[Adhyāya 42, draft based on MS H]
athāto rasaviśeṣavijñānīyaṃ vyākhyāsyāmaḥ
||
ākāśapavanadahanatoyabhūmiṣu yathāsaṅkhyam
ekottaraparivṛddhāḥ || śa
bdasparśarūparasagandhāḥ
|| tasmād āpyo rasaḥ parasparānupraveśāc ca
sarvveṣāṃ sānnidhyam asti utkarṣāt tu grahaṇaṃ | sa khalvāpyo
rasaḥ śeṣabhūtasaṃsarggādvidagdhaḥ ṣaḍvidho
bhavati
| tad yathā | madhuro 'mlo lavaṇaḥ kaṭukastiktaḥ kaṣāya iti |
tatrodakavāhulyātmadhuraḥ | toyāgnivāhulyādamlaḥ
bhūmyagnivāhulyāl lavaṇaḥ vāyvākāśa
vāhulyāttiktaḥ |
vāyvagnivāhulyātkaṭukaḥ pṛthivyanilavāhulyātkaṣāya iti ||
tatra madhurāmlalavaṇā vātaghnāḥ |
madhuratiktakaṣāyāḥ pittaghnāḥ kaṭutiktakaṣāyāḥ śle
ṣmaghnāḥ ||
tatra vāyurātmaivātmā | pittamāgneyaṃ |
śleṣma saumya iti ||
ta ete rasāḥ svayonivardhanā
anyayonipraśamanāś ca |
kecid āhur agnīṣomīyatvājjagataḥ | dvividhā
rasāḥ
saumyā āgneyāś ca | tatra
madhuratiktakaṣāyāḥ saumyāḥ dvividhā kaṭvamlalavaṇā
āgneyāḥ | madhurāmlalavaṇāḥ snigdhā guravaś ca dvividhā
kaṭutiktakaṣāyā rūkṣā laghavaś ca | saumyāḥ
śītāḥ
| āgneyās tūṣṇāḥ |
tatra śaityarūkṣalāghavavaiṣadyaguṇalakṣaṇo vāyuḥ | tasya samānayoniḥ kaṣāyo rasaḥ |
saumyaḥ śaityāc chaity am abhivardhayati | raukṣyād raukṣyaṃ
lāghavāl lāghavaṃ vaiṣadyād vaiṣadyam iti ||
auṣṇyataikṣṇyaraukṣyalāghavavaiṣadyaguṇalakṣaṇampittantasya samānayoniḥ kaṭuko rasaḥ
| saumya auṣṇyād auṣṇyam abhivardhayati | taikṣṇyā
t
taikṣṇyaṃ raukṣyād raukṣyaṃ lāghavāl lāghavaṃ vaiśadyād
vaiśadyam iti ||
mādhuryasnehagauravaśaityapaicchilyaguṇalakṣaṇaḥ
śleṣmā tasya samānayo nirmadhuro rasaḥ |
saumya
mādhuryāt mādhuryam abhivardhayati | snehāt snehaṃ gauravād
gauravaṃ śaityāc chaityaṃ paicchilyāt paicchilyam iti ||
tasya punar vviparītaḥ kaṭuko rasaḥ |
śleṣmaṇaḥ pratyanīkatvāt |
kaṭukyātmādhuryam abhibhavati | raukṣyāt snehaṃ lāghavād
gauravaṃ auṣṇyāt paicchity an tad etan nidarśanamātram uktaṃ |
rasalakṣaṇam ata ūrdhvaṃ vakṣyāmaḥ ||
tatra yaḥ paritoṣam utpādayati tarppayati
mukhopalepañ janayati prahlādayati śleṣmāṇañ cābhivardhayati sa
madhuraḥ || yo dantaharṣam utpādayati | mukhāśrāvañ jana-
yati śraddhāñ cotpādayati so 'mlaḥ || yo
bhaktarucim utpādayati | kaphaprasekañ janayati
mārddavañ copādayati sa lavaṇaḥ || yo jihvām udvejayati śiro
gṛhṇāti
nāsikāñ ca śrāvayati sa kaṭukaḥ || yo gale
śoṣam utpāda-yati mukhavaiṣadyam utpādayati
bhaktaruciñ copādyati sa tiktaḥ || ya āsyam pariśoṣayati-
jihvāṃ stambhayati kaṇṭham badhnāti hṛdayam
pīḍayati sa kaṣāyaḥ ||
rasaguṇān ata ūrdhvam vakṣyāmaḥ || tatra madhuro
raso raktamāṃsado 'sthimajjojaḥ śukravardhanaś cākṣuṣyaḥ
keśyauvalakṛtsandhānaḥ śoṇitaḥ śoṇitaprasādo
vālavṛddhakṣatakṣīṇahitaḥ ṣaṭpadapipīlikānāmiṣṭatamaḥ ||
tṛṣṇāmūrcchādāhaḥ praśamanaḥ | ṣaḍindriyaprasādanaś ceti |
sa
evaṃguṇo 'py eka evātyartham upayujyamānaḥ kāsaḥ śvāso
lasakavamathurvvadanamādhuryasvaropaghātakṛmigalagaṇḍān
āpādayati | tathārvvudaślīpadavastigudopalepābhiṣyandapra
bhṛtīn nayanavikārānn upajayati ||
amlas tu jaraṇaḥ pācanapavananigrahaṇo nulomano vidāhī vahiḥśītaḥ kledanaḥ prāyaśo hṛdyaś
ceti | sa khalv evaṃgu
ṇo 'py eka evātyartham
upayujyamāno dantaharṣanayanasammīlanaromasamvejanakaphavilāyanaśarīrapraśithilatām āpādayati |
tathā kṣatavihatadagdhadaṣṭabhagnaśū-
nacyutāvamathitacchiyavisarppitacchinnaviddhotpiṣṭādīni
pāca-yaty āgneyasvabhāvatvvāt ||
lavaṇas tu saṃśodhanaḥ pācano viśleṣaṇas
tarppaṇaḥ kledanaḥ śaithilyakṛt
sarvvarasapratyanīkabhūto mārggaviśodhanaḥ
sarvvaśarīrāvayavamārddavakaraś ceti | sa khalu
evaṃguṇo 'py eka evātyartham upasevyamāno gātrakaṇḍūko tha
śophavaivarṇṇakaraḥ
svaropaghātendriyopatāpān
upajanayati |
tathākṣimukhapākaraktapittavātaśoṇitāmlīkāprabhṛtīnvikārān
upajanayati ||
kaṭukas tu dīpanaḥ pācano rocanaḥ
śodhanaḥ sthaulyā
lyālasakaviṣakuṣṭhakaṇḍūpraśamanaḥ
sandhibandhacchedano vasādanas stanyaśukrakaphamedasām
upahantā ceti | sa khalv evaṃguṇo 'py eka evātyartham
upayujyamā
no
bhramamadagalatālvoṣṭhaśoṣadāhasantāpān āpādayati | tathā valavighātakampatodabhedakṛt
karacaraṇapārśvapṛṣṭhaprabhṛtiṣu ca vātaśūlān upajanayati ||
ti
ktas tu rocano dīpanaḥ
śodhanaḥ kaṇḍūkoṣṭhatṛṣṇāmūrcchāpraśanaḥ stanyaśodhano
viṇmūtrakledamedovasāpūyopaśoṣaṇaś ceti | sa khalv evaṅguṇo
'py eka evātyartham u
payujyamāno
gātramanyāstambhākṣepakordditaśiraḥśūlān upa-janayati | tathā bhramatodabhedacchedāsyavairasyāny
āpādayati ||
kaṣāyas tu saṅgrāhiko ropaṇaḥ stambha
naḥ śodhanollekhanaḥ śoṣaṇaḥ pīḍanaḥ kledopaśoṣaṇaś
ceti | sa khalv evaṅguṇo 'py eka evātyartham
upayujyamāno hṛdayapīḍāsyaśoṣodarādhmānavākyagraha
manyāstambhaprabhṛtīn vikārān upajanayati | tathā
gātrasphuraṇacimicimāyanākuñcanākṣepaṇaprabhṛtīn
vikārānupajanayati ||
sarvveṣām eva dravyāṇy upadekṣyā
maḥ | tad yathā kākolyādi
kṣīraghṛtavasāmajjaśāliyavagodhūmamāṣaśṛṅgāṭakakaśeruka
kālāṅkālukapiyālapuṣkaravījakāśmaryamadhūkadrākṣākharjūrarājādananā
likerekṣuvikārāḥ |
balātibalātmaguptāvidārīpayasyāgokṣurakakṣīramoraṭamadhūlikākūṣmāṇḍādiḥ samāsena madhuro
varggaḥ || dāḍimāmalakamātu
luṅgāmrāmrātakakapitthakaramarddavadaraprācīnāmalakakośāmrabhavyapārāvatavetraphalatintiḍīkalajacāmlavetasadantaśaṭhadadhitakrasurāsauvīratuṣodakadhānyāmlaprabhṛtīni samāsenāmlo varggaḥ ||
saindhavasauvarccalavi-ḍapākyaromakasāmudrapācimakṣāroṣarasuvarccilaprabhṛtīni
samāsena lavaṇo varggaḥ || pippa-
lyādiḥ surasādir
mmadhuśigrumūlakalaśunasumukhaśītaśivakuṣṭhadevadāruhareṇukā
'valgujaphalacaṇḍāguggulumustalāṅgalakīśukanāsīpīluprabhṛtī-
ni śālasārādiś ca prāyaśaḥ kaṭuko varggaḥ ||
āragvadhādirgguḍūcyādirmmaṇḍūkaparṇṇīvetrakarīraharidrādvayendrayavavaruṇasvādukaṇṭakasaptaparṇṇavṛhatīdvayaśaṃkhinītṛvṛtkṛtavedhanakarkkoṭakakāravellavārttākukaravīrasumanāḥśaṃkhapuṣpyapāmārggatrāyamāṇāśokarohivaijayantīsuvarccalāvṛścikālījyotiṣmatīprabhṛtīni
tikto va
rggaḥ || nyagrodhādirambaṣṭhādir lodhrādiḥ
priyaṅvādistriphalā śallakījamvvasthitindukādīni
katakaśākaphalāni sālasārādiś ca prāyasaḥ
kuravakakovidārajīvantī
suniṣaṇṇakaprabhṛtīni
varakādayo mudgādayaś ca samāsena kaṣā-yo varggaḥ ||
tatraiteṣāṃ rasānāṃ saṃyogās triṣaṣṭirv
bhavanti || tad yathā pañcadaśa dvikāḥ | viṃśatis trikāḥ |
pañcadaśa catuṣkāḥ | ṣaṭ pañcakāḥ | ekaṣaṭkāḥ |
ekaikaśaś ca śaḍrasā iti | teṣām anyatra vakṣyāmaḥ ||
bhavati cātra || yuktāḥ ṣaḍadhigacchanti
valino vaśyatāṃ rasāḥ | yathā doṣā
ḥ prakupitā vaśaṃ
yānti valīyasa iti ||
42 ||