namaḥ sarvvabuddhabodhisatvebhyaḥ || namo
nāgārjunapādāya ||
athāto vedotpattim ādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ |
atha khalu bhagavantam amaravara ṛṣigaṇaparivṛtam
āśramasthaṃ kāśirājaṃ divodāsam aupadhenava vaistaraṇaurabhra pauṣkalāvata karavīra gopurarakṣita bhoja suśruta prabhṛtavya ūcuḥ ||
bhagavañ charīramānasāgantubhir vyādhibhi
vividhavedanā
bhighātopadrutān āsanāthān anāthavad
viceṣṭamānān vikrośataś ca mānavān abhisamīkṣya manasi naḥ
pīḍābhavat ||
teṣāṃ sukhaiṣiṇāṃ rogopagamārtham ātmanaś ca
prāṇayātārtham āyurvedaṃ icchāmaḥ | upadiśyamānam atrāyattam
aihikam āmuṣmikañ ca śreyas tad bhagavantam upasannā sma |
śiṣyatveneti
tān uvāca bhagavān svāgatam vaḥ sava evāmīmāṃsyā
a
dhyāpyāś ca bhavanto vatsāḥ ||
iha khalv āyurvedo nāma yad upāgam
atharvavedasyoktam anutpādyaiva ca prajāḥ ślokaśatasahasram
adhyāyasahasrañ ca kṛtavān svayambhūr alpāyuṣkālpamedhastvañ
cālokya narāṇāṃ bhūyo ṣṭadhā praṇītavān
tad yathā | śalyaṃ śālākyaṃ kāyacikitsā
bhūtavidyā kaumārabhṛtyam agadatantraṃ rasāyanatantraṃ
vājīkaraṇatantram iti|
athāsya pra
tyekāṅgalakṣaṇasamāsas
tatra śaṃlyan nāma
vividhatṛṇakāṣṭhapāṣāṇapāṃsulohaloṣṭāsthibālanapūyāsrāvaduṇānrgarbhaśalyoddharaṇārthaṃ
yantraśastrakṣārāgnipraṇidhānaviniścayārthañ ca ṣaṣṭyābhidhānair
iti |
śālākyatantran nāmordhvajatrugatānāṃ vikārāṇā
śravaṇanayanavadanaghrāṇādisaṃśritānā vikārāṇām upaśamakaraṇārtham
kā
yacikītsā nāma
sarvaśarīrāvasthitānāñ ca vyādhīnām upaśamakaraṇārthaṃ
jvaraśophagulmaraktapittonmādāpasmārapramehātīsārādīnāñ ca |
bhūtavidyā nāma
devadīnavagandharvayakṣarākṣasapitṛpiśācavināyakanāgagrahopasṛṣṭacetasāṃ
śāntikarmabaliharaṇādigrahopaśamanārtham |
kaumārabhṛtyan nāma
kumārabharaṇadhātrīkṣīrado
ṣasaṃśodhanārtham
duṣṭastanyagrahasamutthitānāñ ca vyādhīnām upaśamakaraṇārthaḥ
|
agadatantran nāma
sarpakīṭalūtādaṣṭasarīsṛpaviṣavyañjanārtha
vividhaviṣavegopaśamanārthañ ca ||
rasāyanatantran nāma vayasthāpanam
āyurmedhākaraṇaṃ vyādhyupaśamakaraṇārthañ ca |
vājīkaraṇatantran nāma
svalpaduṣṭakṣīṇaviśuṣkaretasāṃ śukrāpyāya
naprasādopacayajanananimittaṃ praharṣajananārthañ ca |
evam ayam āyurvedo ṣṭāṅga upadiśyate | atra
kasmai kim varṇyatām iti |
ta ūcuḥ | asmākaṃ sarveṣām eva nanam eva śalyajñānam
alaṅkṛtvopadiśatu bhagavān
iti |
sa uvāca evaṃm astv iti
ta ūcuḥ | bhūyo 'smāka sarveṣāṃm
evaikamatīnānām matam abhisamīkṣya suśruto bhagavantaṃ pratyakṣasyopadiśyamānaṃ vayam apy upadhārayiṣyāmaḥ
|
sa uvācaivam astv iti |
iha khalv āyurvedaprayojanaṃ
vyādhyupasṛṣṭasya vyādhiparimokṣaḥ | svastharakṣaṇañ cāyur asmin
vidanty anena vāyu vidyata ity āyurvedas
tasyāṅgavaram āgamapratyakṣānumānopamānair
aviruddham ucyamānam upadhārayadhvam
etad dhy aṅgaṃ prathamaṃ pradhānaṃ prāg
abhidhānatvād vraṇasaṃrohaṇakaratvād yajña
śirapradhānasandhānāc ca śrūyate hi yathā purā rudreṇa yajñasya
śiraś chinnam aśvibhyāṃ punaḥ
sandhitam iti
aṣṭānām api cāyurvedatantrāṇām etad evādhikam
āśu kriyākaraṇād yantraśastrakṣārāgnipraṇidhānāt
sarvatantrasāmānyāc ca |
tad ida śāśvata puṇyaṃ svargyaṃ yaśasyam
āyuṣyaṃ vṛttikarañ ca |
ta brahmā provāca | tat prajāpatir
adhijace | tasmād aśvināv aśvibhyām
indra
indrād ahaṃ mayā tv iha pradeyam arthibhyaḥ
prajāhitahetoḥ ||
bhavati cātra |
ahaṃ hi dhanvantarir ādidevo jarārujāmṛtyuharo marāṇāṃ ||
śalyam mahac chastravaraṃ gṛhītvā prāpto mi gāṃ bhūya ihopadeṣṭuṃ
|
tatrāsmiñ chāstre
pañcamahābhūtaśarīrisamavāyaḥ puruṣa ity ucyate | tasmiṃ kriyā so
dhiṣṭhānaṃ kasmāl laukikavidhyāl loko hi dvividha sthāvara
jaṅgamaś ca dvividhātmaka e
vāgneyaḥ | saumyaś ca tad
bhūyastvāt pañcātako vā | tatra caturvidho bhūtagrāmaḥ |
saṃsvedajādridajajarāyujāṇḍajasaṃs tasmiṃ puruṣaḥ
pradhānas tasyopakaraṇam anyaṃ tasmāt puruṣo dhiṣṭhānaṃ
tadduḥkhasaṃyogā vyādhaya ity ucyante |
te caturvidhā āgantavaḥ śārīrā mānasā
svābhāvikāś ceti |
teṣv āgantavo bhighātanimittā |
śārīrās tv annamūlā vātapittakapha
śoṇitavaiṣamyanimittāḥ
mānasās tu
krodhaśokadainyaharṣakāmaviṣāderṣyāsūyāmātsaryalobhādaya
icchādveṣanimittāḥ|
svābhāvikās tu
kṣutpipāsājarāmṛtyunidrāprabhṛtayaḥ
ete manaḥśarīrādhiṣṭhānā bhavanti ||
teṣāṃ lekhanabṛmhana
saṃśodhanasaṃśamanāhārācārāḥ samyak prayuktā nigrahahetavo
bhavanti |
prāṇināṃ puna mūlam ā
hāro
balavarṇṇaujasāñ ca sa ṣaṭsu raseṣv āyattarasāḥ punar davyāśrayinā
dravyāṇi punar oṣadhyaḥ | tā dvividhā | sthāvarā jaṅgamāś ca |
tāsāṃ sthāvarāś caturvidhā | vanaspatayo vṛkṣā
auṣadhyo vīrudha iti | tāsv apuṣpā lavantyo vanaspatayaḥ | puṣpaphalo yye tā vṛkṣāḥ |
phalapākaniṣṭhās tv auṣadhyaḥ | pratānavantyo virudha iti ||
jaṅgamā khalv api caturvvidhā |
jarāyujāṇḍajasasvedajodbhidāḥ iti | teṣām paśumanuṣyavyālādayo
jarāyujāḥ | khagasarīsṛpasarpās tv aṇḍajāḥ | kṛmi kuṭṭha pipīlikā prabhṛtayaḥ
saṃsvedajāḥ | indragopakamaṇḍūkaprabhṛtayaś codbhidāḥ |
tatra sthāvarebhyas
tvakpatrapuṣpaphalamūlakandakṣīraniryāsasārasnehasvarasā
prayojanavantaḥ
jaṅgamebhyaś carmaromanakharudhirādayaḥ ||
pārthivas tu suvarṇṇarajatādayaḥ |
kālakṛtās tu
pravātanivātātapacchāyātamojyotsnāśītoṣṇavarṣāsu sasamplavāḥ |
kālaviśeṣās tu
nimeṣakāṣṭhākalāmuhūrttāhorātrapakṣamāsartvayanasamvatsarayugaviśeṣāḥ
|
svabhāvata eva doṣāṇāṃ
sañcayaprakopaśamapratīkārahetavo bhavanti |
prayojanavantaś ca ||
bhavanti cātra
śārīrāṇāṃ vikārāṇām eṣa vargeś caturvvidhaḥ |
prakope praśame caiva hetur ukta cikitsakaiḥ |
āgantavas tu ye rogās te dvidhā nipatanti ha |
manasy anye śarīre ca teṣān tu dvividhā kriyā ||
śarīrapatitānān tu śārīravad upakramaḥ |
mānasānān tu śabdādir iṣṭo vargaḥ sukhāvahaḥ ||
evam etat puru
ṣo vyādhir auṣadhaṃ
kriyā kāla iti samāsena catuṣṭayaṃ vyākhyātam bhavati || tatra
puruṣagrahaṇāt tatsambhavadravyasamūho bhūtādir uktaḥ |
tadagadgapratyaṅgavikalpāś ca |
tvaṅmāṃsāsirāsnāyvasthisandhiprabhṛtayaḥ | vyādhigrāhaṇād
vātapittakaphaśoṇitasannipātāgantusvabhāvanimittāḥ | sarvva eva
vyādhayo vyākhyā
tā bhavasvanti | oṣadhagrahaṇād
dravyarasaguṇavīryavipākānām ādeśaḥ | kriyāgrahaṇāt | snehādīni
cchedyādīni ca karmāṇy upadiṣṭāni bhavanti | kālagrahaṇāt sarvva
eva kriyākālanirdeśaḥ ||
bhavati cātra
bījaṃ cikitsitasyaitat samāsena prakīrttitaṃ |
saviṃśam adhyāyaśatam asya vyākhyā bhaviṣyati ||
tac ca viṃśam adhyā
yaśataṃ pañcasu
sthāneṣu ceti || tatra ślokasthānanidānaśārīracikitsitakalpeṣv
arthavaśād vibhajyottare vakṣyāmaḥ ||
bhavati cātra |
svayambhuvā proktam idaṃ sanātanam
paṭhet tu yaḥ kāśipatiprakāśitaṃ |
sa puṇyakarmā bhuvi pūjito nṛpair
asukṣaye śakrasalokatām iyād
iti ||