCC identifier]H[description of manuscript]SuśrutaSuśrutasaṃhitā[title of commentary][Sanskrit in Nepalese script.]ba
and va not
distinguished.śa
and sa not always
distinguished.Ignore differences between, for
example, -aṃ tri- and -an tri- etc. See Nepala Saṃvat 663 (1465
CE).[place of production][record of ownership][how it was acquired] Started the file. Transcribed 2.01Converted to IAST and normalized dandas
and word breaks.Transcribed 2.02Transcribed 2.03Transcribed 2.04Transcribed 2.05Transcribed 2.06Transcribed 2.07Transcribed 2.14Added 2.13Added 2.10Transcribed 2.15Transcribed 2.12Transcribed 2.11Proofread 2.16Corrected page begin tags, added
Zenodo links of folios, fixed certain xml ids, and added some missing textRemoved the empty passage tags so that
these passages do not show up in the edition as being present but empty.
athāto vātavyādhinidānaṃ
vyākhyāsyāmaḥ || dhanvantarin dharmmabhṛtām variṣṭham amṛtodbhavaṃ |
caraṇāv upasaṃgṛhya suśrutaḥ paripṛcchati || vāyoḥ prakṛtibhūtasya vyāpannasya ca bhūpate |
sthānaṃ rogavibhāgañ ca vadasva vadatām varaḥ ||tasya tad vacanaṃ śrutvā jagāda bhagavān ṛṣiḥ
svayaṃbhūr eṣa bhagavān vāyur ity abhiśabditaḥ ||svātantryān nityabhavāc ca sarvvagatvāt
tathaiva ca |
sarvveṣām eva sarvvātmā sarvvalokanamaskṛtaḥ ||sthityutpattivināśeṣu bhūtānām eṣa kāraṇaṃ |
avyakto vyaktakarmmā ca śīto rūkṣo laghuś caraḥ
||tiryaggo dviguṇaś caiva rajovahula eva ca |
acintyavīryo doṣāṇāṃ netā rogasamūharāṭ ||āśucārī muhūścārī pakvādhānagudālayaḥ |
dehe vicaratas tasya lakṣaṇāni nivodha me ||indriyārthopasampattir ddoṣadhātvagnisāmyatāṃ |
kriyāṇām ānulomyañ ca kuryād vāyur adūṣitaḥ ||yathāgni pañcadhā bhinno nāmasthānātmakarmmabhiḥ |
bhinno 'nilas tathā hy eko nāmasthānakriyāmayaiḥ
||prāṇodānaḥ samānaś ca vyānopānas tathaiva ca |
sthānasthā mārutāḥ pañca yāpayanti śarīriṇaṃ ||yo 'nilo vaktrasaṃcārī sa prāṇo nāma dehadhṛk |
so nnam praveśayaty antaḥ prāṇām̐ś cāpy avalamvate ||prāyaśaḥ kurute cāpi hikkāśvāsādikān gadān |
udāno nāma yo py ūrdhvam upaiti pavanottamaḥ ||tena bhāṣitagītādir vviśeṣo 'bhipravarttate |
ūrdhvajatrugatān rogān karoti ca viśeṣataḥ ||āmapakvāsayacaraḥ samāno 'gnisahāyavān |
annam pacati tajjām̐ś ca bhāvān pravivinakti saḥ ||gulmāgnisaṅgātīsārān prāyaśaś ca karoti hi ||
kṛtsnadehadehacaro vyāno rasasamvāhanodyataḥ |svedāsṛksrāvaṇaś cāpi sarvvathā ceṣṭayaty api ||
kruddhaś ca kurute rogān prāyaśaḥ sarvadehagān ||pakvādhānālayo 'pānaḥ kāle karṣati cāpy adhaḥ |
vātamūtrapurīṣāṇi śukragarbhārttavāni ca ||kruddhaś ca kurute rogān ghorān vasti gudāśrayān ||
śukradoṣāḥ pramehāś ca vyānāpānapradoṣajāḥ |yugapat kupitāś cāpi dehaṃ bhindyur asaṃśayaṃ || 0 || ataḥ sarvvān pravakṣyāmi nānāsthānāntarāśritān |vahuśaḥ kupito vāyur vvikārān kurute hi yān ||
vāyur āmāsaye kruddhaḥ kuryāc chardyādikān gadān |mohaṃ mūrcchām pipāsāṃ ca hṛdgraham pārśvavedanāṃ ||
pakvāsayastho ntrakūjaṃ śūlādhmānau karoti ca |kṛcchramūtrapurīṣatvam ānāhan trikavedanāṃ ||
srotrādiṣv indriyavadhaṃ kuryāt kruddhaḥ samīraṇaḥ |vaivarṇṇyaṃ sphuraṇaṃ rūkṣaṃ suptiṃ cumucumāyanaṃ
||
tvakstho nistodanaṃ granthīn sarujān māṃsasaṃśritaḥ |
tathā medāśritaḥ kuryād granthīn mandarujo vraṇānkuryād sirāgataḥ śūlaṃ sirākuñcanapūraṇaṃ |
snāyuprāptaḥ snāyujālaṃ stambhayaty ākṣipaty api ||hanti sandhigataḥ saṃdhīn śūlaśophau karoti ca |
asthibhedaḥ praśoṣaś ca kuryāc chūlañ ca tatkṛtaḥ ||tathā majjagate ruk ca na kadācit
praśāmyati |
apravṛttim pravṛttim vā vikṛtāṃ śukragonilaḥ ||hastapādaśirodhātūn tathā sañcarati kramāt |
vyāpnuyād vākhilaṃ deham vāyuḥ sarvvagato nṛṇāṃ
||stambhanākṣepaṇasvāpaśophaśūlām̐ś ca sarvvaśaḥ |
sthāneṣūkteṣu sanmiśraḥ sanmiśrāḥ kurute rujāḥ ||kuryād avayavasthaś ca mātariśvā gadān vahūn | prāṇe pittāvṛte ccharddir ddāhaś caivopajāyate
||daurvvalyaṃ sadanaṃ tandrā vairasyañ ca kaphāvṛte |
udāne pittayukte tu mohamūrcchābhramaklamāḥ ||asvedaharṣo mandāgniḥ śītatā kaphāvṛte |
svedadāhoṣṇyamūrcchāḥ syuḥ samāne pittasaṃyute ||kaphena saṃge viṇmūtre gātre harṣaś ca jāyate |
apāne pittayukte tu dāhoṣṇo raktamūtratā ||adhaḥkāyagurutvañ ca śītatā ca kaphāvṛte |
vyāne pittāvṛte dāho gātravikṣepaṇaḥ klamaḥ ||stambhanoddaṇḍakaś cāpi śothaśūlaṃ kaphāvṛte ||prāyaśaḥ sukumārāṇāṃ mithyāhāravihāriṇāṃ ||
doṣādhvamadyapramadāvyāyāmaiś ca prapīḍitān ||ṛtudeśaviparyāsād
asātmyānāñ ca bhojanāt |
sthūlasyāvyāyāmavato vātaraktam prakupyati ||hastyaśvoṣṭrair gacchato 'nyaiś ca vāyuḥ kopaṃ yāyāt
kāraṇaiḥ sevitaiś ca |
tīkṣṇoṣṇāmlakṣāraśākādibhojyaiḥ
santāpādyair bhūya āsevitaiś ca ||śīghraṃ raktam vidravaty āśu tac ca
vāyor mmārggaṃ saṃruṇadhdhy āśu yātaḥ |
kruddho 'tyartham mārggarodhād vipannas tat saṃpṛktam vāyunā dūṣitena || tatprāvalyād ucyate
vātaraktaṃ
tadvat pittaṃ dūṣitenāsṛjāktaṃ | asparśecchātodabhedapraśoṣo svāpopeto vātaraktena
pādau ||
pittāsṛgbhyāṃ bhavatas tūgradāhāv atyarthoṣṇau raktaśophau mṛdū ca
|kaṇḍūmantau svetaśītau saśothau
pīnastabdhau śleṣmaduṣṭe tu rakte ||
sarvvaduṣṭe śoṇite cāpi doṣāḥ svaṃ svaṃ liṃgam pādayor ddarśayanti
||pādayor mmūlam āsthāya kadācid dhastayor api |
ākhor vviṣam iva kruddhas tad deham anusarppati ||ājānusphuṭitaṃ yac ca prabhinnam praśrutañ ca yat | vātaraktam asādhyan tad yāpyaṃ samvatsarotthitaṃ ||
yadā tu dhamanīḥ sarvvāḥ kupito bhyeti
mārutaḥ |tadākṣipaty āśu muhur mmuhur ddehaṃ muhuścaraḥ ||
muhur mmuhus tv ākṣipaṇād ākṣepaka iti smṛtaḥ |yato yaṃ tāmyate 'tyartham ato jñeyo 'patānakaḥ ||
kaphānvito bhṛśam vāyus tāsv eva yadi tiṣṭhati |sa daṇḍavat stambhayati sa tu daṇḍāpatānakaḥ ||
dhanustulyan named yas tu sa dhanuḥstambhasaṃjñitaḥ |
aṃgulīgulphajaṭharahṛdvakṣogalasaṃśritaḥ
||snāyupratānam anilo yadākṣipati vegavān |
viṣṭavdhākṣastavdhahanur vbhagnapārśvaḥ kaphān vaman ||abhyantaran dhanur iva yadā nāmyati mānavaḥ |
tadā so 'bhyantarāyāmaṃ kurute māruto valī ||vāhyasnāyupratānastho vāhyāyāmaṅ karoti ca |
tam asādhyaṃ vudhāḥ prāhur vvakṣaḥkaṭyūrubhañjanaṃ ||kaphapittānvito vāyur vvāyur eva ca kevalaṃḥ|
kuryād ākṣepakaṃ tv anyaṃ caturtham abhighātajaṃ ||garbbhapātanimittaś ca śoṇitātisravāc ca yaḥ |
abhighātanimittaś ca na sidhyaty apatānakaḥ ||adhogamāś cordhvagāś ca tiryaggāś cānilo valī |
yadātyartham prakupito dhamanīḥ pratipadyate ||tadānyatarapakṣasya sandhivandhān vimokṣayan |
hanti pakṣan tam āhuś ca pakṣāghātam bhiṣagvarāḥ ||tasya kṛtsnaṃ śarīrārddham akarmmaṇyam acetanaṃ |
tataḥ pataty asūn vāpi tyajaty anilapīḍitaḥ || dāhaḥ santāpamūrcchā syur vvāyau pittasamanvite | śaityaśophagurutvañ ca tasminn eva kaphānvite || śuddhavātāhatam pakṣaṃ kṛcchraṃ sādhyatamam viduḥ |
sādhyam anyena saṃsṛṣṭam asādhyaṃ kṣayahetukaṃ ||uccair vvyāharato 'tyarthaṃ khādataḥ kaṭhināni vā |
hasato jṛmbhato bhārāc chayanād viṣamād api ||
arddayitvānilo vaktram ardditañ janayaty ataḥ ||vakrībhavati vaktrārddhaṅ grīvā cāpy upavarttate ||
śiraś calati vākbhaṃgonetrādīnāṃ ca vaikṛtaṃ |grīvācivukadantānāṃ tasmin pārśve ca vedanā || tam ardditam iti prāhur vvyādhiṃ vyādhivicakṣaṇāḥ
||kṣīṇasyānimiṣākṣasya praśaktāvyaktabhāṣiṇaḥ ||
na sidhyaty ardditam vāḍhaṃ trivarṣam vepanasya ca ||pārṣṇipratyaṅgulīnāṃ yā kaṇḍarā sānilārdditā |
sakthnaḥ kṣepan na gṛhṇāti gṛdhrasīti ca sā smṛtā ||talam pratyaṃgulīnān tu kaṇḍarā vāhupṛṣṭhataḥ |
vāhvoḥ karmmakṣayakarī viśvañcītīha cocyate ||vātaḥ śoṇitajaḥ śopho jānumadhye mahārujaḥ |
jñeyaḥ kroṣṭukaśīrṣeti sthūlaḥ kroṣṭukaśīrṣavat ||vāyuḥ kaṭyāśritaḥ sakthnaḥ kaṇḍarām ākṣiped yadā |
khañjas tadā bhavej jantuḥ paṃguḥ sakthnor dvayor vyadhāt ||prakāmam vepate jantuḥ khañjann
iva ca gacchati |
kalāyakhañjan tam vidyān muktasandhipravandhanaṃ ||nyaste tu viṣame pāde rujaṃ kuryāt samīraṇaḥ |
vātakaṇṭaka ity eṣa jāyate khalukāśrayaḥ ||pādayoḥ kurute dāham pittāsṛksahito 'nilaḥ ||
viśeṣataś caṅkramataḥ pādadāhan tam ādiśet ||hṛṣyate caraṇau yasya bhaveyātāñ ca suptakau |
pādaharṣaḥ sa vijñeyaḥ kaphavātaprakopajaḥ ||aṃsadeśasthito vāyuḥ śoṣayaty aṃgavandhanaṃ |
sirāś cākuñcya tatrastho janayaty avavāhukaṃ ||yadā śabdavaham vāyuḥ śrotra āvṛtya tiṣṭhati |
śuddhaḥ śleṣmānvito vāpi vādhiryan tena jāyate ||āvṛtya vāyuḥ sakapho dhamanīḥ śabdavāhinīḥ |
narāṅ karoty akriyakām mūkamirmmiragadgadāṃ ||śirogrīvahanuḥ śaṃkhau yasya bhindann
ivānilaḥ |
karṇṇayoḥ kurute śūlaṃ karṇṇaśūlaḥ sa ucyate ||adho yā vedanā yāti varccomūtrāsayotthitā ||
bhindatīva gudopasthau sā tūnīnāma nāmataḥ ||gudopasthotthitā saiva pratilomam pradhāvitā |
vegaiḥ pakvāsayaṃ yāvat pratitūnīti sā smṛtā ||sāṭopam atyugrarujam ādhmānam udaram bhṛśaṃ |
ādhmānan tam vijānīyād ghoram vātanirodhajaṃ ||vimuktapārśvahṛdayan tad evāmāsayotthitaṃ |
pratyādhmānam vijānīyāt kaphavyākulitānilaṃ ||aṣṭhīlāvad ghanaṃ granthim ūddhvam āyatam unnataṃ |
vātāṣṭhīlām vijānīyād vahirmmārggāvarodhinīṃ ||etām eva rujāyuktaṃ vātaviṇmūtrarodhinīṃ |
pratyaṣṭhīlām iti vadej jaṭhare tiryagutthitām iti || || vātavyādhinidānaṃ prathamaḥ || 1 ||
athāto 'rśasān nidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ || ṣaḍarśāṃsi bha vanti ||
vātapittokaphaśoṇitasannipātaiḥ sahajāni ceti || tatrānātmavatāṃ yathoktaiḥ pra kopanaiḥ
prakupitāḥ doṣāś caikaikaśaḥ | dvandvaśaḥ sama stāḥ
śoṇitasahitā vā yathoktaṃ prasṛtāḥ | viśeṣato mandāgneḥ pradhānadhamanīr
anuprapadyā dho gatvā gudam āgamya pradūṣya gudavalīrmmāṃsam
prarohaṃ kandāñ janayanti tāny arśāṃsīty ācakṣate || tatra sthūlāntraprativaddham ardhapañcamāṅagulaṅ gudam āhus
tasmin valayas tisroddhyardhāṅagulāntarasambhūtāḥ | pravāhiṇī
visṛjanī saṃvaraṇī ceti | romāntebhyo yavāddhyarthe gudauṣṭhaḥ | prathamā tu gudauṣṭhādaṅagulamātre teṣāṃ tu bhaviṣyatāṃ pūrvvarūpāṇi | annena
śraddhā kṛcchrāt paktir amlīkān na viṣṭambhaḥ sakthisadanamāṭopaḥ kārśyam udgārabāhulyam akṣṇoḥ śvayathur gudaparikarttanaṃ kāsaśvāsaḥ
pāṇḍurogagrahaṇīdoṣaḥ kadācit tadā balahānirindriyayair vvatvāñ
ceti| jāteṣv etāny eva liṃgāni pravyaktatarāṇi bhavanti || tatra mārutāt pariśu ṣkāruṇavarṇṇāni viṣamamadhyamāni
kadambapuṣpatuṇḍikerīkānāḍīmukhasūcīmukhākṛtīni tair upadrutaḥ
saśūlaṃ saṃhatam upaveśyate | kaṭīpṛṣṭhagudameḍhreṣu cāsya vedanā
gulmāṣṭhīlāplīhodarāṇi cāsya tannimittāny eva
kṛṣṇanakhanayanavadanamūtrapūrī ṣavarṇṇaiś
ca puruṣo bhavati || pittān tu nīlāgrāṇi tanūni visarppāni pītāvabhāsāni
yakṛtprakāśāni śukajihvāsaṃsthānāni yavamadhyāni
jalaukāvaktrasadṛśāni praklinnāni bhavanti | tair upadṛtaḥ
sadāhaṃ sarudhiram avipakvam atisāryate | dāhajvarapipāsāś cāsyopadravā
bhavanti | tannimittāny eva pītanakhananayanavadanamūtrapurīṣaś
ca puruṣo bhavati | śleṣmajāni mahāmūlāni sthirāṇi vṛttāni snigdhānipāṇḍūni śuklāvabhāsāni karīrapanasāsthigostanākānāṇi na bhidyante
na sravanti ca kaṇḍūbahulāni ca bhavanti | tair upadṛtaḥ saśleṣmakam
analpam āmaṃvasā medaḥ | prakāśam
atisāryate | sophaśītajvarārocakāvipākaśiro gauravagātrasadanāni cāsya
tannimittāny eva śuklanakhanayanavadanamūtrapurīṣavarṇṇaś ca
puruṣo bhavati |raktajāni tu nyatrodhaprarohavidruma
kākaṇantikāphalasadṛśāni pittalakṣaṇāni ceti | yadā tu
gāḍhapurīṣaprapīḍitāni bhavanti | tada ātyarthaṃ duṣṭam uṣṇam
asṛk sahasā visṛjanti | tasya cā ti pravṛttau śoṇitāti yogopadravāś
cāsya bhavanti || sannipātajāni sarvalakṣaṇayuktāni | sahajāni duṣṭaśukraśoṇitanimittāni | teṣāṃ doṣata eva
prasādanaṃ kartavyaṃ | viśeṣataś cātra durddarśanāni paruṣāruṇapāṇdūni
dāruṇāny antarmukhāni | tair upavidrutaḥ kṛṣo 'lpabhuk
sirāsantata gātro 'lpaprajaḥ kṣiṇaretaś ca bhavati || bhavati cātra |
bāhyamadhyamayor valyoḥ pratikuryād bhiṣakvaraḥ |
valyām abhyantarāyāṃ tupratyākhyāyācaret
kriyāṃ prakupitās tu doṣā meḍhram abhiprapannā māṃsaśoṇite
pradūṣya kaṇḍūṃ janayanti | tasmin kaṇḍūkṛte kṣate duṣṭamāṃsajāḥ prarohāḥ |
picchilarudhirasrāviṇo jāyante kūrcakino 'bhyantaram
upariṣṭādvā te tu śepham vināśayanty upaghnanti puṃstvaṃ | yonim
abhiprapannā durgandhi picchilā srāviṇaḥ | chatrākārām prarohāñ
janayanti te tu yonim upaghnanty ārtavaṃ ca | nābhim abhiprapannāḥ
sukumārān picchilān gaṇḍūpadamukhasadṛśāṃ karīrāñ janayanti ta evordhvam āgatāḥ śrotrākṣighrāṇavadaneṣv arśāṃsy upajanayanti tatra
karṇajeṣu bādhiryaṃ śūlaṃ pūtikarṇatāñ ca netrajeṣu vartmāvarodho vedanā
srāvo darśanavināśaś ca || ghrāṇajeṣu pratiśyāyo 'timātraṃ
kṣavathuḥ kṛcchrocchvāsitā pūtināsya śiroruk sānunāsikavākyañ ca bhavati ||
vaktrajeṣu kaṇṭhoṣṭhatālūṣv anyatameṣu tair gadgadavākyatā
rasāvarodho mukharogāś ca bhavanti || vyānas tu prakupitaḥ śleṣmāṇaṃ parigṛhya
bahirddhā sthirāṅ kīlavadarśo 'bhinivarttayati tañ
carmakīlam īty ācakṣate || bhavanti cātra ||
tasya todo 'tha pārūṣyaṃ mārutenopajāyate |
śleṣmaṇā tu savarṇṇatvaṃ grathitatvañ ca nirdiśet || pittaśoṇitajaraukṣyaṃ kṛṣṇatā
ślakṣna kṣṇatā tathā |
samudīrṇakhara tvañ ca carmmakīlasya lakṣaṇam|| durnnāmnāṃ lakṣaṇaṃ vyāsād uktaṃ yac ca samāsataḥ |
sannipāta samutthāni sahajāni ca varjjayet |valyaḥ sarvvāś ca yeṣāṃ hi durnāmabhir upadrutāḥ |
tais tu pratihato vāyur apānaḥ sannivarttate ||tato vyānena saṃgamya jyotir asya pramarddatīti
||2||arśonidāne dvitīyaḥ ||