Kathmandu[region]NepalKaiser Libraryhttps://www.klib.gov.np[collection]5-333[NCC identifier]H[description of manuscript]SuśrutaSuśrutasaṃhitā[title of
commentary][Sanskrit in Nepalese
script.]ba and va
not distinguished.śa and sa
not always distinguished.Ignore differences
between, for example, -aṃ
tri- and -an
tri- etc. See Nepala Saṃvat 663
(1465 CE).[place of production][record of ownership][how it was acquired] Started the file. Transcribed 2.01Converted to IAST and
normalized dandas and word breaks.Transcribed 2.02Transcribed 2.03Transcribed 2.04Transcribed 2.05Transcribed 2.06Transcribed 2.07Transcribed 2.14Added 2.13Added 2.10Transcribed 2.15Transcribed 2.12Transcribed 2.11Proofread 2.16Corrected page begin tags,
added Zenodo links of folios, fixed certain xml ids, and added some
missing textRemoved the empty passage
tags so that these passages do not show up in the edition as being present
but empty.Added page-begin markers
with facs attributes that match the IIIF image numbers delivered from
archive.org.
athāto vātavyādhinidānaṃ
vyākhyāsyāmaḥ || dhanvantarin dharmmabhṛtām variṣṭham
amṛtodbhavaṃ |
caraṇāv upasaṃgṛhya suśrutaḥ paripṛcchati || vāyoḥ prakṛtibhūtasya vyāpannasya ca
bhūpate |
sthānaṃ rogavibhāgañ ca vadasva vadatām varaḥ ||tasya tad vacanaṃ śrutvā jagāda bhagavān ṛṣiḥ
svayaṃbhūr eṣa bhagavān vāyur ity abhiśabditaḥ ||svātantryān nityabhavāc ca
sarvvagatvāt tathaiva ca |
sarvveṣām eva sarvvātmā sarvvalokanamaskṛtaḥ ||sthityutpattivināśeṣu bhūtānām eṣa
kāraṇaṃ |
avyakto vyaktakarmmā ca śīto rūkṣo laghuś
caraḥ ||tiryaggo dviguṇaś caiva rajovahula eva
ca |
acintyavīryo doṣāṇāṃ netā rogasamūharāṭ ||āśucārī muhūścārī pakvādhānagudālayaḥ |
dehe vicaratas tasya lakṣaṇāni nivodha
me ||indriyārthopasampattir
ddoṣadhātvagnisāmyatāṃ |
kriyāṇām ānulomyañ ca kuryād vāyur adūṣitaḥ ||yathāgni pañcadhā bhinno nāmasthānātmakarmmabhiḥ
|
bhinno 'nilas tathā hy eko
nāmasthānakriyāmayaiḥ ||prāṇodānaḥ samānaś ca vyānopānas tathaiva ca |
sthānasthā mārutāḥ pañca yāpayanti śarīriṇaṃ ||yo 'nilo vaktrasaṃcārī sa prāṇo nāma
dehadhṛk |
so nnam praveśayaty antaḥ prāṇām̐ś cāpy avalamvate ||prāyaśaḥ kurute cāpi hikkāśvāsādikān gadān |
udāno nāma yo py ūrdhvam upaiti pavanottamaḥ
||tena bhāṣitagītādir vviśeṣo 'bhipravarttate
|
ūrdhvajatrugatān rogān karoti ca viśeṣataḥ
||āmapakvāsayacaraḥ samāno 'gnisahāyavān |
annam pacati tajjām̐ś ca bhāvān pravivinakti saḥ ||gulmāgnisaṅgātīsārān prāyaśaś ca
karoti hi ||
kṛtsnadehadehacaro vyāno rasasamvāhanodyataḥ
|svedāsṛksrāvaṇaś cāpi sarvvathā ceṣṭayaty api ||
kruddhaś ca kurute rogān prāyaśaḥ sarvadehagān ||pakvādhānālayo 'pānaḥ kāle karṣati cāpy adhaḥ |
vātamūtrapurīṣāṇi śukragarbhārttavāni ca ||kruddhaś ca kurute rogān ghorān vasti
gudāśrayān ||
śukradoṣāḥ pramehāś ca vyānāpānapradoṣajāḥ |yugapat kupitāś cāpi dehaṃ bhindyur asaṃśayaṃ
|| 0 || ataḥ sarvvān pravakṣyāmi nānāsthānāntarāśritān |vahuśaḥ kupito vāyur vvikārān kurute hi yān ||
vāyur āmāsaye kruddhaḥ kuryāc chardyādikān gadān |mohaṃ mūrcchām pipāsāṃ ca hṛdgraham
pārśvavedanāṃ ||
pakvāsayastho ntrakūjaṃ śūlādhmānau karoti ca |kṛcchramūtrapurīṣatvam ānāhan trikavedanāṃ ||
srotrādiṣv indriyavadhaṃ kuryāt kruddhaḥ samīraṇaḥ |vaivarṇṇyaṃ sphuraṇaṃ rūkṣaṃ suptiṃ
cumucumāyanaṃ ||
tvakstho nistodanaṃ granthīn sarujān māṃsasaṃśritaḥ |
tathā medāśritaḥ kuryād granthīn mandarujo vraṇānkuryād sirāgataḥ śūlaṃ sirākuñcanapūraṇaṃ |
snāyuprāptaḥ snāyujālaṃ stambhayaty ākṣipaty api ||hanti sandhigataḥ saṃdhīn śūlaśophau karoti ca |
asthibhedaḥ praśoṣaś ca kuryāc chūlañ ca tatkṛtaḥ ||tathā
majjagate ruk ca na kadācit praśāmyati |
apravṛttim pravṛttim vā vikṛtāṃ śukragonilaḥ ||hastapādaśirodhātūn tathā sañcarati kramāt |
vyāpnuyād vākhilaṃ deham vāyuḥ sarvvagato
nṛṇāṃ ||stambhanākṣepaṇasvāpaśophaśūlām̐ś ca sarvvaśaḥ |
sthāneṣūkteṣu sanmiśraḥ sanmiśrāḥ kurute rujāḥ ||kuryād avayavasthaś ca mātariśvā gadān
vahūn | prāṇe pittāvṛte ccharddir ddāhaś
caivopajāyate ||daurvvalyaṃ sadanaṃ tandrā vairasyañ ca
kaphāvṛte |
udāne pittayukte tu mohamūrcchābhramaklamāḥ ||asvedaharṣo mandāgniḥ śītatā kaphāvṛte |
svedadāhoṣṇyamūrcchāḥ syuḥ samāne
pittasaṃyute ||kaphena saṃge viṇmūtre gātre harṣaś ca jāyate |
apāne pittayukte tu dāhoṣṇo raktamūtratā ||adhaḥkāyagurutvañ ca śītatā ca kaphāvṛte |
vyāne pittāvṛte dāho gātravikṣepaṇaḥ klamaḥ ||stambhanoddaṇḍakaś cāpi śothaśūlaṃ kaphāvṛte ||prāyaśaḥ sukumārāṇāṃ mithyāhāravihāriṇāṃ ||
doṣādhvamadyapramadāvyāyāmaiś ca prapīḍitān
||ṛtudeśaviparyāsād asātmyānāñ ca bhojanāt |
sthūlasyāvyāyāmavato vātaraktam prakupyati ||hastyaśvoṣṭrair gacchato 'nyaiś ca vāyuḥ kopaṃ
yāyāt kāraṇaiḥ sevitaiś ca |
tīkṣṇoṣṇāmlakṣāraśākādibhojyaiḥ
santāpādyair bhūya āsevitaiś ca ||śīghraṃ raktam vidravaty
āśu tac ca vāyor mmārggaṃ saṃruṇadhdhy āśu yātaḥ |
kruddho 'tyartham mārggarodhād vipannas tat saṃpṛktam vāyunā dūṣitena ||
tatprāvalyād ucyate vātaraktaṃ
tadvat pittaṃ dūṣitenāsṛjāktaṃ | asparśecchātodabhedapraśoṣo svāpopeto
vātaraktena pādau ||
pittāsṛgbhyāṃ bhavatas tūgradāhāv atyarthoṣṇau raktaśophau
mṛdū ca |kaṇḍūmantau svetaśītau saśothau
pīnastabdhau śleṣmaduṣṭe tu rakte ||
sarvvaduṣṭe śoṇite cāpi doṣāḥ svaṃ svaṃ liṃgam pādayor
ddarśayanti ||pādayor mmūlam āsthāya kadācid dhastayor api |
ākhor vviṣam iva kruddhas tad deham anusarppati ||ājānusphuṭitaṃ yac ca prabhinnam praśrutañ ca
yat | vātaraktam asādhyan tad yāpyaṃ
samvatsarotthitaṃ ||
yadā tu dhamanīḥ sarvvāḥ kupito bhyeti mārutaḥ |tadākṣipaty āśu muhur mmuhur ddehaṃ muhuścaraḥ
||
muhur mmuhus tv ākṣipaṇād ākṣepaka iti smṛtaḥ |yato yaṃ tāmyate 'tyartham ato jñeyo 'patānakaḥ
||
kaphānvito bhṛśam vāyus tāsv eva yadi tiṣṭhati |sa daṇḍavat stambhayati sa tu
daṇḍāpatānakaḥ ||
dhanustulyan named yas tu sa
dhanuḥstambhasaṃjñitaḥ |
aṃgulīgulphajaṭharahṛdvakṣogalasaṃśritaḥ
||snāyupratānam anilo yadākṣipati vegavān |
viṣṭavdhākṣastavdhahanur vbhagnapārśvaḥ kaphān vaman ||abhyantaran dhanur iva yadā nāmyati mānavaḥ
|
tadā so 'bhyantarāyāmaṃ kurute māruto valī ||vāhyasnāyupratānastho vāhyāyāmaṅ karoti ca |
tam asādhyaṃ vudhāḥ prāhur vvakṣaḥkaṭyūrubhañjanaṃ ||kaphapittānvito vāyur vvāyur eva ca
kevalaṃḥ|
kuryād ākṣepakaṃ tv anyaṃ caturtham abhighātajaṃ ||garbbhapātanimittaś ca śoṇitātisravāc ca yaḥ |
abhighātanimittaś ca na sidhyaty apatānakaḥ ||adhogamāś cordhvagāś ca tiryaggāś cānilo valī |
yadātyartham prakupito dhamanīḥ pratipadyate ||tadānyatarapakṣasya sandhivandhān vimokṣayan |
hanti pakṣan tam āhuś ca pakṣāghātam bhiṣagvarāḥ ||tasya kṛtsnaṃ śarīrārddham akarmmaṇyam acetanaṃ
|
tataḥ pataty asūn vāpi tyajaty anilapīḍitaḥ || dāhaḥ santāpamūrcchā syur vvāyau
pittasamanvite | śaityaśophagurutvañ ca tasminn eva kaphānvite
|| śuddhavātāhatam pakṣaṃ kṛcchraṃ sādhyatamam
viduḥ |
sādhyam anyena saṃsṛṣṭam asādhyaṃ kṣayahetukaṃ ||uccair vvyāharato 'tyarthaṃ khādataḥ
kaṭhināni vā |
hasato jṛmbhato bhārāc chayanād viṣamād api ||
arddayitvānilo vaktram ardditañ janayaty ataḥ ||vakrībhavati vaktrārddhaṅ grīvā cāpy upavarttate
||
śiraś calati vākbhaṃgonetrādīnāṃ ca vaikṛtaṃ |grīvācivukadantānāṃ tasmin pārśve ca vedanā || tam ardditam iti prāhur vvyādhiṃ
vyādhivicakṣaṇāḥ ||kṣīṇasyānimiṣākṣasya praśaktāvyaktabhāṣiṇaḥ ||
na sidhyaty ardditam vāḍhaṃ trivarṣam vepanasya ca ||pārṣṇipratyaṅgulīnāṃ yā kaṇḍarā
sānilārdditā |
sakthnaḥ kṣepan na gṛhṇāti gṛdhrasīti ca sā
smṛtā ||talam pratyaṃgulīnān tu kaṇḍarā
vāhupṛṣṭhataḥ |
vāhvoḥ karmmakṣayakarī viśvañcītīha cocyate ||vātaḥ śoṇitajaḥ śopho jānumadhye mahārujaḥ |
jñeyaḥ kroṣṭukaśīrṣeti sthūlaḥ kroṣṭukaśīrṣavat ||vāyuḥ kaṭyāśritaḥ sakthnaḥ kaṇḍarām ākṣiped
yadā |
khañjas tadā bhavej jantuḥ paṃguḥ sakthnor dvayor vyadhāt ||prakāmam vepate jantuḥ
khañjann iva ca gacchati |
kalāyakhañjan tam vidyān muktasandhipravandhanaṃ ||nyaste tu viṣame pāde rujaṃ kuryāt samīraṇaḥ |
vātakaṇṭaka ity eṣa jāyate khalukāśrayaḥ ||pādayoḥ kurute dāham pittāsṛksahito 'nilaḥ ||
viśeṣataś caṅkramataḥ pādadāhan tam ādiśet ||hṛṣyate caraṇau yasya bhaveyātāñ ca suptakau |
pādaharṣaḥ sa vijñeyaḥ
kaphavātaprakopajaḥ ||aṃsadeśasthito vāyuḥ śoṣayaty aṃgavandhanaṃ |
sirāś cākuñcya tatrastho janayaty avavāhukaṃ ||yadā śabdavaham vāyuḥ śrotra āvṛtya
tiṣṭhati |
śuddhaḥ śleṣmānvito vāpi vādhiryan tena jāyate ||āvṛtya vāyuḥ sakapho dhamanīḥ śabdavāhinīḥ |
narāṅ karoty akriyakām mūkamirmmiragadgadāṃ ||śirogrīvahanuḥ śaṃkhau yasya
bhindann ivānilaḥ |
karṇṇayoḥ kurute śūlaṃ karṇṇaśūlaḥ sa ucyate ||adho yā vedanā yāti varccomūtrāsayotthitā
||
bhindatīva gudopasthau sā tūnīnāma nāmataḥ ||gudopasthotthitā saiva pratilomam
pradhāvitā |
vegaiḥ pakvāsayaṃ yāvat pratitūnīti sā smṛtā ||sāṭopam atyugrarujam ādhmānam udaram bhṛśaṃ
|
ādhmānan tam vijānīyād ghoram vātanirodhajaṃ ||vimuktapārśvahṛdayan tad evāmāsayotthitaṃ |
pratyādhmānam vijānīyāt kaphavyākulitānilaṃ ||aṣṭhīlāvad ghanaṃ granthim ūddhvam āyatam
unnataṃ |
vātāṣṭhīlām vijānīyād vahirmmārggāvarodhinīṃ ||etām eva rujāyuktaṃ vātaviṇmūtrarodhinīṃ |
pratyaṣṭhīlām iti vadej jaṭhare tiryagutthitām iti || || vātavyādhinidānaṃ prathamaḥ || 1
||
athāto 'rśasān nidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ || ṣaḍarśāṃsi bha vanti ||
vātapittokaphaśoṇitasannipātaiḥ sahajāni ceti || tatrānātmavatāṃ yathoktaiḥ pra kopanaiḥ prakupitāḥ doṣāś caikaikaśaḥ | dvandvaśaḥ
sama stāḥ śoṇitasahitā vā yathoktaṃ prasṛtāḥ | viśeṣato
mandāgneḥ pradhānadhamanīr anuprapadyā dho gatvā gudam
āgamya pradūṣya gudavalīrmmāṃsam prarohaṃ kandāñ janayanti
tāny arśāṃsīty ācakṣate || tatra sthūlāntraprativaddham ardhapañcamāṅagulaṅ
gudam āhus tasmin valayas
tisroddhyardhāṅagulāntarasambhūtāḥ | pravāhiṇī visṛjanī
saṃvaraṇī ceti | romāntebhyo yavāddhyarthe gudauṣṭhaḥ | prathamā tu gudauṣṭhādaṅagulamātre teṣāṃ tu bhaviṣyatāṃ pūrvvarūpāṇi |
annena śraddhā kṛcchrāt paktir amlīkān na viṣṭambhaḥ
sakthisadanamāṭopaḥ kārśyam
udgārabāhulyam akṣṇoḥ śvayathur gudaparikarttanaṃ kāsaśvāsaḥ
pāṇḍurogagrahaṇīdoṣaḥ kadācit tadā balahānirindriyayair
vvatvāñ ceti| jāteṣv etāny eva liṃgāni pravyaktatarāṇi bhavanti || tatra mārutāt pariśu ṣkāruṇavarṇṇāni
viṣamamadhyamāni kadambapuṣpatuṇḍikerīkānāḍīmukhasūcīmukhākṛtīni
tair upadrutaḥ saśūlaṃ saṃhatam upaveśyate |
kaṭīpṛṣṭhagudameḍhreṣu cāsya vedanā gulmāṣṭhīlāplīhodarāṇi
cāsya tannimittāny eva kṛṣṇanakhanayanavadanamūtrapūrī
ṣavarṇṇaiś ca puruṣo bhavati || pittān tu nīlāgrāṇi tanūni visarppāni
pītāvabhāsāni yakṛtprakāśāni
śukajihvāsaṃsthānāni yavamadhyāni jalaukāvaktrasadṛśāni
praklinnāni bhavanti | tair upadṛtaḥ sadāhaṃ sarudhiram
avipakvam atisāryate | dāhajvarapipāsāś cāsyopadravā bhavanti
| tannimittāny eva pītanakhananayanavadanamūtrapurīṣaś
ca puruṣo bhavati | śleṣmajāni mahāmūlāni sthirāṇi vṛttāni
snigdhānipāṇḍūni śuklāvabhāsāni
karīrapanasāsthigostanākānāṇi na bhidyante na sravanti ca
kaṇḍūbahulāni ca bhavanti | tair upadṛtaḥ saśleṣmakam
analpam āmaṃvasā medaḥ | prakāśam atisāryate | sophaśītajvarārocakāvipākaśiro
gauravagātrasadanāni cāsya tannimittāny eva
śuklanakhanayanavadanamūtrapurīṣavarṇṇaś ca puruṣo
bhavati |raktajāni tu nyatrodhaprarohavidruma
kākaṇantikāphalasadṛśāni pittalakṣaṇāni ceti | yadā tu
gāḍhapurīṣaprapīḍitāni bhavanti | tada ātyarthaṃ duṣṭam
uṣṇam asṛk sahasā visṛjanti | tasya cā ti pravṛttau śoṇitāti
yogopadravāś cāsya bhavanti || sannipātajāni sarvalakṣaṇayuktāni | sahajāni duṣṭaśukraśoṇitanimittāni | teṣāṃ
doṣata eva prasādanaṃ kartavyaṃ | viśeṣataś cātra
durddarśanāni paruṣāruṇapāṇdūni dāruṇāny antarmukhāni |
tair upavidrutaḥ kṛṣo 'lpabhuk sirāsantata gātro 'lpaprajaḥ
kṣiṇaretaś ca bhavati || bhavati cātra |
bāhyamadhyamayor valyoḥ pratikuryād bhiṣakvaraḥ |
valyām abhyantarāyāṃ tupratyākhyāyācaret kriyāṃ prakupitās tu doṣā meḍhram abhiprapannā
māṃsaśoṇite pradūṣya kaṇḍūṃ janayanti | tasmin kaṇḍūkṛte kṣate
duṣṭamāṃsajāḥ prarohāḥ | picchilarudhirasrāviṇo jāyante
kūrcakino 'bhyantaram upariṣṭādvā te tu śepham vināśayanty
upaghnanti puṃstvaṃ | yonim abhiprapannā durgandhi picchilā
srāviṇaḥ | chatrākārām prarohāñ janayanti te tu yonim
upaghnanty ārtavaṃ ca | nābhim abhiprapannāḥ sukumārān
picchilān gaṇḍūpadamukhasadṛśāṃ karīrāñ janayanti ta evordhvam āgatāḥ śrotrākṣighrāṇavadaneṣv arśāṃsy upajanayanti
tatra karṇajeṣu bādhiryaṃ śūlaṃ pūtikarṇatāñ ca netrajeṣu
vartmāvarodho vedanā srāvo darśanavināśaś ca ||
ghrāṇajeṣu pratiśyāyo 'timātraṃ kṣavathuḥ kṛcchrocchvāsitā
pūtināsya śiroruk sānunāsikavākyañ ca bhavati || vaktrajeṣu
kaṇṭhoṣṭhatālūṣv anyatameṣu tair gadgadavākyatā
rasāvarodho mukharogāś ca bhavanti || vyānas tu prakupitaḥ śleṣmāṇaṃ parigṛhya
bahirddhā sthirāṅ kīlavadarśo
'bhinivarttayati tañ carmakīlam īty ācakṣate || bhavanti cātra ||
tasya todo 'tha pārūṣyaṃ mārutenopajāyate |
śleṣmaṇā tu savarṇṇatvaṃ grathitatvañ ca nirdiśet || pittaśoṇitajaraukṣyaṃ kṛṣṇatā
ślakṣna kṣṇatā tathā
|
samudīrṇakhara tvañ ca carmmakīlasya lakṣaṇam|| durnnāmnāṃ lakṣaṇaṃ vyāsād uktaṃ yac ca
samāsataḥ |
sannipāta samutthāni sahajāni ca varjjayet |valyaḥ sarvvāś ca yeṣāṃ hi durnāmabhir
upadrutāḥ |
tais tu pratihato vāyur apānaḥ sannivarttate ||tato vyānena saṃgamya jyotir asya
pramarddatīti ||2||arśonidāne dvitīyaḥ ||