athāto vedotpattim adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||1||
yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||
atha khalu bhagavantam amaravaram
ṛṣigaṇaparivṛtam āśramasthaṃ kāśirājaṃ divodāsaṃ dhanvantarim
aupadhenava vaitaraṇaurabhra pauṣkalāvata karavīrya(ra) gopurarakṣita suśruta prabhṛtaya ūcuḥ
||3||
bhagavan śārīramānasāgantubhir vyādhibhir
vividhavedanābhighātopadrutān sanāthān apy anāthavad viceṣṭamānān
vikrośataś ca mānavān abhisamīkṣya manasi naḥ pīḍā bhavati,
teṣāṃ sukhaiṣiṇāṃ rogopaśamārtham ātmanaś ca
prāṇayātrārthaṃ prajāhitahetor āyurvedaṃ śrotum icchāma
ihopadiśyamānam, atrāyattam aihikam āmuṣmikaṃ ca śreyaḥ;
tadbhagavantam upapannāḥ smaḥ śiṣyatveneti ||4||
tān uvāca bhagavān- svāgataṃ vaḥ; sarva
evāmīmāṃsyā adhyāpyāś ca bhavanto vatsāḥ ||5||
iha khalv āyurvedaṃ nāmopāṅgam
atharvavedasyānutpādyaiva prajāḥ ślokaśatasahasram adhyāyasahasraṃ
ca kṛtavān svayambhūḥ, tato 'lpāyuṣṭvam alpamedhastvaṃ cālokya
narāṇāṃ bhūyo 'ṣṭadhā praṇītavān ||6||
tad yathā śalyaṃ, śālākyaṃ, kāyacikitsā,
bhūtavidyā, kaumārabhṛtyam, agadatantraṃ, rasāyanatantraṃ,
vājīkaraṇatantram iti ||7||
athāsya pratyaṅgalakṣaṇasamāsaḥ |8|
tatra, śalyaṃ nāma
vividhatṛṇakāṣṭhapāṣāṇapāṃśulohaloṣṭāsthibālanakhapūyāsrāvaduṣṭavraṇāntargarbhaśalyoddharaṇārthaṃ
, yantraśastrakṣārāgnipraṇidhānavraṇaviniścayārthaṃ ca (1) |8|
śālākyaṃ nāmordhvajatrugatānāṃ
śravaṇanayanavadanaghrāṇādisaṃśritānāṃ vyādhīnām upaśamanārtham
(2) |8|
kāyacikitsā nāma sarvāṅgasaṃśritānāṃ vyādhīnāṃ
jvararaktapittaśoṣonmādāpasmārakuṣṭhamehātisārādīnām
upaśamanārtham (3) |8|
bhūtavidyā nāma
devāsuragandharvayakṣarakṣaḥpitṛpiśācanāgagrahādyupasṛṣṭacetasāṃ
śāntikarmabaliharaṇādigrahopaśamanārtham (4) |8|
kaumārabhṛtyaṃ nāma
kumārabharaṇadhātrīkṣīradoṣasaṃśodhanārthaṃ
duṣṭastanyagrahasamutthānāṃ ca vyādhīnām upaśamanārtham (5)
|8|
agadatantraṃ nāma
sarpakīṭalūtāmūṣakādidaṣṭaviṣavyañjanārthaṃ
vividhaviṣasaṃyogopaśamanārthaṃ ca (6) |8|
rasāyanatantraṃ nāma
vayaḥsthāpanamāyurmedhābalakaraṃ rogāpaharaṇasamarthaṃ ca (7) |8|
vājīkaraṇatantraṃ
nāmālpaduṣṭakṣīṇaviśuṣkaretasām
āpyāyanaprasādopacayajanananimittaṃ praharṣajananārthaṃ ca (8)
||8||
evam ayam āyurvedo 'ṣṭāṅga upadiśyate; atra
kasmai kim ucyatām iti ||9||
ta ūcuḥ- asmākaṃ sarveṣām eva śalyajñānaṃ mūlaṃ
kṛtvopadiśatu bhagavāniti ||10||
sa uvācaivam astv iti ||11||
ta ūcur bhūyo 'pi bhagavantam asmākam
ekamatīnāṃ matam abhisamīkṣya suśruto bhagavantaṃ prakṣyati, asmai
copadiśyamānaṃ vayam apy upadhārayiṣyāmaḥ ||12||
sa uvācaivam astv iti ||13||
vatsa suśruta! iha khalv āyurvedaprayojanaṃ
vyādhyupasṛṣṭānāṃ vyādhiparimokṣaḥ, svasthasya rakṣaṇaṃ ca
||14||
‘āyur asmin vidyate, anena vā''yur vindanti’
ity āyurvedaḥ ||15||
tasyāṅgavaramādyaṃ pratyakṣāgamānumānopamānair
aviruddham ucyamānam upadhāraya ||16||
etad dhy aṅgaṃ prathamaṃ,
prāgabhighātavraṇasaṃrohād yajñaśiraḥsandhānāc ca | śrūyate hi
yathā --- “rudreṇa yajñasya śiraś chinnam iti, tato devā
aśvināvabhigamyocuḥ- bhagavantau naḥ śreṣṭhatamau yuvāṃ
bhaviṣyathaḥ, bhavadbhyāṃ yajñasya śiraḥ sandhātavyam iti | tāv
ūcatur evam astv iti | atha tayor arthe devā indraṃ yajñabhāgena
prāsādayan | tābhyāṃ yajñasya śiraḥ saṃhitam” iti ||17||
aṣṭāsvapi
cāyurvedatantreṣvetadevādhikamabhimatam,
āśukriyākaraṇādyantraśastrakṣārāgnipraṇidhānāt sarvatantrasāmānyāc
ca ||18||
tad idaṃ śāśvataṃ puṇyaṃ svargyaṃ yaśasyam
āyuṣyaṃ vṛttikaraṃ ceti ||19||
brahmā provāca tataḥ prajāpatir adhijage,
tasmād aśvinau, aśvibhyām indraḥ, indrād ahaṃ, mayā tv iha
pradeyam arthibhyaḥ prajāhitahetoḥ ||20||
bhavati cātra ahaṃ hi dhanvantarir ādidevo
jarārujāmṛtyuharo 'marāṇām |
śalyāṅgam aṅgair aparair upetaṃ prāpto 'smi gāṃ bhūya ihopadeṣṭum
||21||
asmiñchāstre pañcamahābhūtaśarīrisamavāyaḥ
puruṣa ity ucyate | tasmin kriyā, so 'dhiṣṭhānaṃ; kasmāt? lokasya
dvaividhyāta ; loko hi dvividhaḥ sthāvaro jaṅgamaśca;
dvividhātmaka evāgneyaḥ, saumyaśca, tadbhūyastvāt ; pañcātmako vā;
tatra caturvidho bhūtagrāmaḥ saṃsvedajajarāyujāṇḍajodbhijjasañjñaḥ
; tatra puruṣaḥ pradhānaṃ, tasyopakaraṇamanyat; tasmāt puruṣo
'dhiṣṭhānam ||22||
tad duḥkhasaṃyogā vyādhaya ucyante ||23||
te caturvidhāḥ- āgantavaḥ, śārīrāḥ, mānasāḥ,
svābhāvikāśceti ||24||
teṣāṃ āgantavo 'bhighātanimittāḥ
śārīrās tv annapānamūlā
vātapittakaphaśoṇitasannipātavaiṣamyanimittāḥ
mānasās tu
krodhaśokabhayaharṣaviṣāderṣyābhyasūyādainyamātsaryakāmalobhaprabhṛtaya
icchādveṣabhedair bhavanti
svābhāvikās tu
kṣutpipāsājarāmṛtyunidrāprakṛ(bhṛ)tayaḥ ||25||
ta ete manaḥśarīrādhiṣṭhānāḥ ||26||
teṣāṃ saṃśodhanasaṃśamanāhārācārāḥ samyak
prayuktā nigrahahetavaḥ ||27||
prāṇināṃ punar mūlam āhāro balavarṇaujasāṃ ca |
sa ṣaṭsu raseṣv āyattaḥ; rasāḥ punar dravyāśrayāḥ; dravyāṇi punar
oṣadhayaḥ | tās tu dvividhāḥ- sthāvarā jaṅgamāś ca ||28||
tāsāṃ sthāvarāś caturvidhāḥ- vanaspatayo,
vṛkṣā, vīrudha, oṣadhaya iti | tāsu, apuṣpāḥ phalavanto
vanaspatayaḥ, puṣpaphalavanto vṛkṣāḥ, pratānavatyaḥ stambinyaś ca
vīrudhaḥ, phalapākaniṣṭhā oṣadhaya iti ||29||
jaṅgamā khalv api caturvidhāḥ
jarāyujāṇḍajasvedajodbhijjāḥ | tatra paśumanuṣyavyālādayo
jarāyujāḥ, khagasarpasarīsṛpaprabhṛtayo 'ṇḍajāḥ,
kṛmikīṭapipīlikāprabhṛtayaḥ svedajāḥ, indragopamaṇḍūkaprabhṛtaya
udbhijjāḥ ||30||
tatra sthāvarebhyas
tvakpatrapuṣpaphalamūlakandaniryāsasvarasādayaḥ prayojanavantaḥ;
jaṅgamebhyaś carmanakharomarudhirādayaḥ ||31||
pārthivāḥ
suvarṇarajatamaṇimuktāmanaḥśilāmṛtkapālādayaḥ ||32||
kālakṛtāḥ
pravātanivātātapacchāyājyotsnātamaḥśītoṣṇavarṣāhorātrapakṣamāsartvayanādayaḥ
saṃvatsaraviśeṣāḥ ||33||
ta ete svabhāvata eva doṣāṇāṃ
sañcayaprakopapraśamapratīkārahetavaḥ prayojanavantaś ca ||34||
bhavanti cātra ślokāḥ-
śārīrāṇāṃ vikārāṇām eṣa vargaś caturvidhaḥ |
prakope praśame caiva hetur uktaścikitsakaiḥ ||35||
āgantavas tu ye rogās te dvidhā nipatanti hi |
manasy anye śarīre 'nye teṣāṃ tu dvividhā kriyā ||36||
śarīrapatitānāṃ tu śārīravadupakramaḥ |
mānasānāṃ tu śabdādiriṣṭo vargaḥ sukhāvahaḥ ||37||
evam etat puruṣo vyādhir auṣadhaṃ kriyā kāla
iti catuṣṭayaṃ samāsena vyākhyātam | tatra puruṣagrahaṇāt
tatsambhavadravyasamūho bhūtādir uktas tadaṅgapratyaṅgavikalpāś ca
tvaṅmāṃsāsthisirāsnāyuprabhṛtayaḥ, vyādhigrahaṇād
vātapittakaphaśoṇitasannipātavaiṣamyanimittāḥ sarva eva vyādhayo
vyākhyātāḥ, auṣadhagrahaṇāddravyarasaguṇavīryavipākānāmādeśaḥ,
kriyāgrahaṇāt snehādīni cchedyādīni ca karmāṇi vyākhyātāni,
kālagrahaṇāt sarvakriyākālānāmādeśaḥ ||38||
bhavati cātra
bījaṃ cikitsitasyaitatsamāsena prakīrtitam |
saviṃśamadhyāyaśatamasya vyākhyā bhaviṣyati ||39||
tac ca saviṃśam adhyāyaśataṃ pañcasu sthāneṣu |
tatra sūtranidānaśārīracikitsitakalpeṣv arthavaśāt
saṃvibhajyottare tantre śeṣān arthān vakṣyāmaḥ ||40||
bhavati cātra
svayambhuvā proktam idaṃ sanātanaṃ
paṭhed dhi yaḥ kāśipatiprakāśitam |
sa puṇyakarmā bhuvi pūjito nṛpair
asukṣaye śakrasalokatāṃ vrajet ||41||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne
vedotpattir nāma prathamo 'dhyāyaḥ ||1||
[dvitīyo 'dhyāyaḥ|]
athātaḥ śiṣyopanayanīyam adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ
||
yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||
brāhmaṇakṣatriyavaiśyānām
anyatamamanvayavayaḥśīlaśauryaśaucācāravinayaśaktibalamedhādhṛtismṛtimatipratipattiyuktaṃ
tanujihvauṣṭhadantāgramṛjuvaktrākṣināsaṃ prasannacittavākceṣṭaṃ
kleśasahaṃ ca bhiṣak śiṣyam upanayet | ato viparītaguṇaṃ nopanayet
||3||
upanayanīyaṃ tu brāhmaṇaṃ praśasteṣu
tithikaraṇamuhūrtanakṣatreṣu praśastāyāṃ diśi śucau same deśe
caturhastaṃ caturasraṃ sthaṇḍilam upalipya gomayena, darbhaiḥ
saṃstīrya ratnapuṣpalājabhaktair devatāḥ pūjayitvā viprān bhiṣajaś
ca, tatrollikhyābhyukṣya ca dakṣiṇato brahmāṇaṃ sthāpayitvā'gnim
upasamādhāya, khadirapalāśadevadārubilvānāṃ samidbhiścaturṇāṃ vā
kṣīrivṛkṣāṇāṃ (nyagrodhodumbarāśvatthamadhūkānāṃ)
dadhimadhughṛtāktābhir dārvīhaumikena vidhinā sapraṇavābhir
mahāvyāhṛtibhiḥ sruveṇājyāhutīr juhuyāt, tataḥ pratidaivatamṛṣīṃś
ca svāhākāraṃ kuryāt , śiṣyam api kārayet ||4||
brāhmaṇas trayāṇāṃ varṇānām upanayanaṃ
kartumarhati, (rājanyo dvayasya, vaiśyo vaiśyasyaiveti;) śūdramapi
kulaguṇasampannaṃ mantravarjamanupanītamadhyāpayed ity eke ||5||
tato 'gniṃ triḥ pariṇīyāgnisākṣikaṃ śiṣyaṃ
brūyāt-
kāmakrodhalobhamohamānāhaṅkārerṣyāpāruṣyapaiśunyānṛtālasyāyaśasyāni
hitvā, nīcanakharomṇā śucinā kaṣāyavāsasā
satyavratabrahmacaryābhivādanatatpareṇāvaśyaṃ bhavitavyaṃ,
madanumatasthānagamanaśayanāsanabhojanādhyayanapareṇa bhūtvā
matpriyahiteṣu vartitavyam; ato 'nyathā te vartamānasyādharmo
bhavati, aphalā ca vidyā, na ca prākāśyaṃ prāpnoti ||6||
ahaṃ vā tvayi samyagvartamāne yady anyathādarśī
syām enobhāg bhaveyam aphalavidyaś ca ||7||
dvijagurudaridramitrapravrajitopanatasādhvanāthābhyupagatānāṃ
cātmabāndhavānām iva svabhaiṣajaiḥ pratikartavyam, evaṃ sādhu
bhavati; vyādhaśākunikapatitapāpakāriṇāṃ ca na pratikartavyam;
evaṃ vidyā prakāśate mitra yaśo dharmārtha kāmāṃś ca prāpnoti ||8||
bhavataś cātra
kṛṣṇe 'ṣṭamī tannidhane 'hanī dve
śukle tathā'pyevamahardvisandhyam |
akālavidyutstanayitnughoṣe
svatantrarāṣṭrakṣitipavyathāsu ||9||
śmaśānayānādyatanāhaveṣu
mahotsavautpātikadarśaneṣu |
nādhyeyamanyeṣu ca yeṣu viprā
nādhīyate nāśucinā ca nityam ||10||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne
śiṣyopanayanīyo nāma dvitīyo 'dhyāyaḥ ||2||
tṛtīyo 'dhyāyaḥ |
athāto 'dhyayanasaṃpradānīyam adhyāyaṃ
vyākhyāsyāmaḥ ||
yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||
prāgabhihitaṃ saviṃśam adhyāyaśataṃ pañcasu
sthāneṣu | tatra sūtrasthānamadhyāyāḥ ṣaṭcatvāriṃśat, ṣoḍaśa
nidānāni, daśa śārīrāṇi, catvāriṃśaccikitsitāni, aṣṭau kalpāḥ,
taduttaraṃ ṣaṭṣaṣṭiḥ ||3||
vedotpattiḥ śiṣyanayas tathā'dhyayanadānikaḥ |
prabhāṣaṇāgraharaṇāvṛtucaryā'tha yāntrikaḥ ||4||
śastrāvacāraṇaṃ yogyā viśikhā kṣārakalpanam |
agnikarma jalaukākhyo hy adhyāyo raktavarṇanam ||5||
doṣadhātumalādyānāṃ vijñānādhyāya eva ca |
karṇavyadhāmapakvaiṣāvālepo vraṇyupāsanam ||6||
hitāhito vraṇapraśno vraṇāsrāvaś ca yaḥ pṛthak |
kṛtyākṛtyavidhirvyādhisamuddeśīya eva ca ||7||
viniścayaḥ śastravidhau pranaṣṭajñānikas tathā |
śalyoddhṛtirvraṇajñānaṃ dūtasvapnanidarśanam ||8||
pañcendriyaṃ tathā chāyā svabhāvādvaikṛtaṃ tathā
|
avāraṇo yuktasenīya āturakramabhūmikau ||9||
miśrakākhyo dravyagaṇaḥ saṃśuddhau śamane ca
yaḥ |
dravyādīnāṃ ca vijñānaṃ viśeṣo dravyago 'paraḥ ||10||
rasajñānaṃ vamanārthamadhyāyo recanāya ca |
dravadravyavidhistadvadannapānavidhis tathā ||11||
sūcanāt sūtraṇāccaiva savanāccārthasantateḥ |
ṣaṭcatvāriṃśadadhyāyaṃ sūtrasthānaṃ pracakṣate ||12||
vātavyādhikamarśāṃsi sāśmariś ca bhagandaraḥ |
kuṣṭhamehodaraṃ mūḍho vidradhiḥ parisarpaṇam ||13||
granthivṛddhikṣudraśūkabhagnāś ca mukharogikam
|
hetulakṣaṇanirdeśānnidānānīti ṣoḍaśa ||14||
bhūtacintā rajaḥśuddhirgarbhāvakrāntireva ca |
vyākaraṇaṃ ca garbhasya śarīrasya ca yatsmṛtam ||15||
pratyekaṃ marmanirdeśaḥ sirāvarṇanam eva ca |
sirāvyadho dhamanīnāṃ garbhiṇyā vyākṛtis tathā ||16||
nirdiṣṭāni daśaitāni śārīrāṇi maharṣiṇā |
vijñānārthaṃ śarīrasya bhiṣajāṃ yoginām api ||17||
dvivraṇīyo vraṇaḥ sadyo bhagnānāṃ vātarogikam |
mahāvātikamarśāṃsi sāśmariś ca bhagandaraḥ ||18||
kuṣṭhānāṃ mahatāṃ cāpi maihikaṃ paiḍikaṃ tathā
|
madhumehacikitsā ca tathā codariṇām api ||19||
mūḍhagarbhacikitsā ca vidradhīnāṃ visarpiṇām |
granthivṛddhyupadaṃśānāṃ tathā ca kṣudrarogiṇām ||20||
śūkadoṣacikitsā ca tathā ca mukharogiṇām |
śophasyānāgatānāṃ ca niṣedho miśrakaṃ tathā ||21||
vājīkaraṃ ca yat kṣīṇe sarvābādhaśamo 'pi ca |
medhāyuṣkaraṇaṃ cāpi svabhāvavyādhivāraṇam ||22||
nivṛttasantāpakaraṃ kīrtitaṃ ca rasāyanam |
snehopayaugikaḥ svedo vamane savirecane ||23||
tayor vyāpaccikitsā ca netrabastivibhāgikaḥ |
netrabastivipatsiddhis tathā cottarabastikaḥ ||24||
nirūhakramasañjñaś ca tathaivāturasañjñakaḥ |
dhūmanasyavidhiś cāntyaścatvāriṃśaditi smṛtāḥ ||25||
prāyaścittaṃ praśamanaṃ cikitsā śāntikarma ca |
paryāyās tasya nirdeśāccikitsāsthānamucyate ||26||
annasya rakṣā vijñānaṃ sthāvarasyetarasya ca |
sarpadaṣṭaviṣajñānaṃ tasyaiva ca cikitsitam ||27||
dundubhermūṣikāṇāṃ ca kīṭānāṃ kalpa eva ca |
aṣṭau kalpāḥ samākhyātā viṣabheṣajakalpanāt ||28||
adhyāyānāṃ śataṃ viṃśamevam etad udīritam
ataḥ paraṃ svanāmnaiva tantram uttaram ucyate ||29||
adhikṛtya kṛtaṃ yasmāttantrametadupadravān |
aupadravika ity eṣa tasyāgryatvānnirucyate ||30||
sandhau vartmani śukle ca kṛṣṇe sarvatra
dṛṣṭiṣu |
saṃvijñānārthamadhyāyā gadānāṃ tu prati prati ||31||
cikitsāpravibhāgīyo vātābhiṣyandavāraṇaḥ |
paittasya ślaiṣmikasyāpi raudhirasya tathaiva ca ||32||
lekhyabhedyaniṣedhau ca chedyānāṃ vartmadṛṣṭiṣu
|
kriyākalpo 'bhighātaś ca karṇotthāstaccikitsitam ||33||
ghrāṇotthānāṃ ca vijñānaṃ tadgadapratiṣedhanam
|
pratiśyāyaniṣedhaś ca śirogadavivecanam ||35||
cikitsā tadgadānāṃ ca śālākyaṃ tantram ucyate
|35|
navagrahākṛtijñānaṃ skandasya ca niṣedhanam ||35||
apasmāraśakunyoś ca revatyāś ca punaḥ pṛthak |
pūtanāyās tathā'ndhāyāḥ śītapūtanamaṇḍikā ||36||
naigameṣacikitsā ca grahotpattiḥ sayonijā |
kumāratantram ity etac chārīreṣu ca kīrtitam ||37||
jvarātisāraśoṣāṇāṃ gulmahṛdrogiṇām api |
pāṇḍūnāṃ raktapittasya mūrcchāyāḥ pānajāś ca ye ||38||
tṛṣṇāyāś chardihikkānāṃ niṣedhaḥ śvāsakāsayoḥ |
svarabhedacikitsā ca kṛmyudāvartinoḥ pṛthak ||39||
visūcikārocakayor mūtrāghātavikṛcchrayoḥ |
iti kāyacikitsāyāḥ śeṣam atra prakīrtitam ||40||
amānuṣaniṣedhaś ca tathā''pasmāriko 'paraḥ |
unmādapratiṣedhaś ca bhūtavidyā nirucyate ||41||
rasabhedāḥ svasthavṛttaṃ yuktayastāntrikāśca
yāḥ |
doṣabhedā iti jñeyā adhyāyāstantrabhūṣaṇāḥ ||42||
śreṣṭhatvād uttaraṃ hy etat tantram āhur
maharṣayaḥ |
bahvarthasaṅgrahāc chreṣṭham uttaraṃ vā'pi paścimam ||43||
śālākyatantraṃ kaumāraṃ cikitsā kāyikī ca yā |
bhūtavidyeti catvāri tantre tūttarasañjñite ||44||
vājīkaraṃ cikitsāsu rasāyanavidhis tathā |
viṣatantraṃ punaḥ kalpāḥ śalyajñānaṃ samantataḥ ||45||
ity aṣṭāṅgam idaṃ tantramādidevaprakāśitam |
vidhinā'dhītya yuñjānā bhavanti prāṇadā bhuvi ||46||
etad dhy avaśyam adhyeyam, adhītya ca karmāpy
avaśyam upāsitavyam, ubhayajño hi bhiṣag rājārho bhavati ||47||
bhavanti cātra
yas tu kevalaśāstrajñaḥ karmasva pariniṣṭhitaḥ |
sa muhyaty āturaṃ prāpya prāpya bhīrur ivāhavam ||48||
yas tu karmasu niṣṇāto dhārṣṭyāc
chāstrabahiṣkṛtaḥ |
sa satsu pūjāṃ nāpnoti vadhaṃ carcchati rājataḥ ||49||
ubhāv etāv anipuṇāv asamarthau svakarmaṇi |
ardhavedadharāv etāv ekapakṣāv iva dvijau ||50||
oṣadhyo 'mṛtakalpās tu śastrāśaniviṣopamāḥ |
bhavanty ajñair upahṛtās tasmād etān vivarjayet ||51||
snehādiṣvanabhijño yaśchedyādiṣu ca karmasu |
sa nihanti janaṃ lobhāt kuvaidyo nṛpadoṣataḥ ||52||
yas tūbhayajño matimān sa samartho 'rthasādhane
|
āhave karma nirvoḍhuṃ dvicakraḥ syandano yathā ||53||
atha vatsa! tad etad adhyeyaṃ yathā
tathopadhāraya mayā procyamānaṃ atha śucaye
kṛtottarāsaṅgāyāvyākulāyopasthitāyādhyayanakāle śiṣyāya yathāśakti
gururupadiśet padaṃ pādaṃ ślokaṃ vā; te ca padapādaślokā bhūyaḥ
krameṇānusandheyāḥ, evam ekaikaśo ghaṭayed ātmanā cānupaṭhet;
adrutam avilambitam aviśaṅkitam ananunāsikaṃ suvyaktākṣaram
apīḍitavarṇam akṣibhruvauṣṭhahastair anabhinītaṃ susaṃskṛtaṃ
nātyuccair nātinīcaiś ca svaraiḥ paṭhet | na cāntareṇa kaścid
vrajet tayor adhīyānayoḥ ||54||
bhavataś cātra |
śucirguruparo dakṣastandrānidrāvivarjitaḥ |
paṭhann etena vidhinā śiṣyaḥ śāstrāntam āpnuyāt ||55||
vāksauṣṭhave 'rthavijñāne prāgalbhye
karmanaipuṇe |
tad abhyāse ca siddhau ca yat etādhyayanāntagaḥ ||56||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne
'dhyayanasampradānīyo nāma tṛtīyo 'dhyāyaḥ ||3||
athātaḥ prabhāṣaṇīyam adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
yāthovāca bhagavān dhanvantariḥ ||
adhigatam apy adhyayanam aprabhāṣitam arthataḥ
kharasya candanabhāra iva kevalaṃ pariśramakaraṃ bhavati ||3||
bhavati cātra
yathā kharaś candanabhāravāhī
bhārasya vettā na tu candanasya |
evaṃ hi śāstrāṇi bahūny adhītya
cārtheṣu mūḍhāḥ kharavad vahanti ||4||
tasmāt saviṃśama dhyāyaśatam anupadapādaślokam
anuvarṇayitavyam anuśrotavyaṃ ca; kasmāt? sūkṣmā hi
dravyarasaguṇavīryavipākadoṣadhātumalāśayamarmasirāsnāyusandhyasthigarbhasambhavadravyasamūhavibhāgāstathā
pranaṣṭaśalyoddharaṇavraṇaviniścayabhagnavikalpāḥ
sādhyayāpyapratyākhyeyatā ca vikārāṇāmevamādayaś cānye viśeṣāḥ
sahasraśo ye vicintyamānā vimalavipulabuddherapi
buddhimākulīkuryuḥ kiṃ punaralpabuddheḥ, tasmād
avaśyamanupadapādaślokamanuvarṇayitavyamanuśrotavyaṃ ca ||5||
anyaśāstropapannānāṃ
cārthānāmihopanītānāmarthavaśātteṣāṃ tadvidyebhya eva
vyākhyānamanuśrotavyaṃ, kasmāt? na hyekasmin śāstre śakyaḥ
sarvaśāstrāṇāmavarodhaḥ kartum ||6||
bhavanti cātra
ekaṃ śāstramadhīyāno na vidyācchāstraniścayam |
tasmād bahuśrutaḥ śāstraṃ vijānīyāccikitsakaḥ ||7||
śāstraṃ gurumukhodgīrṇamādāyopāsya cāsakṛt |
yaḥ karma kurute vaidyaḥ sa vaidyo 'nye tu taskarāḥ ||8||
aupadhenavam aurabhraṃ sauśrutaṃ pauṣkalāvatam |
śeṣāṇāṃ śalyatantrāṇāṃ mūlāny etāni nirdiśet ||9||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne
prabhāṣaṇīyo nāma caturtho 'dhyāyaḥ ||4||
athāto 'gropaharaṇīyam adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||
trividhaṃ karma- pūrvakarma, pradhānakarma,
paścātkarmeti; tadvyādhiṃ pratyupadekṣyāmaḥ ||3||
asya tu śāstrasya
śastrakarmaprādhānyācchastrakarmaiva tāvat pūrvam
upadekṣyāmastatsambhārāṃś ca ||4||
tac ca śastrakarmā'ṣṭavidhaṃ; tad yathā-
chedyaṃ, bhedyaṃ, lekhyaṃ, vedhyam, eṣyam, āhāryaṃ, visrāvyaṃ,
sīvyamiti ||5||
ato 'nyatamaṃ karma cikīrṣatā vaidyena
pūrvamevopakalpayitavyāni bhavanti, tad yathā-
yantraśastrakṣārāgniśalākāśṛṅgajalaukālābūjāmbavauṣṭhapicuprotasūtrapatrapaṭṭamadhughṛtavasāpayastaila-
tarpaṇakaṣāyālepanakalkavyajanaśītoṣṇodakakaṭāhādīni, parikarmiṇaś
ca snigdhāḥ sthirā balavantaḥ ||6||
tataḥ praśasteṣu tithikaraṇamuhūrtanakṣatreṣu
dadhyakṣatānnapānaratnairagniṃ viprān bhiṣajaś cārcayitvā,
kṛtabalimaṅgalasvastivācanaṃ laghubhuktavantaṃ prāṅmukhamāturam
upaveśya , yantrayitvā , pratyaṅmukho vaidyo
marmasirāsnāyusandhyasthidhamanīḥ pariharan, anulomaṃ śastraṃ
nidadhyādāpūyadarśanāt , sakṛdevāpaharecchastramāśu ca; mahatsvapi
ca pākeṣu dvyaṅgulāntaraṃ tryaṅgulāntaraṃ vā śastrapadam uktam
||7||
tatrāyato viśālaḥ samaḥ suvibhakto nirāśraya iti
vraṇaguṇāḥ ||8||
bhavataś cātra
āyataś ca viśālaś ca suvibhakto nirāśrayaḥ |
prāptakālakṛtaś cāpi vraṇaḥ karmaṇi śasyate ||9||
śauryamāśukriyā śastrataikṣṇyamasvedavepathu |
asammohaś ca vaidyasya śastrakarmaṇi śasyate ||10||
ekena vā vraṇenāśudhyamāne nā'ntarā
buddhyā'vekṣyāparān vraṇān kuryāt ||11||
bhavati cātra
yato yato gatiṃ vidyādutsaṅgo yatra yatra ca |
tatra tatra vraṇaṃ kuryād yathā doṣo na tiṣṭhati ||12||
tatra
bhrūgaṇḍaśaṅkhalalāṭākṣipuṭauṣṭhadantaveṣṭakakṣākukṣivaṅkṣaṇeṣu
tiryak cheda uktaḥ ||13||
(candramaṇḍalavacchedān pāṇipādeṣu kārayet |
ardhacandrākṛtīṃś cāpi gude meḍhre ca buddhimān) ||14||
anyathā tu sirāsnāyucchedanam, atimātraṃ
vedanā, cirādvraṇasaṃroho, māṃsakandīprādurbhāvaśceti ||15||
mūḍhagarbhodarārśo 'śmarībhagandaramukharogeṣv
abhuktavataḥ karma kurvīta ||16||
tataḥ śastramavacārya,śītābhir adbhir
āturamāśvāsya, samantāt paripīḍyāṅgulyā, vraṇamabhimṛdya(jya),
prakṣālya kaṣāyeṇa protenodakamādāya ,
tilakalkamadhusarpiḥpragāḍhāmauṣadhayuktāṃ nātisnigdhāṃ nātirūkṣāṃ
vartiṃ praṇidadhyāt; tataḥ kalkenācchādya, ghanāṃ kavalikāṃ
dattvā, vastrapaṭṭena badhnīyāt; vedanārakṣoghnairdhūpairdhūpayet,
rakṣoghnaiś ca mantrai rakṣāṃ kurvīta ||17||
tato
guggulvagurusarjarasavacāgaurasarṣapacūrṇairlavaṇanimbapatravimiśrairājyayuktairdhūpayet
| ājyaśeṣeṇa cāsya prāṇān samālabheta ||18||
udakumbhāccāpo gṛhītvā prokṣayan rakṣākarma
kuryāt ; tadvakṣyāmaḥ- ||19||
kṛtyānāṃ pratighātārthaṃ tathā rakṣobhayasya ca
|
rakṣākarma kariṣyāmi brahmā tadanumanyatām ||20||
nāgāḥ piśācā gandharvāḥ pitaro yakṣarākṣasāḥ |
abhidravanti ye ye tvāṃ brahmādyā ghnantu tān sadā ||21||
pṛthivyām antarīkṣe ca ye caranti niśācarāḥ |
dikṣu vāstunivāsāś ca pāntu tvāṃ te namaskṛtāḥ ||22||
pāntu tvāṃ munayo brāhmayā divyā
rājarṣayastathā |
parvatāś caiva nadyaś ca sarvāḥ sarve ca sāgarāḥ ||23||
agnī rakṣatu te jihvāṃ prāṇān vāyus tathaiva ca
|
somo vyānamapānaṃ te parjanyaḥ parirakṣatu ||24||
udānaṃ vidyutaḥ pāntu samānaṃ stanayitnavaḥ |
balam indro balapatir manur manye matiṃ tathā ||25||
kāmāṃste pāntu gandharvāḥ sattvamindro 'bhir
akṣatu |
prajñāṃ te varuṇo rājā samudro nābhimaṇḍalam ||26||
cakṣuḥ sūryo diśaḥ śrotre candramāḥ pātu te
manaḥ | nakṣatrāṇi sadā rūpaṃ chāyāṃ pāntu niśāstava ||27||
retastvāpyāyayantvāpo romāṇyoṣadhayas tathā |
ākāśaṃ khāni te pāntu dehaṃ tava vasundharā ||28||
vaiśvānaraḥ śiraḥ pātu viṣṇustava parākramam |
pauruṣaṃ puruṣaśreṣṭho brahmā''tmānaṃ dhruvo bhruvau ||29||
etā dehe viśeṣeṇa tava nityā hi devatāḥ |
etās tvāṃ satataṃ pāntu dīrgham āyur avāpnuhi ||30||
svasti te bhagavān brahmā svasti devāśca
kurvatām |
(svasti te candrasūryau ca svasti nāradaparvatau) |
svastyagniś cauva vāyuś ca svasti devāḥ sahendragāḥ ||31||
pitāmahakṛtā rakṣā svastyāyurvardhatāṃ tava |
ītayaste praśāmyantu sadā bhava gatavyathaḥ ||32||
iti svāhā |
etair vedātmakair mantraiḥ kṛtyāvyādhivināśanaiḥ |
mayaivaṃ kṛtarakṣastvaṃ dīrghamāyuravāpnuhi ||33||
tataḥ kṛtarakṣamāturamāgāraṃ praveśya, ācārikam
ādiśet ||34||
tatastṛtīye 'hani vimucyaivam eva badhnīyād
vastrapaṭṭena; na cainaṃ tvaramāṇo 'paredyur mokṣayet ||35||
dvitīyadivasaparimokṣaṇād vigrathito vraṇaś
cirād upasaṃrohati, tīvrarujaś ca bhavati ||36||
ata ūrdhvaṃ doṣakālabalādīn avekṣya
kaṣāyālepanabandhāhārācārān vidadhyāt ||37||
na cainaṃ tvaramāṇaḥ sāntardoṣaṃ ropayet; sa hy
alpenāpyapacāreṇābhyantaram utsaṅgaṃ kṛtvā bhūyo 'pi vikaroti
||38||
bhavanti cātra
tasmād antarbahiś caiva suśuddhaṃ ropayed vraṇam |
rūḍhe 'py ajīrṇavyāyāmavyavāyādīn vivarjayet |
harṣaṃ krodhaṃ bhayaṃ cāpi yāvat
sthairyopasambhavāt ||39||
hemante śiśire caiva vasante cāpi mokṣayet |
tryahāddvyahāccharadgrīṣmavarṣāsv api ca buddhimān ||40||
atipātiṣu rogeṣu necched vidhim imaṃ bhiṣak |
pradīptāgāravac chīghraṃ tatra kuryāt pratikriyām ||41||
yā vedanā śastranipātajātā tīvrā śarīraṃ
pradunoti jantoḥ |
dhṛtena sā śāntim upaiti siktā koṣṇena yaṣṭīmadhukānvitenā ||42||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne 'gropaharaṇīyo nāma
pañcamo 'dhyāyaḥ ||5||
śaṣṭho 'dhyāyaḥ |
athāta ṛtucaryam adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||
kālo hi nāma (bhagavān ) svayambhur
anādimadhyanidhanaḥ | atra rasavyāpatsampattī jīvitamaraṇe ca
manuṣyāṇāmāyatte | sa sūkṣmām api kalāṃ na līyata iti kālaḥ,
saṅkalayati kālayati vā bhūtānīti kālaḥ ||3||
tasya saṃvatsarātmano bhagavān ādityo
gativiśeṣeṇākṣinimeṣakāṣṭhākalāmuhūrtāhorātrapakṣamāsartvayanasaṃvatsarayugapravibhāgaṃ
karoti ||4||
tatra laghvakṣaroccāraṇamātro 'kṣinimeṣaḥ,
pañcadaśā'kṣinimeṣāḥ kāṣṭhā, triṃśatkāṣṭhāḥ kalā, viṃśatikalo
muhūrtaḥ kalādaśabhāgaśca, triṃśanmuhūrtamahorātraṃ,
pañcadaśāhorātrāṇi pakṣaḥ, sa ca dvividhaḥ- śuklaḥ kṛṣṇaśca, tau
māsaḥ ||5||
tatra māghādayo dvādaśa māsāḥ, dvimāsikamṛtuṃ
kṛtvā ṣaḍṛtavo bhavanti; te śiśiravasantagrīṣmavarṣāśaraddhemantāḥ
| teṣāṃ tapastapasyau śiśiraḥ, madhumādhavau vasantaḥ, śuciśukrau
grīṣmaḥ, nabhonabhasyau varṣāḥ, iṣorjau śarat, sahaḥsahasyau
hemanta iti ||6||
ta ete śītoṣṇavarṣalakṣaṇāś candrād ity ayoḥ
kālavibhāgakaratvād ayane dve bhavato dakṣiṇam uttaraṃ ca | tayor
dakṣiṇaṃ varṣāśaraddhemantāḥ; teṣu bhagavān āpyāyate somaḥ,
amlalavaṇamadhurāś ca rasā balavanto bhavanti, uttarottaraṃ ca
sarvaprāṇināṃ balam abhivardhate | uttaraṃ ca
śiśiravasantagrīṣmāḥ, teṣu bhagavān āpyāyate 'rkaḥ,
tiktakaṣāyakaṭukāś ca rasā balavanto bhavanti, uttarottaraṃ ca
sarvaprāṇināṃ balam upahīyate ||7||
bhavati cātra
śītāṃśuḥ kledayatyurvīṃ vivasvān śoṣayatyapi |
tāv ubhāv api saṃśritya vāyuḥ pālayati prajāḥ ||8||
atha khalv ayane dve yugapat saṃvatsaro bhavati
| te tu pañca yugam iti sañjñāṃ labhante | sa eṣa nimeṣādir
yugaparyantaḥ kālaś cakravat parivartamānaḥ kālacakram ity ucyata
ity eke ||9||
iha tu varṣāśaraddhemantavasantagrīṣmaprāvṛṣaḥ
ṣaḍṛtavo bhavanti, doṣopacayaprakopopaśamanimittaṃ; te tu
bhādrapadādyena dvimāsikena vyākhyātāḥ; tad yathā-
bhādrapadāśvayujau varṣāḥ, kārtikamārgaśīrṣau śarat, pauṣamāghau
hemantaḥ, phālgunacaitrau vasantaḥ, vaiśākhajyeṣṭhau grīṣmaḥ;
āṣāḍhaśrāvaṇau prāvṛḍiti ||10||
tatra, varṣāsvoṣadhayastaruṇyo 'lpavīryā āpaś
cāpraśāntāḥ kṣitimalaprāyāḥ, tā upayujyamānā nabhasi meghāvatate
jalapraklinnāyāṃ bhūmau klinnadehānāṃ prāṇināṃ
śītavātaviṣṭambhitāgnīnāṃ vidahyante, vidāhāt
pittasañcayamāpādayanti; sa sañcayaḥ śaradi praviralameghe viyaty
upaśuṣyati paṅke 'rkakiraṇapravilāyitaḥ paittikān vyādhīñjanayati
| tā evauṣadhayaḥ kālapariṇāmāt pariṇatavīryā balavatyo hemante
bhavantyāpaś ca praśāntāḥ snigdhā atyarthaṃ gurvyāśca, tā
upayujyamānā mandakiraṇatvād bhānoḥ
satuṣārapavanopastambhitadehānāṃ dehināmavidagdhāḥ snehācchaityād
gauravād upalepāc ca śleṣmasañcayamāpādayanti; sa sañcayo vasante
'rkaraśmipravilāyita īṣatstabdhadehānāṃ dehināṃ ślaiṣmikān
vyādhīñjanayati | tā evauṣadhayo nidāghe niḥsārā rūkṣā atimātraṃ
laghvyo bhavantyāpaśca, tā upayujyamānāḥ
sūryapratāpopaśoṣitadehānāṃ dehināṃ raukṣyāllaghutvāc ca vāyoḥ
sañcayamāpādayanti; sa sañcayaḥ prāvṛṣi cātyarthaṃ jalopaklinnāyāṃ
bhūmau klinnadehānāṃ dehināṃ śītavātavarṣerito vātikān
vyādhīñjanayati | evam eṣa doṣāṇāṃ sañcayaprakopahetur uktaḥ
||11||
tatra varṣāhemantagrīṣmeṣu sañcitānāṃ doṣāṇāṃ
śaradvasantaprāvṛṭsu ca prakupitānāṃ nirharaṇaṃ kartavyam ||12||
tatra paittikānāṃ vyādhīnām upaśamo hemante,
ślaiṣmikāṇāṃ nidāghe, vātikānāṃ śaradi , svabhāvata eva; ta ete
sañcayaprakopopaśamā vyākhyātāḥ ||13||
tatra, pūrvāhṇe vasantasya liṅgaṃ, madhyāhne
grīṣmasya, aparāhṇe prāvṛṣaḥ , pradoṣe vārṣikaṃ, śāradam
ardharātre, pratyuṣasi haimantam upalakṣayet; evam ahorātram api
varṣam iva śītoṣṇavarṣalakṣaṇaṃ doṣopacayaprakopopaśamair jānīyāt
||14||
tatra, avyāpanneṣu ṛtuṣv avyāpannā oṣadhayo
bhavanty āpaś ca; tā upayujyamānāḥ prāṇāyurbalavīryaujaskaryo
bhavanti ||15||
teṣāṃ punarvyāpado 'dṛṣṭakāritāḥ,
śītoṣṇavātavarṣāṇi khalu viparītānyoṣadhīrvyāpādayantyapaśca
||16||
tāsām upayogād vividharogaprādurbhāvo marako vā
bhaved iti ||17||
tatra, avyāpannānām oṣadhīnām apāṃ copayogaḥ
||18||
kadācid avyāpanneṣv api ṛtuṣu
kṛtyābhiśāparakṣaḥkrodhādharmair upadhvasyante janapadāḥ,
viṣauṣadhipuṣpagandhena vā vāyunopanītenākramyate yo deśas tatra
doṣaprakṛtyaviśeṣeṇa kāsaśvāsavamathupratiśyāyaśirorugjvarair
upatapyante, grahanakṣatracaritair vā,
gṛhadāraśayanāsanayānavāhanamaṇiratnopakaraṇagarhitalakṣaṇanimittaprādurbhāvair
vā ||19||
tatra,
sthānaparityāgaśāntikarmaprāyaścittamaṅgalajapahomopahārejyāñjalinamaskārataponiyama-
dayādānadīkṣābhyupagamadevatābrāhmaṇaguruparairbhavitavyam, evaṃ
sādhu bhavati ||20||
ata ūrdhvam avyāpannānāmṛtūnāṃ lakṣaṇāny
upadekṣyāmaḥ ||21||
vāyur vāty uttaraḥ śīto rajodhūmākulā diśaḥ |
channastuṣāraiḥ savitā himānaddhā jalāśayāḥ ||22||
darpitā dhvāṅkṣakhaṅgāhvamahiṣorabhrakuñjarāḥ |
rodhrapriyaṅgupunnāgāḥ puṣpitā himasāhvaye ||23||
śiśire śītamadhikaṃ vātavṛṣṭyākulā diśaḥ |
śeṣaṃ hemantavat sarvaṃ vijñeyaṃ lakṣaṇaṃ budhaiḥ ||24||
siddhavidyādharavadhūcaraṇālaktakāṅkite |
malaye candanalatāpariṣvaṅgādhivāsite ||25||
vāti kāmijanānandajanano 'naṅgadīpanaḥ |
dampatyor mānabhiduro vasante dakṣiṇo 'nilaḥ ||26||
diśo vasante vimalāḥ kānanair upaśobhitāḥ |
kiṃśukāmbhojabakulacūtāśokādipuṣpitaiḥ ||27||
kokilāṣaṭpadagaṇair upagītā manoharāḥ |
dakṣiṇānilasaṃvītāḥ sumukhāḥ pallavojjvalāḥ ||28||
grīṣme tīkṣṇāṃśurādityo māruto naiṟuto 'sukhaḥ
|
bhūs taptā saritas tanvyo diśaḥ prajvalitā iva ||29||
bhrāntacakrāhvayugalāḥ payaḥpānākulā mṛgāḥ |
dhvastavīruttṛṇalatā viparṇāṅkitapādapāḥ ||30||
prāvṛṣy ambaram ānaddhaṃ paścimānilakarṣitaiḥ |
ambudair vidyududdyotaprasrutais tumulasvanaiḥ ||31||
komalaśyāmaśaṣpāḍhyā śakragopojjvalā mahī |
kadambanīpakuṭajasarjaketakabhūṣitā ||32||
tatra varṣāsu nadyo 'mbhaśchannokhātataṭadrumāḥ
|
vāpy aḥ protphullakumudanīlotpalavirājitāḥ ||33||
bhūr avyaktasthalaśvabhrā bahuśasyopaśobhitā |
nātigarjatsravanmeghaniruddhārkagrahaṃ nabhaḥ ||34||
babhrur uṣṇaḥ śarady arkaḥ śvetābhravimalaṃ
nabhaḥ |
tathā sarāṃsy amburuhair bhānti haṃsāṃsaghaṭṭitaiḥ ||35||
paṅkaśuṣkadrumākīrṇā nimnonnatasameṣu bhūḥ |
bāṇasaptāhvabandhūkakāśāsanavirājitā ||36||
svaguṇair atiyukteṣu viparīteṣu vā punaḥ |
viṣameṣv api vā doṣāḥ kupyanty ṛtuṣu dehinām ||37||
hared vasante śleṣmāṇaṃ pittaṃ śaradi nirharet
|
varṣāsu śamayed vāyuṃ prāgvikārasamucchrayāt ||38||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne ṛtucaryā
nāma ṣaṣṭho 'dhyāyaḥ ||6||
saptamo 'dhyāyaḥ |
athāto yantravidhim adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||
yantraśatam ekottaram; atra hastameva
pradhānatamaṃ yantrāṇām avagaccha, (kiṃ kāraṇaṃ ? yasmādd hastād
ṛte yantrāṇām apravṛttireva) tadadhīnatvād yantrakarmaṇām ||3||
tatra, manaḥśarīrābādhakarāṇi śalyāni; teṣāṃ
āharaṇopāyo yantrāṇi ||4||
tāni ṣaṭprakārāṇi; tad yathā- svastikayantrāṇi,
sandaṃśayantrāṇi, tālayantrāṇi, nāḍīyantrāṇi, śalākāyantrāṇi,
upayantrāṇi ceti ||5||
tatra caturviṃśatiḥ svastikayantrāṇi , dve
sandaṃśayantre, dve eva tālayantre, viṃśatirnāḍyaḥ, aṣṭāviṃśatiḥ
śalākāḥ, pañcaviṃśatirupayantrāṇi ||6||
tāni prāyaśo lauhāni bhavanti; tatpratirūpakāṇi
vā tadalābhe ||7||
tatra, nānāprakārāṇāṃ vyālānāṃ mṛgapakṣiṇāṃ
mukhair mukhāni yantrāṇāṃ prāyaśaḥ sadṛśāni; tasmāt
tatsārūpyādāgamādupadeśādanyayantradarśanādyuktitaś ca kārayet
||8||
samāhitāni yantrāṇi kharaślakṣṇamukhāni ca |
sudṛḍhāni surūpāṇi sugrahāṇi ca kārayet ||9||
tatra svastikayantrāṇi- aṣṭādaśāṅgulapramāṇāni,
siṃhavyāghravṛkatarakṣvṛkṣadvīpimārjāraśṛgālamṛgair
vārukakākakaṅkakuraracāsabhāsaśaśaghātyulūkacilliśyena-
gṛdhrakrauñcabhṛṅgarājāñjalikarṇāvabhañjananandīmukhamukhāni ,
masūrākṛtibhiḥ kīlair avabaddhāni , mūle 'ṅkuśavadāvṛttavāraṅgāṇi
, asthividaṣṭaśalyoddharaṇārtham upadiśyante ||10||
sanigraho 'nigrahaś ca sandaṃśau ṣoḍaśāṅgulau
bhavataḥ, tvaṅmāṃsasirāsnāyugataśalyoddharaṇārtham upadiśyete
||11||
tālayantre - dvādaśāṅgule
matsyatālavadekatāladvitālake, karṇanāsānāḍīśalyānāmāharaṇārtham
||12||
nāḍīyantrāṇi - anekaprakārāṇi,
anekaprayojanāni, ekatomukhānyubhayatomukhāni ca; tāni
srotogataśalyoddharaṇārthaṃ, rogadarśanārtham, ācūṣaṇārthaṃ,
kriyāsaukaryārthaṃ ceti; tāni srotodvārapariṇāhāni,
yathāyogadīrghāṇi ca | tatra
bhagandarārśovraṇabastyuttarabastimūtravṛddhidakodaradhūmaniruddhaprakaśasanniruddhagudayantrāṇyalābūśṛṅgayantrāṇi
copariṣṭādvakṣyāmaḥ ||13||
śalākāyantrāṇyapi nānāprakārāṇi,
nānāprayojanāni, yathāyogapariṇāhadīrghāṇi ca; teṣāṃ
gaṇḍūpadasarpaphaṇaśarapuṅkhabaḍiśamukhe dve dve,
eṣaṇavyūhanacālanāharaṇārtham upadiśyete ; masūradalamātramukhe
dve kiñcidānatāgre srotogataśalyoddharaṇārthaṃ; ṣaṭ
kārpāsakṛtoṣṇīṣāṇi , pramārjanakriyāsu; trīṇi darvyākṛtīni
khallamukhāni, kṣārauṣadhapraṇidhānārthaṃ ; trīṇyanyāni
jāmbavavadanāni, trīṇyaṅkuśavadanāni, ṣaḍevāgnikarmasvabhipretāni;
nāsārbudaharaṇārthamekaṃ kolāsthidalamātramukhaṃ
khallatīkṣṇauṣṭhaṃ ; añjanārthamekaṃ kalāyaparimaṇḍalamubhayato
mukulāgraṃ; mūtramārgaviśodhanārthamekaṃ
mālatīpuṣpavṛntāgrapramāṇaparimaṇḍalam iti ||14||
upayantrāṇyapi-
rajjuveṇikāpaṭṭacarmāntavalkalalatāvastrāṣṭhīlāśmamudgarapāṇipādatalāṅgulijihvā-
dantanakhamukhabālāśvakaṭakaśākhāṣṭhīvanapravāhaṇaharṣāyaskāntamayāni
kṣārāgnibheṣajāni ceti ||15||
etāni dehe sarvasmin dehasyāvayave tathā |
sandhau koṣṭhe dhamanyāṃ ca yathāyogaṃ prayojayet ||16||
yantrakarmāṇi tu-
nirghātanapūraṇabandhanavyūhanavartanacālanavivartanavivaraṇapīḍanamārgaviśodhanavikarṣaṇāharaṇāñchanonnamana-
vinamanabhañjanonmathanācūṣaṇaiṣaṇadāraṇarjūkaraṇaprakṣālanapradhamanapramārjanāni
caturviṃśatiḥ ||17||
svabuddhyā cāpi vibhajedyantrakarmāṇi buddhimān
|
asaṅkhyeyavikalpatvāc chalyānām iti niścayaḥ ||18||
tatra, atisthūlam, asāram, atidīrgham,
atihrasvam, agrāhi, viṣamagrāhi, vakraṃ, śithilam, atyunnatam,
mṛdukīlaṃ, mṛdumukhaṃ, mṛdupāśam, iti dvādaśa yantradoṣāḥ ||19||
etair doṣair vinirmuktaṃ yantramaṣṭādaśāṅgulam
|
praśastaṃ bhiṣajā jñeyaṃ taddhi karmasu yojayet ||20||
dṛśyaṃ siṃhamukhādyais tu gūḍhaṃ
kaṅkamukhādibhiḥ |
nirhareta śanaiḥ śalyaṃ śāstrayuktivyapekṣayā ||21||
ni(vi)vartate sādhvavagāhate ca śalyaṃ
nigṛhyoddharate ca yasmāt |
yantreṣv ataḥ kaṅkamukhaṃ pradhānaṃ sthāneṣu sarveṣv adhi(vi)kāri
caiva ||22||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne
yantravidhirnāma saptamo 'dhyāyaḥ ||7||
athātaḥ śastrāvacāraṇīyam adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ
||
yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||
viṃśatiḥ śastrāṇi, tad yathā-
maṇḍalāgrakarapatravṛddhipatranakhaśastramudrikotpalapatrakārdhadhārasūcīkuśapatrāṭīmukha-
śarārimukhāntarmukhatrikūrcakakuṭhārikāvrīhimukhārāvetasapatrakabaḍiśadantaśaṅkveṣaṇya
iti ||3||
tatra maṇḍalāgrakarapatre syātāṃ chedane lekhane
ca, vṛddhipatranakhaśastramudrikotpalapatrakārdhadhārāṇi chedane
bhedane ca,
sūcīkuśapatrāṭī(ṭā)mukhaśarārimukhāntarmukhatrikūrcakāni
visrāvaṇe, kuṭhārikāvrīhimukhārāvetasapatrakāṇi vyadhane sūcī ca,
baḍiśaṃ dantaśaṅkuś cāharaṇe, eṣaṇyeṣaṇe ānulomye ca, sūcyaḥ
sīvane; ity aṣṭavidhe karmaṇyupayogaḥ śastrāṇāṃ vyākhyātaḥ ||4||
teṣāṃ atha yathāyogaṃ grahaṇasamāsopāyaḥ karmasu
vakṣyate- tatra vṛddhipatraṃ vṛntaphalasādhāraṇe bhāge gṛhṇīyāt,
bhedanānyevaṃ sarvāṇi, vṛddhipatraṃ maṇḍalāgraṃ ca kiñciduttānena
pāṇinā lekhane bahuśo 'vacāryaṃ, vṛntāgre visrāvaṇāni, viśeṣeṇa tu
bālavṛddhasukumārabhīrunārīṇāṃ rājñāṃ rājamā(pu)trāṇāṃ ca
trikūrcakena visrāvayet,
talapracchāditavṛntamaṅguṣṭhapradeśinībhyāṃ vrīhimukhaṃ,
kuṭhārikāṃ
vāmahastanyastāmitarahastamadhyamāṅgulyā'ṅguṣṭhaviṣṭabdhayā'bhihanyāt
, ārākarapatraiṣaṇyo mūle, śeṣāṇi tu yathāyogaṃ gṛhṇīyāt ||5||
teṣāṃ nāmabhir evākṛtayaḥ prāyeṇa vyākhyātāḥ
||6||
tatra nakhaśastraiṣaṇyāvaṣṭāṅgule , sūcyo
vakṣyante, (pradeśinyagraparvapradeśapramāṇā mudrikā, daśāṅgulā
śarārimukhī sā ca (yā sā) kartarīti kathyate) | śeṣāṇi tu
ṣaḍaṅgulāni ||7|| tāni sugrahāṇi, sulohāni, sudhārāṇi, surūpāṇi,
susamāhitamukhāgrāṇi, akarālāni, ceti śastrasampat ||8||
tatra vakraṃ, kuṇṭhaṃ, khaṇḍaṃ, kharadhāram,
atisthūlam, atyalpam, atidīrgham, atihrasvam, ity aṣṭau
śastradoṣāḥ | ato viparītaguṇam ādadīta, anyatra karapatrāt; tad
dhi kharadhāram asthicchedanārtham ||9||
tatra dhārā bhedanānāṃ māsūrī, lekhanānām
ardhamāsūrī, vyadhanānāṃ visrāvaṇānāṃ ca kaiśikī, chedanānām
ardhakaiśikīti ||10||
baḍiśaṃ dantaśaṅkuś cānatāgre |
tīkṣṇakaṇṭakaprathamayavapatramukhyeṣaṇī (gaṇḍūpadākāramukhī ca)
||11||
teṣāṃ pāyanā trividhā kṣārodakataileṣu | tatra
kṣārapāyitaṃ śaraśalyāsthicchedaneṣu, udakapāyitaṃ
māṃsacchedanabhedanapāṭaneṣu, tailapāyitaṃ
sirāvyadhanasnāyucchedaneṣu ||12||
teṣāṃ niśānārthaṃ ślakṣṇaśilā māṣavarṇā;
dhārāsaṃsthāpanārthaṃ śālmalīphalakam iti ||13||
bhavati cātra
yadā suniśitaṃ śastraṃ romacchedi susaṃsthitam |
sugṛhītaṃ pramāṇena tadā karmasu yojayet ||14||
anuśastrāṇi tu
tvaksārasphaṭikakācakuruvindajalaukognikṣāranakhagojīśephālikāśākapatrakarīrabālāṅgulaya
iti ||15||
śiśūnāṃ śastrabhīrūṇāṃ śastrābhāve ca yojayet |
tvaksārādicaturvargaṃ chedye bhedye ca buddhimān ||16||
āhāryacchedyabhedyeṣu nakhaṃ śakyeṣu yojayet |
vidhiḥ pravakṣyate paścāt kṣāravahnijalaukasām ||17||
ye syur mukhagatā rogā netravartmagatāś ca ye |
gojīśephālikāśākapatrairvisrāvayet tu tān ||18||
eṣyeṣv eṣaṇyalābhe tu bālāṅgulyaṅkurā hitāḥ ||
śastrāṇy etāni matimān śuddhaśaikyāyasāni tu |
kārayet karaṇaprāptaṃ karmāraṃ karmakovidam ||19||
prayogajñasya vaidyasya siddhir bhavati nity
aśaḥ |
tasmāt paricayaṃ kuryāc chastrāṇāṃ grahaṇe sadā ||20||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne
śastrāvacāraṇīyo nāmāṣṭamo 'dhyāyaḥ ||8||
athāto yogyāsūtrīyam adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||
adhigatasarvaśāstrārtham api śiṣyaṃ yogyāṃ
kārayet | snehādiṣu chedyādiṣu ca karmapatham upadiśet |
subahuśruto 'pyakṛtayogyaḥ karmasvayogyo bhavati ||3||
tatra,
puṣpaphalālābūkālindakatrapusai(so)rvārukarkārukaprabhṛtiṣu
chedyaviśeṣān darśayet, utkartanāpakartanāni copadiśet;
dṛtibastiprasevakaprabhṛtiṣūdakapaṅkapūrṇeṣu bhedyayogyāṃ; saromṇi
carmaṇyātate lekhyasya; mṛtapaśusirāsūtpalanāleṣu ca vedhyasya;
ghuṇopahatakāṣṭhaveṇunalanālīśuṣkālābūmukheṣveṣyasya;
panasabimbībilvaphalamajjamṛtapaśudanteṣvāhāryasya;
madhūcchiṣṭopalipte śālmalīphalake visrāvyasya;
sūkṣmaghanavastrāntayor mṛducarmāntayoś ca sīvyasya;
pustamayapuruṣāṅgapratyaṅgaviśeṣeṣu bandhanayogyāṃ; mṛduṣu
māṃsakhaṇḍeṣv agnikṣārayogyāṃ; mṛducarmamāṃsapeśīṣūtpalanāleṣu ca
karṇasandhibandhayogyām;
udakapūrṇaghaṭapārśvasrotasyalābūmukhādiṣu ca
netrapraṇidhānabastivraṇabastipīḍanayogyām iti ||4||
bhavataś cātra
evam ādiṣu medhāvī yogyārheṣu yathāvidhi |
dravyeṣu yogyāṃ kurvāṇo na pramuhyati karmasu
||5||
tasmāt kauśalam anvicchan
śastrakṣārāgnikarmasu |
yasya yatreha sādharmyaṃ tatra yogyāṃ
samācaret ||6||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne
yogyāsūtrīyo nāma navamo 'dhyāyaḥ ||9||
athāto viśikhānupraveśanīyam adhyāyaṃ
vyākhyāsyāmaḥ ||
yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||
adhigatatantreṇopāsitatantrārthena dṛṣṭakarmaṇā
kṛtayogyena śāstraṃ nigadatā rājānujñātena nīcanakharomṇā śucinā
śuklavastraparihitena chatravatā daṇḍahastena
sopānatkenānuddhataveśena sumanasā kalyāṇābhivyāhāreṇākuhakena
bandhubhūtena bhūtānāṃ susahāyavatā vaidyena viśikhā'nupraveṣṭavyā
||3||
tato
dūtanimittaśakunamaṅgalānulomyenāturagṛhamabhigamya, upaviśya,
āturamabhipaśyet spṛśet pṛcchec ca | tribhir etairvijñānopāyai
rogāḥ prāyaśo veditavyā
ity eke; tat tu na samyak, ṣaḍvidho hi
rogāṇāṃ vijñānopāyaḥ, tad yathā- pañcabhiḥ śrotrādibhiḥ praśnena
ceti ||4||
tatra śrotrendriyavijñeyā viśeṣā rogeṣu
vraṇāsrāvavijñānīyādiṣu vakṣyante- ‘tatra saphenaṃ
raktamīrayannanilaḥ saśabdo nirgacchati’(sū. a.26) ity evamādayaḥ,
sparśanendriyavijñeyāḥ śītoṣṇaślakṣṇakarkaśamṛdukaṭhinatvād ayaḥ
(sparśaviśeṣā ) jvaraśophādiṣu, cakṣurindriyavijñeyāḥ
śarīropacayāpacayāyurlakṣaṇabalavarṇavikārādayaḥ,
rasanendriyavijñeyāḥ pramehādiṣu rasaviśeṣāḥ, ghrāṇendriyavijñeyā
ariṣṭaliṅgādiṣu vraṇānāmavraṇānāṃ ca gandhaviśeṣāḥ, praśnena ca
vijānīyāddeśaṃ kālaṃ jātiṃ sātmyamātaṅkasamutpattiṃ
vedanāsamucchrāyaṃ balamantaragniṃ vātamūtrapurīṣāṇāṃ
pravṛttimapravṛttiṃ kālaprakarṣādīṃś ca viśeṣān | ātmasadṛśeṣu
vijñānābhyupāyeṣu tatsthānīyair jānīyāt ||5||
evam abhisamīkṣya sādhyān sādhayet, yāpyān
yāpayet, asādhyānnaivopakrameta, parisaṃvatsarotthitāṃś ca vikārān
prāyaśo varjayet ||6||
bhavati cātra
mithyādṛṣṭā vikārā hi durākhyātās tathaiva ca |
tathā duṣparimṛṣṭāś ca mohayeyuścikitsakam ||7||
tatra sādhyā api vyādhayaḥ prāyeṇaiṣāṃ
duścikitsyatamā bhavanti |
tad yathā-
śrotriyanṛpatistrībālavṛddhabhīrurājasevakakitavadurbalavaidyavidagdhavyādhigopakadaridrakṛpaṇakrodhanānāmanātmavatāmanāthānāṃ
ca; evaṃ nirūpya cikitsāṃ kurvan dharmārthakāmayaśāṃsi prāpnoti
||8||
bhavati cātra
strībhiḥ sahāsyāṃ saṃvāsaṃ parihāsaṃ ca varjayet |
dattaṃ ca tābhyo nādeyam annādan yad bhiṣagvaraiḥ ||9||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne
viśikhānupraveśanīyo nāma daśamo 'dhyāyaḥ ||10||
athātaḥ kṣārapākavidhim adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ
||
yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||
śastrānuśastrebhyaḥ kṣāraḥ pradhānatamaḥ,
chedyabhedyalekhyakaraṇāt tridoṣaghnatvād viśeṣakriyāvacāraṇāc ca
||3||
tatra kṣaraṇāt kṣaṇanād vā kṣāraḥ ||4||
nānauṣadhisamavāyāt tridoṣaghnaḥ , śuklatvāt
saumyaḥ; tasya saumyasyāpi sato
dahanapacanadāraṇādiśaktiraviruddhā, āgneyauṣadhiguṇabhūyiṣṭhatvāt
kaṭuka uṣṇastīkṣṇaḥ pācano vilayanaḥ śodhano ropaṇaḥ śoṣaṇaḥ
stambhano lekhanaḥ kṛmyāmakaphakuṣṭhaviṣamedasām upahantā
puṃstvasya cātisevitaḥ ||5||
sa dvividhaḥ pratisāraṇīyaḥ, pānīyaś ca ||6||
tatra pratisāraṇīyaḥ
kuṣṭhakiṭibhadadrumaṇḍalakilāsabhagandarārbudārśoduṣṭavraṇanāḍīcarmakīla-
tilakālakanyacchavyaṅgamaśakabāhyavidradhikṛmiviṣādiṣūpadiśyate ,
saptasu ca mukharogeṣūpajihvādhijihvopakuśadantavaidarbheṣu tisṛṣu
ca rohiṇīṣu, eteṣv evānuśastrapraṇidhānam uktam ||7||
pānīyas tu
garagulmodarāgnisaṅgājīrṇārocakānāha-
śarkarāśmaryābhyantaravidradhikṛmiviṣārśaḥsūpayujyate ||8||
ahitas tu
raktapittajvaritapittaprakṛtibālavṛddhadurbalabhrama-
madamūrcchātimiraparītebhyo 'nyebhyaś caivaṃ vidhebhyaḥ ||9||
taṃ cetarakṣāravad dagdhvā parisrāvayet; tasya
vistaro 'nyatra ||10||
athetaras trividho mṛdurmadhyastīkṣṇaś ca |
taṃ cikīrṣuḥ śaradi girisānujaṃ śucir upoṣya praśaste 'hani
praśastadeśajātam anupahataṃ madhyamavayasaṃ mahāntam asitam
uṣkakam adhivāsyāparedyuḥ pāṭayitvā khaṇḍaśaḥ prakalpyāvapāṭya
nivāte deśe nicitiṃ kṛtvā sudhāśarkarāś ca prakṣipya tilanālair
ādīpayet | athopaśānte 'gnau tadbhasma
pṛthaggṛhṇīyādbhasmaśarkarāś ca | athānenaiva vidhānena
kuṭajapalāśāśvakarṇapāribhadrakabibhītakāragvadhatilvakārkasnuhyapāmārgapāṭalānaktamālavṛṣakadalīcitrakapūtīkendravṛkṣāsphotāśvamārakasaptacchadāgnimanthaguñjāś
catasraś ca kośātakīḥ samūlaphalapatraśākhā dahet | tataḥ
kṣāradroṇam udakadroṇaiḥ ṣaḍbhir āloḍya mūtrair vā yathoktair
ekaviṃśatikṛtvaḥ parisrāvya, mahati kaṭāhe śanair
darvyā'vaghaṭṭayan vipacet | sa yadā bhavaty accho raktas tīkṣṇaḥ
picchilaś ca tam ādāya mahati vastre parisrāvyetaraṃ vibhajya
punar agnāv adhiśrayet | tata eva kṣārodakāt kuḍavamadhyardhaṃ
vā'panayet | tataḥ
kaṭaśarkarābhasmaśarkarākṣīrapākaśaṅkhanābhīragnivarṇāḥ
kṛtvā''yase pātre tasminn eva kṣārodake niṣicya piṣṭvā tenaiva
dvivraṇe 'ṣṭapalasaṃmitaṃ śaṅkhanābhyādīnāṃ pramāṇaṃ prativāpya,
satatam apramattaś cainam avaghaṭṭayan vipacet | sa yathā
nātisāndro nātidravaś ca bhavati tathā prayateta | athainam
āgatapākam avatāryānuguptam āyase kumbhe saṃvṛtamukhe nidadhyād
eṣa madhyamaḥ || 11 ||
eṣa caivāpratīvāpaḥ pakvaḥ saṃvyūhimo mṛduḥ
||12||
pratīvāpe yathālābhaṃ
dantīdravantīcitrakalāṅgalīpūtikapravālatālapatrīviḍasuvarcikākanakakṣīrīhiṅguvacātiviṣāḥ
samāḥ ślakṣṇacūrṇāḥ śuktipramāṇāḥ pratīvāpaḥ | sa eva sapratīvāpaḥ
pakvaḥ pākyas tīkṣṇaḥ ||13||
teṣāṃ yathāvyādhibalam upayogaḥ ||14||
kṣīṇabale tu kṣārodakam āvaped balakaraṇārtham
||15||
bhavataś cātra
naivātitīkṣṇo na mṛduḥ śuklaḥ ślakṣṇo 'tha picchilaḥ |
aviṣyandī śivaḥ śīghraḥ kṣāro hy aṣṭaguṇaḥ smṛtaḥ ||16||
atimārdavaśvaity
auṣṇyataikṣṇyapaicchilyasarpitāḥ |
sāndratā'pakvatā hīnadravyatā doṣa ucyate ||17||
tatra kṣārasādhyavyādhivyādhitam upaveśya
nivātātape deśe 'sambādhe 'gropaharaṇīyoktena
vidhānenopasambhṛtasambhāraṃ, tato 'sya tam avakāśaṃ
nirīkṣyāvaghṛṣyāvalikhya pracchayitvā , śalākayā kṣāraṃ
pratisārayet, dattvā vākśatamātram upekṣeta ||18||
tasmin nipatite vyādhau kṛṣṇatā dagdhalakṣaṇam
tatrāmlavargaḥ śamanaḥ sarpirmadhukasaṃyutaḥ ||19||
atha cet sthiramūlatvāt kṣāradagdhaṃ na
śīryate |
idamālepanaṃ tatra samagramavacārayet ||20||
amlakāñjikabījāni tilān madhukam eva ca |
prapeṣya samabhāgāni tenainamanulepayet ||21||
tilakalkaḥ samadhuko ghṛtākto vraṇaropaṇaḥ
rasenāmlena tīkṣṇena vīryoṣṇena ca yojitaḥ ||22||
āgneyenāgninā tulyaḥ kathaṃ kṣāraḥ praśāmyati
|
evaṃ cen manyase vatsa! procyamānaṃ nibodha me ||23||
amlavarjān rasān kṣāre sarvāneva vibhāvayet |
kaṭukas tatra bhūyiṣṭho lavaṇo 'nurasas tathā |
amlena saha saṃyuktaḥ satīkṣṇalavaṇo rase ||24||
mādhuryaṃ bhajate 'tyarthaṃ tīkṣṇabhāvaṃ
vimuñcati |
mādhuryācchamamāpnoti vahniradbhir ivāplutaḥ ||25||
tatra samyagdagdhe vikāropaśamo
lāghavamanāsrāvaś ca |26| hīnadagdhe todakaṇḍujāḍyāni
vyādhivṛddhiś ca atidagdhe
dāhapākarāgasrāvāṅgamardaklamapipāsāmūrcchāḥ syur maraṇaṃ vā
||26||
kṣāradagdhavraṇaṃ tu yathādoṣaṃ yathāvyādhi
copakramet ||27||
atha naite kṣārakṛtyāḥ tad yathā-
durbalabālasthavirabhīrusarvāṅgaśūnodariraktapittigarbhiṇyṛtumatīpravṛddhajvaripramehirūkṣakṣatakṣīṇa-
tṛṣṇāmūrcchopadrutaklībāpavṛttodvṛttaphalayonayaḥ ||28||
tathā
marmasirāsnāyusandhitaruṇāsthisevanīdhamanīgalanābhinakhāntaḥśephaḥsrotaḥsvalpamāṃseṣu
ca deśeṣv akṣṇoś ca na dadyād anyatra vartmarogāt ||29||
tatra kṣārasādhyeṣv api vyādhiṣu śūnagātram
asthiśūlinam annadveṣiṇaṃ hṛdayasandhipīḍopadrutaṃ ca kṣāro na
sādhayati (durbalabālasthavirādīn pratisāraṇīya iti) ||30||
bhavati cātra
viṣāgniśastrāśanimṛtyukalpaḥ kṣāro bhavaty alpamatiprayuktaḥ |
sa dhīmatā samyag anuprayukto rogān nihanyād acireṇa ghorān
||31||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne
kṣārapākavidhirnāmaikādaśo 'dhyāyaḥ ||11||
|| athāto 'gnikarmavidhim adhyāyaṃ
vyākhyāsyāmaḥ ||1||
yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||
kṣārādagnirgarīyān kriyāsu vyākhyātaḥ,
taddagdhānāṃ rogāṇām apunarbhāvād bheṣaja śastrakṣārair
asādhyānāṃ tatsādhyatvāc ca ||3||
athemāni dahanopakaraṇāni bhavanti- tad yathā-
pippalyajāśakṛdgodantaśaraśalākā jāmbavauṣṭhetaralauhāḥ kṣaudraguḍasnehāś ca | tatra,
pippalyajāśakṛdgodantaśaraśalākās tvaggatānāṃ,
jāmbavauṣṭhetaralauhā māṃsagatānāṃ, kṣaudraguḍasnehāḥ
sirāsnāyusandhyasthigatānām ||4||
tatrāgnikarma sarvartuṣu kuryād anyatra
śaradgrīṣmābhyāṃ; tatrāpyātyayike 'gnikarmasādhye vyādhau
tatpratyanīkaṃ vidhiṃ kṛtvā ||5||
sarvavyādhiṣvṛtuṣu ca picchilamannaṃ
bhuktavataḥ; mūḍhagarbhāśmarībhagandarodarārśomukharogeṣv
abhuktavataḥ karma kurvīta ||6||
tatra dvividhamagnikarmāhureke- tvagdagdhaṃ,
māṃsadagdhaṃ ca; iha tu sirāsnāyu sandhyasthiṣv api na
pratiṣiddho 'gniḥ ||7||
tatra, śabdaprādurbhāvo durgandhatā
tvaksaṅkocaś ca tvagdagdhe, kapotavarṇatā'lpaśvayathuvedanā
śuṣkasaṅkucitavraṇatā ca māṃsadagdhe; kṛṣṇonnatavraṇatā
srāvasannirodhaś ca sirāsnāyudagdhe, rūkṣāruṇatā
karkaśasthiravraṇatā ca sandhyasthidagdhe ||8||
tatra śirorogādhimanthayor
bhrūlalāṭaśaṅkhapradeśeṣu dahet, vartmarogeṣv
ārdrālaktakapraticchannāṃ dṛṣṭiṃ kṛtvā vartmaromakūpān ||9||
tvaṅmāṃsa sirāsnāyusandhyasthisthite
'tyugraruji vāyāv ucchritakaṭhinasuptamāṃse vraṇe granthyarśo
'rbudabhagandarāpacīślīpadacarmakīlatilakālakāntravṛddhisandhisirācchedanādiṣu
nāḍīśoṇitātipravṛttiṣu cāgnikarma kuryāt ||10||
tatra valaya-bindu-vilekhā-pratisāraṇānīti
dahanaviśeṣāḥ ||11||
bhavati cātra —
rogasya saṃsthānam avekṣya samyaṅ narasya marmāṇi balābalaṃ ca ||
vyādhiṃ tathartuṃ ca samīkṣya samyak tato 'vyavasyed bhiṣag
agnikarma ||12||
tatra samyagdagdhe madhusarpirbhyām abhyaṅgaḥ
||13||
athemānagninā pariharet — pittaprakṛtim
antaḥśoṇitaṃ bhinnakoṣṭhamanuddhṛtaśalyaṃ durbalaṃ bālaṃ vṛddhaṃ
bhīrumaneka vraṇa pīḍitamasvedyāṃś ceti
||14||
ata ūrdhvamitarathādagdhalakṣaṇaṃ vakṣyāmaḥ |
tatra, snigdhaṃ rūkṣaṃ vā''(cā)śritya dravyamagnir dahati;
agnisantapto hi snehaḥ sūkṣmasirānusāritvāt tvagādīnanupraviśyāśu
dahati; tasmāt snehadagdhe 'dhikā rujo bhavanti ||15||
tatra pluṣṭaṃ durdagdhaṃ
samyagdagdhamatidagdhaṃ ceti caturvidhamagnidagdham | tatra yad
vivarṇaṃ pluṣyate 'timātraṃ tat pluṣṭaṃ; yatrottiṣṭhanti sphoṭās
tīvrāś coṣadāharāgapākavedanāś cirāc copaśāmyanti tad durdagdhaṃ;
samyagdagdham anavagāḍhaṃ tālavarṇaṃ susaṃsthitaṃ
pūrvalakṣaṇayuktaṃ ca; atidagdhe māṃsāvalambanaṃ gātraviśleṣaḥ
sirāsnāyusandhyasthivyāpādanamatimātraṃ
jvaradāhapipāsāmūrcchāścopadravā bhavanti, vraṇaś cāsya cireṇa
rohati, rūḍhaś ca vivarṇo bhavati | tad etac caturvidham
agnidagdhalakṣaṇam ātmakarmaprasādhakaṃ bhavati ||16||
bhavanti cātra - agninā kopitaṃ raktaṃ bhṛśaṃ
jantoḥ prakupyati |
tatas tenaiva vegena pittamasyābhyudīryate ||17||
tulyavīrye ubhe hyete rasato dravyatas tathā |
tenāsya vedanāstīvrāḥ prakṛtyā ca vidahyate ||18||
sphoṭāḥ śīghraṃ prajāyante jvaras tṛṣṇā ca
bādhate ||
dagdhasyopaśamārthāya cikitsā sampravakṣyate ||19||
pluṣṭasyāgnipratapanaṃ kāryamuṣṇaṃ
tathauṣadham |
śarīre svinnabhūyiṣṭhe svinnaṃ bhavati śoṇitam ||20||
prakṛtyā hy udakaṃ śītaṃ skandayaty atiśoṇitam |
tasmāt sukhayati hy uṣṇaṃ nanu śītaṃ kathañcana ||21||
śītāmuṣṇāṃ ca durdagdhe kriyāṃ kuryād bhiṣak
punaḥ |
ghṛtālepanasekāṃs tu śītānevāsya kārayet ||22||
samyagdagdhe tugākṣīrīplakṣacandanagairikaiḥ |
sāmṛtaiḥ sarpiṣā snigdhairālepaṃ kārayed bhiṣak ||23||
grāmyānūpaudakaiścainaṃ piṣṭairmāṃsaiḥ
pralepayet |
pittavidradhivaccainaṃ santatoṣmāṇamācaret ||24||
atidagdhe viśīrṇāni māṃsānyuddhṛtya śītalām |
kriyāṃ kuryād bhiṣak paścāc chālitaṇḍulakaṇḍanaiḥ ||25||
tindukītvakkapālair vā ghṛtamiśraiḥ pralepayet
|
vraṇaṃ guḍūcīpatrair vā chādayed athavaudakaiḥ ||26||
kriyāṃ ca nikhilāṃ kuryād bhiṣak
pittavisarpavat ||
madhūcchiṣṭaṃ samadhukaṃ rodhraṃ sarjarasaṃ tathā ||27||
mañjiṣṭhāṃ candanaṃ mūrvāṃ piṣṭvā sarpir
vipācayet |
sarveṣāmagnidagdhānāmetadropaṇam uttamam ||28||
snehadagdhe kriyāṃ rūkṣāṃ viśeṣeṇāvacārayet
||
ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi dhūmopahatalakṣaṇam
||29||
śvasiti kṣauti cātyartham apy ādhamati kāsate
|
cakṣuṣoḥ paridāhaś ca rāgaś caivopajāyate ||30||
sadhūmakaṃ niśvasiti ghreyamanyanna vetti ca |
tathaiva ca rasān sarvān śrutiś cāsyopahanyate ||31||
tṛṣṇādāhajvarayutaḥ sīdaty atha ca mūrcchati |
dhūmopahata ity eṣaḥ śṛṇu tasya cikitsitam ||32||
sarpirikṣurasaṃ drākṣāṃ payo vā śarkarāmbu vā
|
madhurāmlau rasau vā'pi vamanāya pradāpayet ||33||
vamataḥ koṣṭhaśuddhiḥ syāddhūmagandhaśca
naśyati |
vidhinā'nena śāmyanti sadanakṣavathujvarāḥ ||34||
dāha mūrcchā tṛḍādhmāna śvāsakāsāś ca dāruṇāḥ |
madhurairlavaṇāmlaiś ca kaṭukaiḥ kavalagrahaiḥ ||35||
samyaggṛhṇātīndriyārthān manaś cāsya
prasīdati |
śirovirecanaṃ cāsmai dadyād yogena śāstravit
||36||
dṛṣṭir viśudhyate cāsya śirogrīvaṃ ca dehinaḥ
|
avidāhi laghu snigdhamāhāraṃ cāsya kalpayet ||37||
uṣṇavātātapairdagdhe śītaḥ kāryo vidhiḥ sadā |
śītavarṣānilairdagdhe snigdhamuṣṇaṃ ca śasyate ||38||
tathā'titejasā dagdhe siddharnāsti kathañcana
|
indravajrāgnidagdhe 'pi jīvati pratikārayet |
snehābhyaṅgaparīṣekaiḥ pradehaiś ca tathā bhiṣak ||39||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne
'gnikarmavidhirnāma dvādaśo 'dhyāyaḥ ||12||
trayodaśo 'dhyāyaḥ |
uṣṇaṃ samadhuraṃ snigdhaṃ gavāṃ śṛṅgaṃ
prakīrtitam |
tasmād vātopasṛṣṭe tu hitaṃ tad avasecane ||
tasmāt pittopasṛṣṭe tu hitā sā tv avasecane ||
tasmāc chleṣmopasṛṣṭe tu hitaṃ tad avasecane ||
kṣetreṣu vicaranty etāḥ salilāḍhyasugandhiṣu |
na ca saṃkīrṇacāriṇyo na ca paṅkeśayāḥ sukhāḥ ||
sthūlamadhyāḥ parikliṣṭāḥ pṛthvyo
mandaviceṣṭitāḥ |
agrāhiṇyo 'lpapāyinyaḥ saviṣāś ca na pūjitāḥ ||
atha suvāntāṃ pūrvavat sannidadhyāt ||
kṣetrāṇi grahaṇaṃ jātīḥ poṣaṇaṃ sāvacāraṇam |
jalaukasāṃ ca yo vetti tat sādhyān sa jayed gadān ||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne jalaukāvacāraṇīyo
nāma trayodaśo 'dhyāyaḥ ||
athātaḥ śoṇitavarṇanīyam adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ
||
yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||
tatra pāñcabhautikasya caturvidhasya ṣaḍrasasya
dvividhavīryasyāṣṭavidhavīryasya vā'nekaguṇasyopayuktasyāhārasya
samyakpariṇatasya yas tejobhūtaḥ sāraḥ paramasūkṣmaḥ sa `rasaḥ’
ity ucyate, tasya hṛdayaṃ sthānaṃ sa hṛdayāc caturviṃśati dhamanīr
anupraviśyor dhvag ādaśa daśādhogāminyaś catasraś ca tiryaggāḥ
kṛtsnaṃ śarīram aharahas tarpayati vardhayati dhārayati yāpayati
cādṛṣṭahetukena karmaṇā | tasya śarīram anusarato 'numānād gatir
upalakṣayitavyā kṣayavṛddhivaikṛtaiḥ | tasmin
sarvaśarīrāvayavadoṣadhātumalāśayānusāriṇi rase jijñāsā kim ayaṃ
saumyas taijasa? iti | atrocyate sa khalu dravānusārī
snehanajīvanatarpaṇadhāraṇādibhir viśeṣaiḥ saumya ity avagamyate
||3||
sa khalv āpyo raso yakṛtplīhānau prāpya rāgam
upaiti ||4||
ślokau cātra bhavataḥ
rañjitās tejasā tv āpaḥ śarīrasthena dehinām |
avyāpannāḥ prasannena raktam ity abhidhīyate ||5||
rasād eva striyā raktaṃ rajaḥsañjñaṃ pravartate
|
tad varṣād dvādaśād ūrdhvaṃ yāti pañcāśataḥ kṣayam ||6||
ārtavaṃ śoṇitaṃ tv āgneyam agnīṣomīyatvād
garbhasya ||7||
pāñcabhautikaṃ tv apare jīvaraktam āhur ācāryāḥ
||8||
visratā dravatā rāgaḥ spandanaṃ laghutā tathā |
bhūmyādīnāṃ guṇā hyete dṛśyante cātra śoṇite ||9||
rasād raktaṃ tato māṃsaṃ māṃsān medaḥ
prajāyate |
medaso 'sthi tato majjā majjñaḥ śukraṃ tu jāyate ||10||
tatraiteṣāṃ dhātūnām annapānarasaḥ prīṇayitā
||11||
rasajaṃ puruṣaṃ vidyād rasaṃ rakṣet
prayatnataḥ |
annātpānāñ ca matimān ācārāñ cāpy atandritaḥ ||12||
tatra rasa gatau dhātuḥ aharahar gacchatīty
ato rasaḥ ||13||
sa khalu trīṇi trīṇi kalāsahasrāṇi pañcadaśa
ca kalā ekaikasmin dhātāv avatiṣṭhate evaṃ māsena rasaḥ śukraṃ
strīṇāṃ cārtavaṃ bhavati ||14||
bhavati cātra
aṣṭādaśasahasrāṇi saṅkhyā hy asmin samuccaye |
kalānāṃ navatiḥ proktā svatantraparatantrayoḥ ||15||
sa śabdārcir jalasantānavad aṇunā
viśeṣeṇānudhāvaty evaṃ śarīraṃ kevalam ||16||
vājīkaraṇyas tv oṣadhayaḥ svabalaguṇotkarṣād
virecanavad upayuktāḥ śukraṃ śīghraṃ virecayanti ||17||
yathā hi puṣpamukulastho gandho na śakyam
ihāstīti vaktuṃ, naiva nāstīti; atha cāsti, satāṃ bhāvānām
abhivyaktir iti jñātvā kevalaṃ saukṣmyān nābhivyajyate; sa eva
vivṛtapatrakeśare puṣpe kālāntareṇābhivyaktiṃ gacchati evaṃ
bālānām api vayaḥpariṇāmāc chukraprādurbhāvo bhavati,
romarājyādayaś ca viśeṣā nārīṇām ||18||
sa evānnaraso vṛddhānāṃ (jarā)
paripakvaśarīratvād aprīṇano bhavati ||19||
ta ete śarīradhāraṇād dhātava ity ucyante
||20||
teṣāṃ kṣayavṛddhī śoṇitanimitte, tasmāt tad
adhikṛtya vakṣyāmaḥ | tatra, phenilamaruṇaṃ kṛṣṇaṃ paruṣaṃ tanu
śīghragamaskandi ca vātena duṣṭaṃ; nīlaṃ pītaṃ haritaṃ śyāvaṃ
visramaniṣṭaṃ pipīlikāmakṣikāṇāmaskandi ca pittena duṣṭaṃ;
gairikodakapratīkāśaṃ snigdhaṃ śītalaṃ bahalaṃ picchilaṃ cirasrāvi
māṃsapeśīprabhaṃ ca śleṣmaduṣṭaṃ; sarvalakṣaṇasaṃyuktaṃ
kāñjikābhaṃ viśeṣato durgandhi ca sannipātaduṣṭaṃ; dvidoṣaliṅgaṃ
saṃsṛṣṭam ||21||
indragopakapratīkāśamasaṃhatamavivarṇaṃ ca
prakṛtisthaṃ jānīyāt ||22||
visrāvyāṇyanyatra vakṣyāmaḥ ||23||
athāvisrāvyāḥ sarvāṅgaśophaḥ, kṣīṇasya
cāmlabhojananimittaḥ, pāṇḍurogyarśasodariśoṣigarbhiṇīnāṃ ca
śvayathavaḥ ||24||
śastravisrāvaṇaṃ dvividhaṃ pracchānaṃ
sirāvyadhanaṃ ca ||25||
tatra ṛjvasaṅkīrṇaṃ sūkṣmaṃ samam anavagāḍham
anuttānam āśu ca śastraṃ pātayen marmasirāsnāyusandhīnāṃ
cānupaghāti ||26||
tatra durdine durviddhe śītavātayor asvinne
bhuktamātre skandatvāc choṇitaṃ na sravaty alpaṃ vā sravati ||27||
madamūrcchāśramārtānāṃ vātaviṇmūtrasaṅginām |
nidrābhibhūtabhītānāṃ nṛṇāṃ nāsṛk pravartate ||28||
tad duṣṭaṃ śoṇitamanirhriyamāṇaṃ
śophadāharāgapākavedanā janayet ||29||
atyuṣṇe 'tisvinne 'tividdhe 'jñair
visrāvitamatipravartate ; tad atipravṛttaṃ śiro
'bhitāpamāndhyamadhimanthatimiraprādurbhāvaṃ dhātukṣayamākṣepakaṃ
dāhaṃ pakṣāghātamekāṅgavikāraṃ hikkāṃ śvāsakāsau pāṇḍurogaṃ
maraṇaṃ cāpādayati ||30||
tasmānna śīte nātyuṣṇe nāsvinne nātitāpite |
yavāgūṃ pratipītasya śoṇitaṃ mokṣayed bhiṣak ||31||
samyag gatvā yadā raktaṃ svayam evāvatiṣṭhate
|
śuddhaṃ tadā vijānīyāt samyagvisrāvitaṃ ca tat ||32||
lāghavaṃ vedanāśāntir vyādher vegaparikṣayaḥ |
samyagvisrāvite liṅgaṃ prasādo manasas tathā ||33||
tvagdoṣā granthayaḥ śophā rogāḥ śoṇitajāś ca
ye |
raktamokṣaṇaśīlānāṃ na bhavanti kadācana ||34||
atha khalv apravartamāne rakte
elāśītaśivakuṣṭhatagarapāṭhābhadradāruviḍaṅgacitrakatrikaṭukāgāradhūmaharidrārkāṅkuranaktamālaphalair
yathālābhaṃ tribhiś caturbhiḥ samastair vā cūrṇīkṛtair
lavaṇatailapragāḍhair vraṇamukham avagharṣayet, evaṃ samyak
pravartate ||35||
athātipravṛtte
rodhramadhukapriyaṅgupattaṅgupattaṅgagairikasarjarasarasāñjanaśālmalīpuṣpaśaṅkhaśuktimāṣayavagodhūmacūrṇaiḥ
śanaiḥ śanair vraṇamukham avacūrṇyāṅgulyagreṇāvapīḍayet
sālasarjārjunārimedameṣaśṛṅgadhavadhanvanatvagbhir vā cūrṇitābhiḥ
kṣaumeṇa vā dhmāpitena samudraphenalākṣācūrṇair vā
yathoktarvraṇabandhanadravyair gāḍhaṃ badhnīyāt
śītācchādanabhojanāgāraiḥ śītaiḥ pradehapariṣekaiś copacaret,
kṣāreṇāgninā vā dahedyathoktaṃ, vyadhādanantaraṃ tāmevātipravṛttāṃ
sirāṃ vidhyet kākolyādikvāthaṃ vā śarkarāmadhumadhuraṃ pāyayet
eṇahariṇorabhraśaśamahiṣavarāhāṇāṃ vā rudhiraṃ kṣīrayūṣarasaiḥ
susnigdhaiś cāśnīyāt upadravāṃś ca yathāsvam upacaret ||36||
bhavanti cātra
dhātukṣayāt srute rakte mandaḥ sañjāyate 'nalaḥ | pavanaś ca
paraṃ kopaṃ yāti tasmāt prayatnataḥ ||37||
taṃ nātiśītair laghubhiḥ snigdhaiḥ
śoṇitavardhanaiḥ |
īṣadamlair anamlair vā bhojanaiḥ samupācaret ||38||
caturvidhaṃ yad etad dhi rudhirasya nivāraṇam
|
sandhānaṃ skandanaṃ caiva pācanaṃ dahanaṃ tathā ||39||
vraṇaṃ kaṣāyaḥ sandhatte raktaṃ skandayate
himam |
tathā sampācayed bhasma dāhaḥ saṅkocayet sirāḥ ||40||
askandamāne rudhire sandhānāni prayojayet |
sandhāne bhraśyamāne tu pācanaiḥ samupācaret ||41||
kalpair etais tribhir vaidyaḥ prayateta
yathāvidhi |
asiddhimatsu caiteṣu dāhaḥ parama iṣyate ||42||
śeṣadoṣe yato rakte na vyādhirativartate |
sāvaśeṣe tataḥ stheyaṃ na tu kuryād atikramam ||43||
dehasya rudhiraṃ mūlaṃ rudhireṇaiva dhāryate |
tasmād yatnena saṃrakṣyaṃ raktaṃ jīva iti sthitiḥ ||44||
srutaraktasya sekādyaiḥ śītaiḥ prakupite 'nile
|
śophaṃ satodaṃ koṣṇena sarpiṣā pariṣecat ||45||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne śoṇitavarṇanīyo
nāma caturdaśo 'dhyāya ||14||
athāto doṣadhātumalakṣayavṛddhivijñānīyam
adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||
doṣadhātumalamūlaṃ hi śarīraṃ, tasmād eteṣāṃ
lakṣaṇamucyamānam upadhāraya ||3||
tatra
praspandanodvahanapūraṇavivekadhāraṇalakṣaṇo vāyuḥ pañcadhā
pravibhaktaḥ śarīraṃ dhārayati (1) |4|
rāgapaktyojastejomedhoṣmakṛt pittaṃ pañcadhā
pravibhaktam agnikarmaṇā'nugrahaṃ karoti; (2) |4|
sandhisaṃśleṣaṇasnehanaropaṇapūraṇabalasthairyakṛcchleṣmā pañcadhā
pravibhakta udakakarmaṇā'nugrahaṃ karoti ||4||
rasastuṣṭiṃ prīṇanaṃ raktapuṣṭiṃ ca karoti,
raktaṃ varṇaprasādaṃ māṃsapuṣṭiṃ jīvayati ca, māṃsaṃ śarīrapuṣṭiṃ
medasaś ca, medaḥ snehasvedau dṛḍhatvaṃ puṣṭimasthnāṃ ca, asthīni
dehadhāraṇaṃ majjñaḥ puṣṭiṃ ca, majjā snehaṃ balaṃ śukrapuṣṭiṃ
pūraṇamasthnāṃ ca karoti, śukraṃ dhairyaṃ cyavanaṃ prītiṃ
dehabalaṃ harṣaṃ bījārthaṃ ca; (1)
purīṣam upastambhaṃ vāyvagnidhāraṇaṃ ca,
bastipūraṇavikledakṛnmūtraṃ, svedaḥ kledatvaksaukumāryakṛt; (2)
raktalakṣaṇamārtavaṃ garbhakṛcca, garbho
garbhalakṣaṇaṃ, stanyaṃ stanayor āpīnatvajananaṃ jīvanaṃ ceti
||5||
tatra vidhivat parirakṣaṇaṃ kurvīta ||6||
ata ūrdhvam eṣāṃ kṣīṇalakṣaṇaṃ vakṣyāmaḥ |
tatra, vātakṣaye mandaceṣṭatā'lpavāktvamapraharṣo mūḍhasañjñatā
ca, pittakṣaye mandoṣmāgnitā niṣprabhatā ca, śleṣmakṣaye
rūkṣatā'ntardāha āmāśayetaraśleṣmāśayaśūnyatā sandhiśaithilyaṃ
(tṛṣṇā daurbalyaṃ prajāgaraṇaṃ) ca ||7||
tatra svayonivardhanānyeva pratīkāraḥ ||8||
rasakṣaye hṛtpīḍākampaśūnyatāstṛṣṇā ca,
śoṇitakṣaye tvakpāruṣyamamlaśītaprārthanā sirāśaithilyaṃ ca,
māṃsakṣaye
sphiggaṇḍauṣṭhopasthoruvakṣaḥkakṣāpiṇḍikodaragrīvāśuṣkatā
raukṣyatodau gātrāṇāṃ sadanaṃ dhamanīśaithilyaṃ ca, medaḥkṣaye
plīhābhivṛddhiḥ sandhiśūnyatā raukṣyaṃ meduramāṃsaprārthanā ca,
asthikṣaye 'sthiśūlaṃ dantanakhabhaṅgo raukṣyaṃ ca, majjakṣaye
'lpaśukratā parvabhedo 'sthinistodo 'sthiśūnyatā ca, śukrakṣaye
meḍhravṛṣaṇavedanā'śaktirmaithune cirād vā prasekaḥ praseke
cālparaktaśukradarśanam ||9||
tatrāpi svayonivardhanadravyopayogaḥ
(pratīkāraḥ ) ||10||
purīṣakṣaye hṛdayapārśvapīḍā saśabdasya ca
vāyor ūrdhvagamanaṃ kukṣau sañcaraṇaṃ ca, mūtrakṣaye bastitodo
'lpamūtratā ca; atrāpi svayonivardhanadravyopayogaḥ | svedakṣaye
stabdharomakūpatā tvakśoṣaḥ sparśavaiguṇyaṃ svedanāśaśca;
tatrābhyaṅgaḥ svedopayogaś ca ||11||
ārtavakṣaye yathocitakālādarśanamalpatā vā
yonivedanā ca; tatra saṃśodhanamāgneyānāṃ ca dravyāṇāṃ
vidhivadupayogaḥ | stanakṣaye stanayor mlānatā stanyāsambhavo
'lpatā vā; tatra śleṣmavardhanadravyopayogaḥ | garbhakṣaye
garbhāspandanamanunnatakukṣitā ca; tatra prāptabastikālāyāḥ
kṣīrabastiprayogo medyānnopayogaś ceti ||12||
ata ūrdhvamativṛddhānāṃ doṣadhātumalānāṃ
lakṣaṇaṃ vakṣyāmaḥ | vṛddhiḥ punareṣāṃ
svayonivardhanātyupasevanādbhavati | tatra, vātavṛddhau
vākpāruṣyaṃ kārśyaṃ kārṣṇyaṃ gātrasphuraṇamuṣṇakāmi(ma)tā
nidrānāśo 'lpabalatvaṃ gāḍhavarcastvaṃ ca; pittavṛddhau
pītāvabhāsatā santāpaḥ śītakāmitvamalpanidratā mūrcchā
balahānirindriyadaurbalyaṃ pītaviṇmūtranetratvaṃ ca; śleṣmavṛddhau
śauklyaṃ śaity aṃ sthairyaṃ gauravamavasādastandrā nidrā
sandhiviśleṣaś ca ||13||
raso 'tivṛddho hṛdayotkledaṃ prasekaṃ
cāpādayati; raktaṃ raktāṅgākṣitāṃ sirāpūrṇatvaṃ ca; māṃsaṃ
sphiggaṇḍauṣṭhopasthorubāhujaṅghāsu vṛddhiṃ gurugātratāṃ ca;
medaḥsnigdhāṅgatāmudarapārśvavṛddhiṃ kāsaśvāsādīn daurgandhyaṃ ca;
asthyadhyasthīnyadhidantāṃśca; majjā sarvāṅganetragauravaṃ ca;
śukraṃ śukrāśmarīmatiprādurbhāvaṃ ca ||14||
purīṣam āṭopaṃ kukṣau śūlaṃ ca; mūtraṃ
mūtravṛddhiṃ muhur muhuḥ pravṛttiṃ bastitodam ādhmānaṃ ca; svedas
tvaco daurgandhyaṃ kaṇḍūṃ ca ||15||
ārtavam aṅgamardam atipravṛttiṃ daurgandhyaṃ
ca; stanyaṃ stanayor āpīnatvaṃ muhurmuhuḥ pravṛttiṃ todaṃ ca;
garbho jaṭharābhivṛddhiṃ svedaṃ ca ||16||
teṣāṃ yathāsvaṃ saṃśodhanaṃ kṣapaṇaṃ ca kṣayād
aviruddhaiḥ kriyāviśeṣaiḥ prakurvīta ||17||
pūrvaḥ pūrvo 'tivṛddhatvād vardhayed dhi paraṃ
param |
tasmād atipravṛddhānāṃ dhātūnāṃ hrāsanaṃ hitam ||18||
balalakṣaṇaṃ balakṣayalakṣaṇaṃ cāta ūrdhvam
upadekṣyāmaḥ | tatra rasādīnāṃ śukrāntānāṃ dhātūnāṃ yat paraṃ
tejastat khalvojastad eva balam ity ucyate, svaśāstrasiddhāntāt
||19||
tatra balena sthiropacitamāṃsatā
sarvaceṣṭāsvapratighātaḥ svaravarṇaprasādo bāhyānāmābhyantarāṇāṃ
ca karaṇānāmātmakāryapratipattir bhavati ||20||
bhavanti cātra
ojaḥ somātmakaṃ snigdhaṃ śuklaṃ śītaṃ sthiraṃ saram |
viviktaṃ mṛdu mṛtsnaṃ ca prāṇāyatanam uttamam ||21||
dehaḥ sāvayavastena vyāpto bhavati dehinaḥ |
tad abhāvāc ca śīryante śarīrāṇi śarīriṇām
||22||
abhighātātkṣayātkopācchokāddhyānācchramātkṣudhaḥ |
ojaḥ saṅkṣīyate hyebhyo dhātugrahaṇaniḥsṛtam | |
tejaḥ samīritaṃ tasmād visraṃsayati dehinaḥ
||23||
tasya visraṃso vyāpat kṣaya iti (trayo doṣāḥ;)
liṅgāni bhavanti sandhiviśleṣo gātrāṇāṃ sadanaṃ doṣacyavanaṃ
kriyāsannirodhaś ca visraṃse, stabdhagurugātratā vātaśopho
varṇabhedo glānistandrā nidrā ca vyāpanne, mūrcchā māṃsakṣayo
mohaḥ pralāpo maraṇam iti ca kṣaye ||24||
bhavanti cātra -
trayo doṣā balasyoktā vyāpadvisraṃsanakṣayāḥ |
viśleṣasādau gātrāṇāṃ doṣavisraṃsanaṃ śramaḥ ||25||
aprācuryaṃ kriyāṇāṃ ca balavisraṃsalakṣaṇam |
gurutvaṃ stabdhatā'ṅgeṣu glānirvarṇasya bhedanam ||26||
tandrā nidrā vātaśopho balavyāpadi lakṣaṇam |
mūrcchā māṃsakṣayo mohaḥ pralāpo 'jñānam eva ca ||27||
pūrvoktāni ca liṅgāni maraṇaṃ ca balakṣaye |
tatra visraṃse vyāpanne ca kriyāviśeṣair aviruddhair balam
āpyāyayet ; itaraṃ tu mūḍhasañjñaṃ varjayet ||28||
doṣadhātumalakṣīṇo balakṣīṇo 'pi vā naraḥ |
svayonivardhanaṃ yat tad annapānaṃ prakāṅkṣati ||29||
yady adāhārajātaṃ tu kṣīṇaḥ prārthayate naraḥ
|
tasya tasya sa lābhe tu taṃ taṃ kṣayam apohati ||30||
yasya dhātukṣayād vāyuḥ sañjñāṃ karma ca
nāśayet |
prakṣīṇaṃ ca balaṃ yasya nāsau śakyaś cikitsitum ||31||
rasanimittam eva sthaulyaṃ kārśyaṃ ca | tatra
śleṣmalāhārasevino 'dhyaśanaśīlasyāvyāyāmino divāsvapnaratasya
cāma evānnaraso madhurataraś ca śarīramanukrāmannatisnehānmedo
janayati, tadatisthaulyamāpādayati ; tamatisthūlaṃ
kṣudraśvāsapipāsākṣutsvapnasvedagātradaurgandhyakrathanagātrasādagadgadatvāni
kṣipramevāviśanti, saukumāryānmedasaḥ sarvakriyāsvasamarthaḥ,
kaphamedoniruddhamārgatvāccālpavyavāyo bhavati, āvṛtamārgatvād eva
śeṣā dhātavo nāpyāyante 'tyarthamato 'lpaprāṇo bhavati,
pramehapiḍakājvarabhagandaravidradhivātavikārāṇāmanyatamaṃ prāpya
pañcatvam upayāti, sarva eva cāsya rogā balavanto
bhavantyāvṛtamārgatvāt srotasām; atas tasyotpattihetuṃ pariharet |
utpanne tu
śilājatuguggulugomūtratriphalāloharajorasāñjanamadhuyavamudgakoradūṣakaśyāmākoddālakādīnāṃ
virūkṣaṇacchedanīyānāṃ ca dravyāṇāṃ vidhivadupayogo vyāyāmo
lekhanabastyupayogaś ceti ||32||
tatra punar vātalāhārasevino
'tivyāyāmavyavāyādhyayanabhayaśokadhyānarātrijāgaraṇapipāsākṣu
tkaṣāyālpāśanaprabhṛtibhir upaśoṣito rasadhātuḥ
śarīramananukrāmannalpatvānna prīṇāti, tasmād atikārśyaṃ bhavati;
so 'tikṛśaḥ kṣutpipāsāśītoṣṇavātavarṣabhārādāneṣv
asahiṣṇurvātarogaprāyo 'lpaprāṇaśca kriyāsu bhavati,
śvāsakāsaśoṣaplīhodarāgnisādagulmaraktapittānām anyatamamāsādya
maraṇam upayāti, sarva eva cāsya rogā balavanto
bhavantyalpaprāṇatvāt ; atas tasyotpattihetuṃ pariharet | utpanne
tu payasyāśvagandhāvidārigandhāśatāvarībalātibalānāgabalānāṃ
madhurāṇāmanyāsāṃ cauṣadhīnām upayogaḥ,
kṣīradadhighṛtamāṃsaśāliṣaṣṭikayavagodhūmānāṃ ca,
divāsvapnabrahmacaryāvyāyāmabṛṃhaṇabastyupayogaśceti ||33||
yaḥ punar ubhayasādhāraṇānyāseveta
tasyānnarasaḥ śarīram anukrāman samān dhātūn upacinoti,
samadhātutvānmadhyaśarīro bhavati sarvakriyāsu samarthaḥ
kṣutpipāsāśītoṣṇavātavarṣātapasaho balavāṃśca, sa satatam
anupālayitavya iti ||34||
bhavanti cātra
atyantagarhitāv etau sadā sthūlakṛśau narau |
śreṣṭho madhyaśarīras tu kṛśaḥ sthūlāttu pūjitaḥ ||35||
doṣaḥ prakupito dhātūn kṣapayatyātmatejasā |
iddhaḥ svatejasā vahnirukhāgatamivodakam ||36||
vailakṣaṇyāccharīrāṇāmasthāyitvāt tathaiva ca
|
doṣadhātumalānāṃ tu parimāṇaṃ na vidyate ||37||
eṣāṃ samatvaṃ yac cāpi bhiṣagbhir avadhāryate
|
na tat svāsthyādṛte śakyaṃ vaktumanyena hetunā ||38||
doṣādīnāṃ tv asamatām anumānena lakṣayet |
aprasannendriyaṃ vīkṣya puruṣaṃ kuśalo bhiṣak ||39||
(svasthasya rakṣaṇaṃ kuryād asvasthasya tu
buddhimān) |
kṣapayed bṛṃhayec cāpi doṣadhātumalān
bhiṣak |
tāvad yāvad arogaḥ syād etat sāmyasya lakṣaṇam ||40||
samadoṣaḥ samāgniś ca samadhātumalakriyaḥ |
prasannātmendriyamanāḥ svastha ity abhidhīyate ||41||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne
doṣadhātumalakṣayavṛddhivijñānīyo nāma pañcadaśo 'dhyāyaḥ ||15||
ṣoḍaśo 'dhyāyaḥ |
athātaḥ karṇavyadha bandha vidhim adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
yathovāca bhagavān dhanavatariḥ ||
rakṣābhūṣaṇanimittaṃ bālasya karṇau vidhyete |
tau ṣaṣṭhe māsi saptame vā śuklapakṣe praśasteṣu
tithikaraṇamuhūrtanakṣatreṣu kṛtamaṅgalasvastivācanaṃ dhātryaṅke
kumāradharāṅke vā kumāram upaveśya bālakrīḍanakaiḥ
pralobhyābhisāntvayan bhiṣag vāmahastenākṛṣya karṇaṃ daivakṛte
chidra ādityakarāvabhāsite śanaiḥ śanair dakṣiṇahastena rju
vidhyet pratanukaṃ sūcyā bahalam ārayā pūrvaṃ dakṣiṇaṃ kumārasya
vāmaṃ kumāryāḥ tataḥ picuvartiṃ praveśayet ||
śoṇita bahutvena vedanayā
cānyadeśaviddham iti jānīyāt nirupadravatayā taddeśaviddham iti ||
tatrājñena yadṛcchayā viddhāsu sirāsu
kālikāmarmarikālohitikāsūpadravā bhavanti | tatra kālikāyāṃ jvaro
dāhaḥ śvayathur vedanā ca bhavati marmarikāyāṃ vedanā jvaro
granthayaś ca lohitikāyāṃ manyāstambhāpatānakaśirograhakarṇaśūlāni
bhavanti | teṣu yathāsvaṃ pratikurvīta ||
kliṣṭajihmāpraśastasūcīvyadhād
gāḍhataravartitvād doṣasamudāyād apraśastavyadhād vā yatra
saṃrambho vedanā vā bhavati tatra vartim upahṛtyāśu
madhukairaṇḍa mūla mañjiṣṭhā yava tila kalkair
madhughṛtapragāḍhair ālepayet tāvad yāvat surūḍha iti surūḍhaṃ
cainaṃ punar vidhyet vidhānaṃ tu pūrvoktam eva ||
tatra samyagviddham āmatailena pariṣecayet
tryahāt tryahāc ca vartiṃ sthūlatarāṃ dadyāt pariṣekaṃ ca tam eva
||
atha vyapagatadoṣopadrave karṇe vardhanārthaṃ
laghuvardhanakaṃ kuryāt ||
evaṃ vivardhitaḥ karṇaś chidyate tu dvidhā
nṛṇām |
doṣato vā'bhighātād vā sandhānaṃ tasya me śṛṇu ||
tatra samāsena pañcadaśakarṇabandhākṛtayaḥ |
tad yathā nemisandhānaka utpalabhedyako vallūraka āsaṅgimo
gaṇḍakarṇa āhāryo nirvedhimo vyāyojimaḥ kapāṭasandhiko
'rdhakapāṭasandhikaḥ saṃkṣipto hīnakarṇo vallīkarṇo yaṣṭikarṇaḥ
kākauṣṭhaka iti | teṣu pṛthulāyatasamobhayapālir nemisandhānakaḥ
vṛttāyatasamobhayapālir utpalabhedyakaḥ hrasvavṛttasamobhayapālir
vallūrakaḥ abhyantaradīrghaikapālir āsaṅgimaḥ bāhya dīrghaikapālir gaṇḍakarṇaḥ | apālir ubhayato 'py āhāryaḥ
pīṭhopamapālir ubhayataḥ kṣīṇaputrikāśrito nirvedhimaḥ |
sthūlāṇusamaviṣamapālir vyāyojimaḥ | abhyantaradīrghaikapālir
itarālpapāliḥ | kapāṭasandhikaḥ bāhyadīrghaikapālir itarālpapālir
ardhakapāṭasandhikaḥ | tatra daśaite karṇabandhavikalpāḥ sādhyāḥ
teṣāṃ svanāmabhir evākṛtayaḥ prāyeṇa vyākhyātāḥ | saṃkṣiptādayaḥ
pañcāsādhyāḥ | tatra śuṣkaśaṣkulir utsannapālir itarālpapāliḥ
saṃkṣiptaḥ anadhiṣṭhānapāliḥ paryantayoḥ kṣīṇamāṃso hīnakarṇaḥ
tanuviṣamālpapālir vallīkarṇaḥ
grathitamāṃsastabdhasirāsaṃtatasūkṣmapālir yaṣṭikarṇaḥ
nirmāṃsasaṃkṣiptāgrālpaśoṇitapāliḥ kākauṣṭhaka iti | baddheṣv api
tu śopha dāha rāga pāka piḍakā srāva yuktā na siddhim
upayānti ||
bhavanti cātra |
yasya pālidvayam api karṇasya na bhaved iha |
karṇapīṭhaṃ same madhye tasya viddhvā vivardhayet ||
bāhyāyām iha dīrghāyāṃ sandhir ābhyantaro
bhavet |
ābhyantarāyāṃ dīrghāyāṃ bāhyasandhir udāhṛtaḥ ||
ekaiva tu bhavet pāliḥ sthūlā pṛthvī sthirā ca
yā |
tāṃ dvidhā pāṭayitvā tu chittvā copari sandhayet ||
gaṇḍād utpāṭya māṃsena sānubandhena jīvatā |
karṇapālīm āpāles tu kuryān nirlikhya śāstravit ||
ato 'nyatamaṃ bandhaṃ cikīrṣur
agropaharaṇīyoktopasaṃbhṛtasaṃbhāraṃ viśeṣataś cātropaharet
surāmaṇḍaṃ kṣīram udakaṃ dhānyāmlaṃ kapālacūrṇaṃ ceti | tato
'ṅganāṃ puruṣaṃ vā grathitakeśāntaṃ laghubhuktavantam āptaiḥ
suparigṛhītaṃ ca kṛtvā bandham upadhārya
chedyabhedyalekhyavyadhanair upapannair upapādya karṇaśoṇitam
avekṣya duṣṭam aduṣṭaṃ veti tatra vātaduṣṭe dhānyāmloṣṇodakābhyāṃ
pittaduṣṭe śītodakapayobhyāṃ śleṣmaduṣṭe surāmaṇḍoṣṇodakābhyāṃ
prakṣālya karṇau punar avalikhyānunnatam ahīnam aviṣamaṃ ca
karṇasandhiṃ sanniveśya sthitaraktaṃ sandadhyāt | tato
madhughṛtenābhyajya picuprotayor anyatareṇāvaguṇṭhya
sūtreṇānavagāḍhaman atiśithilaṃ ca baddhvā
kapālacūrṇenāvakīryācārikam upadiśed dvivraṇīyoktena ca
vidhānenopacaret ||
bhavati cātra |
vighaṭṭanaṃ divāsvapnaṃ vyāyāmam atibhojanam
|
vyavāyam agnisaṃtāpaṃ vākśramaṃ ca vivarjayet ||
(?āmatailaparīṣekaṃ trirātramavacārayet |
tatas tailena saṃsṛṣṭaṃ tryahādapanayet picum ||)
na cāśuddharaktam atipravṛttaraktaṃ
kṣīṇaraktaṃ vā saṃdadhyāt | sa hi vātaduṣṭe rakte rūḍho 'pi
paripuṭanavān pittaduṣṭe dāhapākarāgavedanāvān śleṣmaduṣṭe
stabdhaḥ kaṇḍūmān atipravṛttarakte śyāvaśophavān kṣīṇo 'lpamāṃso
na vṛddhim upaiti ||
āmatailena trirātraṃ pariṣecayet trirātrāc ca
picuṃ parivartayet | sa yadā surūḍho nirupadravaḥ savarṇo bhavati
tadainaṃ śanaiś śanair abhivardhayet | ato 'nyathā
saṃrambhadāhapākarāgavedanāvān punaś chidyate vā ||
athāsyāpraduṣṭasyābhivardhanārtham abhyaṅgaḥ |
tad yathā godhāpratudaviṣkirānūpaudakavasāmajjānau payaḥ sarpis
tailaṃ gaurasarṣapajaṃ ca yathālābhaṃ
saṃbhṛtyārkālarkabalātibalānantāpāmārgāśvagandhāvidārigandhākṣīraśuklājalaśūkamadhuravargapayasyāprativāpaṃ
tailaṃ vā pācayitvā svanuguptaṃ nidadhyāt ||
sveditonmarditaṃ karṇaṃ snehenaitena yojayet |
ato 'nupadravaḥ samyag balavāṃś ca vivardhate ||
yavāśvagandhāyaṣṭyāhvais tilaiś codvartanaṃ
hitam |
śatāvaryaśvagandhābhyāṃ payasyair aṇḍajīvanaiḥ ||
tailaṃ vipakvaṃ sakṣīram abhyaṅgāt
pālivardhanam |
ye tu karṇā na vardhante svedasnehopapāditāḥ ||
teṣām apāṅgadeśe tu kuryāt pracchānam eva tu
|
bāhyacchedaṃ na kurvīta vyāpadaḥ syus tato
dhruvāḥ ||
baddhamātraṃ tu yaḥ karṇaṃ
sahasaivābhivardhayet |
āmakośī samādhmātaḥ kṣipram eva vimucyate ||
jātaromā suvartmā ca śliṣṭasandhiḥ samaḥ
sthiraḥ |
surūḍho 'vedano yaś ca taṃ karṇaṃ vardhayec chanaiḥ ||
amitāḥ karṇabandhās tu vijñeyāḥ kuśalair iha
|
yo yathā suviśiṣṭaḥ syāt taṃ tathā viniyojayet ||
(karṇapālyāmayān nṝṇāṃ punar vakṣyāmi
suśruta |
karṇapalyāṃ prakupaitā vātapittakaphās trayaḥ ||
dvidhā vāpy atha saṃsṛṣṭāḥ kurvanti vividhā
rujaḥ |
visphoṭaḥ stabdhatā śophaḥ pālyāṃ doṣe tu vātike ||
dāhavisphoṭajananaṃ śophaḥ pākaś ca paittike
|
kaṇḍūḥ saśvayathuḥ stambho gurutvaṃ ca kaphātmake ||
yathādoṣaṃ ca saṃśodhya kuryāt teṣāṃ
cikitsitam |
svedābhyaṅgaparīṣekaiḥ pralepāsṛgvimokṣaṇaiḥ ||
mṛdvīṃ kriyāṃ bṛṃhaṇīyair yathāsvaṃ
bhojanais tathā |
ya evaṃ vetti doṣāṇāṃ cikitsāṃ kartum arhati ||
ata ūrdhvaṃ nāmaliṅgair vakṣye pālyām
upadravān |
atpāṭakaś cotpuṭakaḥ śyāvaḥ kaṇḍūyuto bhṛśam ||
avamanthaḥ sakaṇḍūko granthiko jambulas
tathā |
srāvī ca dāhavāṃś caiva śṛṇveṣāṃ kramaśaḥ kriyām ||
apāmārgaḥ sarjarasaḥ pāṭalālakucatvacau |
utpāṭake pralepaḥ syāt tailam ebhiś ca pācayet ||
śampākaśigrupūtīkān godhāmedo 'tha tadvasām
|
vārāhaṃ gavyam aiṇeyaṃ pittaṃ sarpiś ca saṃsṛjet ||
lepam utpuṭake dadyāt tailam ebhiś ca
sādhitam |
gaurīṃ sugandhāṃ saśyāmām anantāṃ taṇḍulīyakam |
śyāve pralepanaṃ dadyāt tailam ebhiś ca
sādhitam |
pāṭhāṃ rasāñjanaṃ kṣaudraṃ tathā syād uṣṇakāñjikam ||
dadyāl lepaṃ sakaṇḍūke tailam ebhiś ca
sādhitam |
vraṇībhūtasya deyaṃ syād idaṃ tailaṃ vijānatā ||
madhukakṣīrakākolījīvakādyair vipācitam |
godhāvarāhasarpāṇāṃ vasāḥ syuḥ kṛtabṛṃhaṇe ||
pralepanam idaṃ dadyād avasicyāvamanthake |
prapauṇḍarīkaṃ madhukaṃ samaṅgāṃ dhavam eva ca ||
tailam ebhiś ca saṃpakvaṃ śṛṇu kaṇḍūmataḥ
kriyām |
sahadevā viśvadevā ajākṣīraṃ sasaindhavam |
etair ālepanaṃ dadyāt tailam ebhiś ca sādhitam ||
granthike guṭikāṃ pūrvaṃ srāvayed avapāṭya
tu |
tataḥ saindhavacūrṇaṃ tu ghṛṣṭvā lepaṃ pradāpayet ||
likhitvā tatsrutaṃ ghṛṣṭvā cūrṇair
lodhrasya jambule |
kṣīreṇa pratisāryainaṃ śuddhaṃ saṃropayet tataḥ ||
madhuparṇī madhūkaṃ ca ma madhukaṃ madhunā
saha |
lepaḥ srāviṇi dātavyas tailam ebhiś ca sādhitam ||
pañcavalkaiḥ samadhukaiḥ piṣṭais taiś ca
ghṛtānvitaiḥ |
jīvakādyaiḥ sasarpiṣkair dahyamānaṃ pralepayet ||)
viśleṣitāyās tv atha nāsikāyā
vakṣyāmi sandhānavidhiṃ yathāvat |
nāsāpramāṇaṃ pṛthivīruhāṇāṃ
patraṃ gṛhītvā tv avalambi tasya ||
tena pramāṇena hi gaṇḍapārśvād
utkṛtya baddhaṃ tv atha nāsikāgram |
vilikhya cāśu pratisaṃdadhīta
tat sādhubandhair bhiṣag apramattaḥ ||
susaṃhitaṃ samyag ato yathāvan
nāḍīdvayenābhisamīkṣya baddhvā |
pronnamya cainām avacūrṇayet tu
pataṅgayaṣṭīmadhukāñjanaiś ca ||
saṃchādya samyak picunā sitena
tailena siñced asakṛt tilānām |
ghṛtaṃ ca pāyyaḥ sa naraḥ sujīrṇe
snigdho virecyaḥ sa yathopadeśam ||
rūḍhaṃ ca sandhānam upāgataṃ syāt
tad ardhaśeṣaṃ tu punar nikṛntet |
hīnāṃ punar vardhayituṃ yateta
samāṃ ca kuryād ativṛddhamāṃsām ||
nāḍīyogaṃ vinauṣṭhasya nāsāsandhānavad vidhim
|
ya evam eva jānīyāt sa rājñaḥ kartum arhati ||
iti śrīsuśrutasaṃhitāyāṃ
sūtrasthāne karṇavyadhabandhavidhirnāma ṣoḍaśo 'dhyāyaḥ ||
athāta āmapakvaiṣaṇīyam adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ
||
yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||
śophasamutthānā granthividradhyalajīprabhṛtayaḥ
prāyeṇa vyādhayo 'bhihitā anekākṛtayaḥ tair vilakṣaṇaḥ
pṛthurgrathitaḥ samo viṣamo vā tvaṅmāṃsasthāyī doṣasaṅghātaḥ
śarīraikadeśotthitaḥ śopha ity ucyate ||3||
sa ṣaḍvidho
vātapittakaphaśoṇitasannipātāgantunimittaḥ | tasya
doṣarūpavyañjanair lakṣaṇāni vyākhyāsyāmaḥ | tatra vātaśophaḥ
kṛṣṇo 'ruṇo vā paruṣo mṛduranavasthitāstodādayaś cātra
vedanāviśeṣā bhavanti pittaśophaḥ pīto mṛduḥ sarakto vā
śīghrānusāryoṣādayaś cātra vedanāviśeṣā bhavanti; śleṣmaśvayathuḥ
pāṇḍuḥ kaṭhinaḥ snigdhaḥ śīto snigdho mandānusārī kaṇḍvādayaś
cātra vedanāviśeṣā bhavanti sarvavarṇavedanaḥ sannipātaśvayathuḥ
pittavacchoṇitajo 'tikṛṣṇaśca pittaraktalakṣaṇa
āganturlohitāvabhāsaś ca ||4||
sa yadā bāhyābhyantaraiḥ kriyāviśeṣair na
sambhāvitaḥ praśamayituṃ kriyāviparyayādbahutvād vā doṣāṇāṃ tadā
pākābhimukho bhavati | tasyāmasya pacyamānasya pakvasya ca
lakṣaṇamucyamānam upadhāraya- | tatra, mandoṣmatā tvaksavarṇatā
śītaśophatā sthairyaṃ mandavedanatā'lpaśophatā
cāmalakṣaṇamuddiṣṭaṃ; sūcibhir iva nistudyate, daśyata iva
pipīlikābhiḥ, tābhiś ca saṃsarpyata iva, chidyata iva śastreṇa,
bhidyata iva śaktibhiḥ, tāḍyata iva daṇḍena, pīḍyata iva pāṇinā,
ghaṭyata iva cāṅgulyā, dahyate pacyata iva cāgnikṣārābhyām,
oṣacoṣaparīdāhāś ca bhavanti, vṛścikaviddha iva ca
sthānāsanaśayaneṣu na śāntim upaiti, ādhmātabastirivātataś ca
śopho bhavati , tvagvaivarṇyaṃ śophābhivṛddhirjvaradāhapipāsā
bhaktāruciś ca pacyamānaliṅgaṃ; vedanopaśāntiḥ pāṇḍutā'lpaśophatā
valīprādurbhāvastvakparipuṭanaṃ nimnadarśanamaṅgulyā'vapīḍite
pratyunnamanaṃ, bastāvivodakasañcaraṇaṃ pūyasya
prapīḍayatyekamantamante cāvapīḍite, muhurmuhustodaḥ
kaṇḍūrunnatatā vyādherupadravaśāntirbhaktābhikāṅkṣā ca pakvaliṅgam
| kaphajeṣu tu rogeṣu gambhīragatitvād abhighātajeṣu vā keṣucid
asamastaṃ pakvalakṣaṇaṃ dṛṣṭvā pakvamapakvam iti manyamāno
bhiṣaṅmoham upaiti tatra hi tvaksavarṇatā śītaśophatā sthairyam
alparujatā'śmavac ca ghanatā na moham upeyād iti ||5||
bhavanti cātra
āmaṃ vipacyamānaṃ ca samyak pakvaṃ ca yo bhiṣak|
jānīyāt sa bhaved vaidyaḥ śeṣās taskaravṛttayaḥ ||6||
vātād ṛte nāsti rujā na pākaḥ pittādṛte nāsti
kaphāc ca pūyaḥ |
tasmāt samastān paripākakāle pacanti śophāṃs traya eva doṣāḥ
||7||
kālāntareṇābhyuditaṃ tu pittaṃ kṛtvā vaśe
vātakaphau prasahya |
pacaty ataḥ śoṇitam eva pāko mato 'pareṣāṃ viduṣāṃ dvitīyaḥ
||8||
tatra, āmacchede
māṃsasirāsnāyusandhyasthivyāpādanam atimātraṃ śoṇitātipravṛttir
vedanāprādurbhāvo 'vadaraṇam anekopadravadarśanaṃ kṣatavidradhirvā
bhavati | sa yadā bhayamohābhyāṃ pakvam apy apakvam iti manyamānaś
ciram upekṣate vyādhiṃ vaidyas tadā gambhīrānugato dvāram
alabhamānaḥ pūyaḥ svam āśrayam avadāryotsaṅgaṃ mahāntam avakāśaṃ
kṛtvā nāḍīṃ janayitvā kṛcchrasādhyo bhavaty asādhyo veti ||9||
bhavati cātra
yaś chinatty āmam ajñānād yaś ca pakvam upekṣate |
śvapacāv iva mantavyau tāv aniścitakāriṇau ||10||
prāk śastrakarmaṇaś ceṣṭaṃ bhojayed āturaṃ
bhiṣak |
madyapaṃ pāyayen madyaṃ tīkṣṇaṃ yo vedanā'sahaḥ ||11||
na mūrcchaty annasaṃyogān mattaḥ śastraṃ na
budhyate |
tasmād avaśyaṃ bhoktavyaṃ rogeṣūkteṣu karmaṇi ||12||
prāṇo hy ābhyantaro nṝṇāṃ
bāhyaprāṇaguṇānvitaḥ |
dhārayaty avirodhena śarīraṃ pāñcabhautikam ||13||
alpo mahān vā kriyayā vinā yaḥ samucchritaḥ
pākam upaiti śophaḥ |
viśālamūlo viṣamaṃ vidagdhaḥ sa kṛcchratāṃ yāty avagāḍhadoṣaḥ
||14||
ālepavisrāvaṇāśodhanais tu samyak prayuktair
yadi nopaśāmyet |
pacyeta śīghraṃ samam alpamūlaḥ sa piṇḍitaś copari connataḥ syāt
||15||
kakṣaṃ samāsādya yathaiva vahnirvāyvīritaḥ
sandahati prasahya |
tathaiva pūyo 'py aviniḥsṛto hi māṃsaṃ sirāḥ snāyu ca khādatīha
||16||
ādau vimlāpanaṃ kuryād dvitīyam avasecanam |
tṛtīyam upanāhaṃ tu caturthīṃ pāṭanakriyām ||17||
pañcamaṃ śodhanaṃ kuryāt ṣaṣṭhaṃ ropaṇam
iṣyate |
ete kramā vraṇasyoktāḥ saptamaṃ vaikṛtāpaham ||18||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne
āmapakvaiṣaṇīyo nāma saptadaśo 'dhyāyaḥ ||17||
athāto vraṇālepanabandhavidhim adhyāyaṃ
vyākhyāsyāmaḥ ||
yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||
ālepa ādya upakramaḥ eṣa sarvaśophānāṃ sāmānyaḥ
pradhānatamaś ca taṃ ca pratirogaṃ vakṣyāmaḥ tato bandhaḥ
pradhānaṃ tena śuddhir vraṇaropaṇam asthisaṃdhisthairyaṃ ca ||
tatra pratilomam ālimpet | pratilome hi
samyagauṣadhamavatiṣṭhate 'nupraviśati romakūpān svedavāhibhiśca
sirāmukhairvīryaṃ prāpnoti ||4||
na ca śuṣyamāṇamupekṣeta, anyatra pīḍayitavyāt
| śuṣko hy apārthako rukkaraś ca ||5||
sa trividhaḥ pralepaḥ, pradeha, ālepaś ca |
pralepapradehayor antaraṃ - tatra pralepaḥ śītastanur aviśoṣī
viśoṣī vā; pradehastūṣṇaḥ śīto vā bahalo 'bahur aviśoṣī ca;
madhyamo 'trālepaḥ | tatra, raktapittaprasādakṛdālepaḥ; pradeho
vātaśleṣmapraśamanaḥ śodhano ropaṇaḥ śophavedanāpahaśca;
tasyopayogaḥ kṣatākṣateṣu; yas tu kṣateṣūpayujyate sa bhūyaḥ
‘kalka’ iti sañjñāṃ labhate niruddhālepanasañjñaḥ;
tenāsrāvasannirodho mṛdutā pūtimāṃsāpakarṣaṇaman antardoṣatā
vraṇaśuddhiś ca bhavati ||6||
avidagdheṣu śopheṣu hitamālepanaṃ bhavet |
yathāsvaṃ doṣaśamanaṃ dāhakaṇḍūrujāpaham ||7||
tvakprasādanam evāgryaṃ māṃsaraktaprasādanam |
dāhapraśamanaṃ śreṣṭhaṃ rujākaṇḍūvināśanam ||8||
marmadeśeṣu ye rogā guhyeṣv api sadā nṛṇāṃ |
saṃśodhanāya teṣān tu kuryād ālepanaṃ bhiṣak || 9 ||
(ṣaḍbhāgaṃ paittike snehaṃ caturbhāgaṃ tu
vātike ||
aṣṭabhāgaṃ tu kaphaje snehamātrāṃ pradāpayet || 10 ||)
tasya pramāṇaṃ mahiṣārdracarmotsedham
upadiśanti ||11||
na cālepaṃ rātrau prayuñjīta , mā bhūcchaity
avihatoṣmaṇastad anirgamād vikārapravṛttir iti ||12||
pradehasādhye vyādhau tu hitam ālepanaṃ divā |
pittaraktābhighātotthe saviṣe ca viśeṣataḥ ||13||
na ca paryuṣitaṃ lepaṃ kadācid avacārayet |
upary upari lepaṃ ca na kadācit pradāpayet ||14||
uṣmāṇaṃ vedanāṃ dāhaṃ ghanatvāj janayet sa hi
||
na ca tenaiva lepena pradehaṃ dāpayet punaḥ |
śuṣkabhāvāt sa nirvīryo yukto 'pi syād apārthakaḥ ||15||
ata ūrdhvaṃ vraṇabandhanadravyāṇy
upadekṣyāmaḥ; tad yathā-
kṣaumakārpāsāvikadukūlakauśeyapatrorṇacīnapaṭṭacarmāntarvalkalālābūśakalalatāvidalarajjutūlaphalasantānikālauhānīti
teṣāṃ vyādhiṃ kālaṃ cāvekṣyopayogaḥ; prakaraṇataś caiṣām ādeśaḥ
||16||
tatra
kośadāmasvastikānuvellitamu(pra)tolīmaṇḍalasthagikāyamakakhaṭvācīnavibandhavitānagophaṇāḥ
pañcāṅgī ceti caturdaśa bandhaviśeṣāḥ | teṣāṃ nāmabhir evākṛtayaḥ
prāyeṇa vyākhyātāḥ ||17||
tatra kośamaṅguṣṭhāṅguliparvasu vidadhyāt,
dāma sambādhe 'ṅge, sandhikūrcakabhrūstanāntaratalakarṇeṣu
svastikaṃ, anuvellitaṃ śākhāsu, grīvāmeḍhrayoḥ mu(pra)tolīṃ, vṛtte
'ṅge maṇḍalam, aṅguṣṭhāṅgulimeḍhrāgreṣu sthagikāṃ, yamalavraṇayor
yamakaṃ, hanuśaṅkhagaṇḍeṣu khaṭvām, apāṅgayoś cīnaṃ,
pṛṣṭhodaroraḥsu vibandhaṃ, mūrdhani vitānaṃ,
cibukanāsauṣṭhāṃsabastiṣu gophaṇāṃ, jatruṇa ūrdhvaṃ pañcāṅgīm iti;
yo vā yasmin śarīrapradeśe suniviṣṭo bhavati taṃ tasmin vidadhyāt
||18||
yantraṇam ūrdhvam adhas tiryak ca ||19||
tatra ghanāṃ kavalikāṃ dattvā
vāmahastaparikṣepam ṛjum anāviddham asaṅkucitaṃ mṛdu paṭṭaṃ
niveśya badhnīyāt | na ca vraṇasyopari kuryād granthim ābādhakaraṃ
ca ||20||
na ca vikeśikauṣadhe atisnigdhe atirūkṣe
viṣame vā kurvīta; yasmādatisnehāt kledo, raukṣyācchedo,
durnyāsādvraṇavartmāvagharṣaṇam iti ||21||
tatra vraṇāyatanaviśeṣād bandhaviśeṣas
trividho bhavati gāḍhaḥ, samaḥ, śithila iti ||22||
pīḍayann arujo gāḍhaḥ socchvāsaḥ śithilaḥ
smṛtaḥ |
naiva gāḍho na śithilaḥ samo bandhaḥ prakīrtitaḥ ||23||
tatra sphikkukṣikakṣāvaṅkṣaṇoruśiraḥsu gāḍhaḥ,
śākhāvadanakarṇakaṇṭhameḍhramuṣkapṛṣṭhapārśvodaroraḥsu samaḥ,
akṣṇoḥ sandhiṣu ca śithila iti ||24||
tatra paittikaṃ gāḍhasthāne samaṃ badhnīyāt,
samasthāne śithilaṃ, śithilasthāne naiva; evaṃ śoṇitaduṣṭaṃ ca;
ślaiṣmikaṃ śithilasthāne samaṃ, samasthāne gāḍhaṃ, gāḍhasthāne
gāḍhataraṃ; evaṃ vātaduṣṭaṃ ca ||25||
tatra paittikaṃ śaradi grīṣme dvirahno
badhnīyāt, raktopadrutamapyevaṃ; ślaiṣmikaṃ
hemantavasantayostryahāt , vātopadrutamapyevam | evamabhyūhya
bandhaviparyayaṃ ca kuryāt ||26||
tatra, samaśithilasthāneṣu gāḍhaṃ baddhe
vikeśikauṣadhanair arthakyaṃ śophavedanāprādurbhāvaś ca,
gāḍhasamasthāneṣu śithilaṃ baddhe vikeśikauṣadhapatanaṃ
paṭṭasañcārādvraṇavartmāvagharṣaṇamiti; gāḍhaśithilasthāneṣu samaṃ
baddhe ca guṇābhāva iti ||27||
aviparītabandhe vedanopaśāntir asṛkprasādo
mārdavaṃ ca ||28||
abadhyamāno
daṃśamaśakatṛṇakāṣṭhopalapāṃśuśītavātātapaprabhṛtibhir viśeṣair
abhihanyate vraṇaḥ, vividhavedanopadrutaś ca duṣṭatām upaiti,
ālepanādīni cāsya viśoṣam upayānti ||29||
cūrṇitaṃ mathitaṃ bhagnaṃ viśliṣṭam atipātitam
|
asthisnāyusirācchinnam āśu bandhena rohati ||30||
sukhamevaṃ vraṇī śete sukhaṃ gacchati tiṣṭhati
|
sukhaṃ śayyāsanasthasya kṣipraṃ saṃrohati vraṇaḥ ||31||
abandhyāḥ pittaraktābhighātaviṣanimittā yadā
śophadāhapākarāgatodavedanābhibhūtāḥ kṣārāgnidagdhāḥ pākāt
prakuthitapraśīrṇamāṃsāś ca bhavanti ||32||
kuṣṭhinām agnidagdhānāṃ piḍakā madhumehinām |
karṇikāś conduruviṣe viṣajuṣṭāś ca ye vraṇāḥ ||33||
māṃsapāke na badhyante gudapāke ca dāruṇe |
svabuddhyā cāpi vibhajet kṛtyākṛtyāṃś ca buddhimān ||34||
deśaṃ doṣaṃ ca vijñāya vraṇaṃ ca vraṇakovidaḥ
|
ṛtūṃś ca parisaṅkhyāya tato bandhān niveśayet ||35||
ūrdhvaṃ tiryag adhastāc ca yantraṇā trividhā
smṛtā |
yathā ca badhyate bandhas tathā vakṣyāmy aśeṣataḥ ||36||
ghanāṃ kavalikāṃ dattvā mṛdu caivāpi paṭṭakam
|
vikeśikāmauṣadhaṃ ca nātisnigdhaṃ samācaret ||37||
prakledayatyatisnigdhā tathā rūkṣā kṣiṇoti ca
|
yuktasnehā ropayati durnyastā vartma gharṣati ||38||
viṣamaṃ ca vraṇaṃ kuryāt stambhayet
srāvayettathā |
yathāvraṇaṃ viditvā tu yogaṃ vaidyaḥ prayojayet ||39||
pittaje raktaje vā'pi sakṛd eva parikṣipet |
asakṛt kaphaje vā'pi vātaje ca vicakṣaṇaḥ ||40||
talena pratipīḍyātha srāvayed anulomataḥ |
sarvāṃś ca bandhān gūḍhāntān sandhīṃś ca viniveśayet ||41||
oṣṭhasyāpyeṣa sandhāne yathoddiṣṭo vidhiḥ
smṛtaḥ |
buddhyotprekṣyābhiyuktena tathā cāsthiṣu jānatā ||42||
uttiṣṭhato niṣaṇṇasya śayanaṃ cādhigacchataḥ |
gacchato vividhair yānair nāsya duṣyati sa vraṇaḥ ||43||
ye ca syur māṃsasaṃsthā vai tvaggatāś ca tathā
vraṇāḥ |
sandhyasthikoṣṭhalaprāptāś ca sirāsnāyugatās tathā ||44||
tathā'vagāḍhagambhīrāḥ sarvato viṣamasthitāḥ |
naite sādhayituṃ śakyā ṛte bandhād bhavanti hi ||45||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne
vraṇālepanabandhavidhirnāmāṣṭādaśo 'dhyāyaḥ ||18||
athāto vraṇitopāsanīyam adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ
||
yathovāca bhagavān dhanvantriḥ ||
vraṇitasya prathamamevāgāramanvicchet
taccāgāraṃ praśastavāstvād ikaṃ kāryam ||3||
praśastavāstuni gṛhe śucāvātapavarjite |
nivāte na ca rogāḥ syuḥ śārīrāgantumānasāḥ ||4||
tasmiñ śayanamasambādhaṃ svāstīrṇaṃ manojñaṃ
prākśiraskaṃ saśastraṃ kurvīta ||5||
sukhaceṣṭāpracāraḥ syāt svāstīrṇe śayane vraṇī
|
prācyāṃ diśi sthitā devāstatpūjārthaṃ ca tacchiraḥ ||6||
tasmin suhṛdbhir anukūlaiḥ priyaṃvadair
upāsyamāno yatheṣṭamāsīta ||7||
suhṛdo vikṣipantyāśu kathābhir vraṇavedanāḥ |
āśvāsayanto bahuśaḥ svanukūlāḥ priyaṃvadāḥ ||8||
na ca divānidrāvaśagaḥ syāt ||9||
divāsvapnādvraṇe kaṇḍūrgātrāṇāṃ gauravaṃ tathā
|
śvayathur vedanā rāgaḥ srāvaś caiva bhṛśaṃ bhavet ||10||
utthānasaṃveśanaparivartanacaṅkramaṇoccair
bhāṣaṇādyāsvātmaceṣṭāsvapramatto vraṇaṃ saṃrakṣet ||11||
sthānāsanaṃ caṅkramaṇaṃ divāsvapnaṃ tathaiva
ca |
vraṇito na niṣeveta śaktimānapi mānavaḥ ||12||
utthānādyāsanaṃ sthānaṃ śayyā cātiniṣevitā |
prāpnuyānmārutād aṅgarujas tasmād vivarjayet ||13||
gamyānāṃ ca strīṇāṃ
sandarśanasambhāṣaṇasaṃsparśanāni dūrata eva pariharet ||14||
strīdarśanādibhiḥ śukraṃ kadāciccalitaṃ sravet
|
grāmyadharmakṛtāndoṣān so 'saṃsarge 'pyavāpnuyāt ||15||
navadhānyamāṣatilakalāyakulatthaniṣpāvaharitakaśākāmlalavaṇakaṭukaguḍapiṣṭavikṛtivallūraśuṣkaśākājāvikānūpaudaka-
māṃsavasāśītodakakṛśarāpāyasadadhidugdhatakraprabhṛtīni pariharet
||16||
takrānto navadhānyādiryo 'yaṃ varga udāhṛtaḥ |
doṣasañjanano hy eṣa vijñeyaḥ pūyavardhanaḥ ||17||
madyapaś ca maireyāriṣṭāsavasīdhusurāvikārān
pariharet ||18||
madyamamlaṃ tathā rūkṣaṃ tīkṣṇamuṣṇaṃ ca
vīryataḥ |
āśukāri ca tat pītaṃ kṣipraṃ vyāpādayed vraṇam ||19||
vātātaparajodhūmāvaśyāyātisevanātibhojanāniṣṭabhojanaśravaṇadarśanerṣyāmarṣabhayaśokadhyānarātrijāgaraṇaviṣamāśana-
śayanopavāsavāgvyāyāmasthānacaṅkramaṇaśītavātaviruddhādhyaśanājīrṇamakṣikādyā
bādhāḥ pariharet ||20||
vraṇinaḥ samprataptasya kāraṇair eva mādibhiḥ
|
kṣīṇaśoṇitamāṃsasya bhuktaṃ samyaṅna jīryati ||21||
ajīrṇāt pavanādīnāṃ vibhramo balavān bhavet |
tataḥ śopharujāsrāvadāhapākānavāpnuyāt ||22||
sadā nīcanakharomṇā śucinā śuklavāsasā
śāntimaṅgaladevatābrāhmaṇagurupareṇa bhavitavyam iti | tat kasya
hetoḥ? hiṃsāvihārāṇi hi mahāvīryāṇi rakṣāṃsi
paśupatikuberakumārānucarāṇi māṃsaśoṇitapriyatvāt kṣatajanimittaṃ
vraṇinam upasarpanti, satkārārthaṃ jighāṃsūni vā kadācit ||23||
bhavati cātra | teṣāṃ satkārakāmānāṃ
prayatetāntarātmanā | dhūpabalyupahārāṃś ca
bhakṣyāṃścaivopahārayet ||24||
te tu santarpitā ātmavantaṃ na hiṃsyuḥ |
tasmāt satatamatandrito janaparivṛto nityaṃ
dīpodakaśastrasragdāmapuṣpalājādyalaṅkṛte veśmani
sampanmaṅgalamano 'nukūlāḥ kathāḥ śṛṇvannāsīta ||25||
sampadādyanukūlābhiḥ kathābhiḥ prītamānasaḥ |
āśāvān vyādhimokṣāya kṣipraṃ sukham avāpnuyāt ||26||
ṛgyajuḥsāmātharvavedābhihitair aparaiś
cāśīrvidhānair upādhyāyā bhiṣajaś ca sandhyayo rakṣāṃ kuryuḥ
||27||
sarṣapāriṣṭapatrābhyāṃ sarpiṣā lavaṇena ca |
dvirahnaḥ kārayed dhūpaṃ daśarātramatandritaḥ ||28||
chatrāmaticchatrāṃ lāṅgū(ṅga)līṃ jaṭilāṃ
brahmacāriṇīṃ lakṣmīṃ guhāmatiguhāṃ vacāmativiṣāṃ śatavīryāṃ
sahasravīryāṃ siddhārthakāṃś ca śirasā dhārayet ||29||
vyajyeta bālavyajanairvraṇaṃ na ca vighaṭṭayet
|
na tudenna ca kaṇḍūyecchayānaḥ paripālayet ||30||
anena vidhinā yuktam ādāv eva niśācarāḥ |
vanaṃ keśariṇa''krāntaṃ varjayanti mṛgā iva ||31||
jīrṇaśālyodanaṃ snigdhamalpamuṣṇaṃ dravottaram
|
bhuñjāno jāṅgalair māṃsaiḥ śīghraṃ vraṇam apohati ||32||
taṇḍulīyakajīvantīsuniṣaṇṇakavāstukaiḥ |
bālamūlakavārtākapaṭolaiḥ kāravellakaiḥ ||33||
sadāḍimaiḥ sāmalakairghṛtabhṛṣṭaiḥ
sasaindhavaiḥ |
anyair eva ṅguṇair vā'pi mudgādīnāṃ rasena vā
śaktūn vilepīṃ kulmāṣāñjalaṃ cāpi śṛtaṃ pibet ||34||
divā na nidrāvaśago nivātagṛhagocaraḥ |
vraṇī vaidyavaśe tiṣṭhañ śīghraṃ vraṇamapohati ||35||
(vraṇe śvayathurāyāsāt sa ca rāgaś ca jāgārāt
|
tau ca ruk ca divāsvāpāttāś ca mṛtyuś ca maithunāt) ||36||
evaṃvṛttasamācāro vraṇī sampadyate sukhī |
āyuś ca dīrghamāpnoti dhanvantarivaco yathā ||37||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne vraṇitopāsanīyo
nāmaikonaviṃśo 'dhyāyaḥ ||19||
athato hitāhitīyam adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ || 1
||
yathovāca bhagavān dhanvantariḥ || 2 ||
yadvāyoḥ pathyaṃ tat pittasyāpathyam ity anena
hetunā na kiñciddravyamekāntena hitamahitaṃ vā'stīti kecidācāryā
bruvate | tat tu na samyak; iha khalu yasmāddravyāṇi svabhāvataḥ
saṃyogataś caikāntahitānyekāntāhitāni hitāhitāni ca bhavanti ||3||
tatra ,ekāntahitāni jātisātmyāt
salilaghṛtadugdhaudanaprabhṛtīni; ekāntāhitāni tu
dahanapacanamāraṇādiṣu pravṛttānyanalakṣāraviṣādīni,
saṃyogādaparāṇi viṣatulyāni bhavanti; hitāhitāni tu yadvāyoḥ
pathyaṃ tat pittasyāpathyam iti ||4||
ataḥ sarvaprāṇināmayamāhārārthaṃ varga
upadiśyate; tad yathā-
raktaśāliṣaṣṭikakaṅgukramukundakapāṇḍukapītakapramodakakālakāsanakapuṣpakakardamakaśakunāhṛtasugandhakakalama-
nīvārakodravoddālakaśyāmākagodhūmayavavaiṇavaiṇahariṇakuraṅgamṛgamātṛkāśvadaṃṣṭrākarālakrakarakapotalāvatittirikapiñjalavartīravartikā
mudgavanamudgamakuṣṭhakalāyamasūramaṅgalyacaṇakahareṇvāḍhakīsatīnāścillivāstukasuniṣaṇṇakajīvantītaṇḍulīyakamaṇḍūkaparṇyaḥ,
gavyaṃ ghṛtaṃ, saindhavaṃ, dāḍimāmalakam ity eṣa vargaḥ
sarvaprāṇināṃ sāmānyataḥ pathyatamaḥ ||5||
tathā
brahmacaryanivātaśayanoṣṇodakasnānaniśāsvapnavyāyāmāś caikāntataḥ
pathyatamāḥ ||6||
ekāntahitānyekāntāhitāni tu prāgupadiṣṭāni,
hitāhitāni tu yadvāyoḥ pathyaṃ tat pittasyāpathyam iti ||7||
saṃyogatastvaparāṇi viṣatulyāni bhavanti | tad
yathā-
vallīphalakavakakarīrāmlaphalalavaṇakulatthapiṇyākadadhitailavirohipiṣṭaśuṣkaśākājāvikamāṃsamadyajāmbavacilicimamatsyagodhāvarāhāṃśca
naikadhyamaśnīyāt payasā ||8||
rogaṃ sātmyaṃ ca deśaṃ ca kālaṃ dehaṃ ca
buddhimān | avekṣyāgnyādikān bhāvān rogavṛtteḥ prayojayet ||9||
avasthāntarabāhulyādrogādīnāṃ vyavasthitam
|
dravyaṃ necchanti bhiṣaja icchanti
svastharakṣaṇe ||10||
dvayor anyatarādāne vadanti viṣadugdhayoḥ |
dugdhasyaikāntahitatāṃ viṣamekāntato 'hitam ||11||
evaṃ yuktaraseṣveṣu dravyeṣu salilādiṣu |
ekāntahitatāṃ viddhi vatsa suśruta nānyathā ||12||
ato 'nyānyapi saṃyogādahitāni vakṣyāmaḥ-
navavirūḍhadhānyairvasāmadhupayoguḍamāṣair vā
grāmyānūpaudakapiśitādīni nābhyavaharet; na payomadhubhyāṃ
rohiṇīśākaṃ jātukaśākaṃ vā'śnīyāt, balākāṃ vāruṇīkulmāṣābhyāṃ,
kākamācīṃ pippalīmaricābhyāṃ; nāḍībhaṅgaśākakukkuṭadadhīni ca
naikadhyaṃ; madhu coṣṇodakānupānaṃ; pittena cāmamāṃsāni;
surākṛśarāpāyasāṃś ca naikadhyaṃ; sauvīrakeṇa saha tilaśaṣkulīṃ;
matsyaiḥ sahekṣuvikārān; guḍena kākamācīṃ, madhunā mūlakaṃ, guḍena
vārāhaṃ madhunā ca saha viruddhaṃ; kṣīreṇa mūlakam,
āmrajāmbavaśvāvicchūkaragodhāśca; sarvāṃś ca matsyān payasā,
viśeṣeṇa cilicimaṃ; kadalīphalaṃ tālaphalena payasā dadhnā takreṇa
vā; lakucaphalaṃ payasā dadhnā māṣasūpena vā, prāk payasaḥ payaso
'nte vā ||13||
ataḥ karmaviruddhān vakṣyāmaḥ- kapotān
sarṣapatailabhṛṣṭānnādyāt;
kapiñjalamayūralāvatittirigodhāścairaṇḍadārvyagnisiddhā
eraṇḍatailasiddhā vā nādyāt; kāṃsyabhājane daśarātraparyuṣitaṃ
sarpiḥ; madhu coṣṇair uṣṇe vā; matsyaparipacane
śṛṅgaveraparipacane vā siddhāṃ kākamācīṃ;
tilakalkasiddhamupodikāśākaṃ; nārikelena varāhavasāparibhṛṣṭāṃ
balākāṃ; bhāsamaṅgāraśūlyaṃ nāśnīyāditi ||14||
ato mānaviruddhān vakṣyāmaḥ- madhvambunī
madhusarpiṣī mānatastulye nāśnīyāt; snehau madhusnehau jalasnehau
vā viśeṣādāntarīkṣodakānupānau ||15||
ata ūrdhvaṃ rasadvandvāni rasato vīryato
vipākataś ca viruddhāni vakṣyāmaḥ- tatra madhurāmlau
rasavīryaviruddhau, madhuralavaṇau ca, madhurakaṭukau ca sarvataḥ,
madhuratiktau rasavipākābhyāṃ, madhurakaṣāyau ca, amlalavaṇau
rasataḥ, amlakaṭukau rasavipākābhyām, amlatiktāvamlakaṣāyau ca
sarvataḥ, lavaṇakaṭukau rasavipākābhyāṃ, lavaṇatiktau
lavaṇakaṣāyau ca sarvataḥ, kaṭutiktau rasavīryābhyāṃ kaṭukaṣāyau
ca, tiktakaṣāyau rasataḥ ||16||
taratamayogayuktāṃśca
bhāvānatisnigdhānatirūkṣānatyuṣṇānatiśītānity evamādīn vivarjayet
||17||
bhavanti cātra -
viruddhāny evam ādīni vīryato yāni kānicit |
tāny ekāntāhitāny eva śeṣaṃ vidyād dhitāhitam ||18||
vyādhimindriyadaurbalyaṃ maraṇaṃ cādhigacchati
| viruddharasavīryāṇi bhuñjāno 'nātmavān naraḥ ||19||
yatkiñciddoṣamutkleśya bhuktaṃ kāyānna
nirharet | rasādiṣvayathārthaṃ vā tadvikārāya kalpate ||20||
viruddhāśanajān rogān pratihanti virecanam |
vamanaṃ śamanaṃ vā'pi pūrvaṃ vā hitasevanam ||21||
sātmyato 'lpatayā vā'pi dīptāgnestaruṇasya ca
| snigdhavyāyāmabalināṃ viruddhaṃ vitathaṃ bhavet ||22||
atha vātaguṇān vakṣyāmaḥ- pūrvaḥ samadhuraḥ
snigdho lavaṇaś caiva mārutaḥ | gururvidāhajanano
raktapittābhivardhanaḥ ||23||
kṣatānāṃ viṣajuṣṭānāṃ vraṇinaḥ śleṣmalāś ca ye
| teṣāṃ eva viśeṣeṇa sadā rogavivardhanaḥ ||24||
vātalānāṃ praśastaś ca śrāntānāṃ kaphaśoṣiṇām
| madhuraś cāvidāhī ca kaṣāyānuraso laghuḥ | dakṣiṇo mārutaḥ
śreṣṭhaścakṣuṣyo balavardhanaḥ ||25||
raktapittapraśamano na ca vātaprakopaṇaḥ |
viśado rūkṣaparuṣaḥ kharaḥ snehabalāpahaḥ ||26||
paścimo mārutastīkṣṇaḥ kaphamedoviśoṣaṇaḥ |
sadyaḥ prāṇakṣayakaraḥ śoṣaṇas tu śarīriṇām ||27||
uttaro mārutaḥ snigdho mṛdurmadhura eva ca |
kaṣāyānurasaḥ śīto doṣāṇāṃ cāprakopaṇaḥ ||28||
tasmāc ca prakṛtisthānāṃ kledano balavardhanaḥ
| kṣīṇakṣayaviṣārtānāṃ viśeṣeṇa tu pūjitaḥ ||29||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne
hitāhitīyo nāma viṃśo 'dhyāyaḥ ||20||
athāto vraṇapraśnam adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||
vātapittaśleṣmāṇa eva dehasambhavahetavaḥ |
tair evāvyāpannair adhomadhyor dhvasanniviṣṭaiḥ śarīramidaṃ
dhāryate 'gāram iva sthūṇābhis tisṛbhiḥ ataś ca tristhūṇamāhureke
| ta eva ca vyāpannāḥ pralayahetavaḥ | tadebhir eva
śoṇitacaturthaiḥ sambhavasthitipralayeṣv apy avirahitaṃ śarīraṃ
bhavati ||3||
bhavati cātra
narte dehaḥ kaphād asti na pittānna ca mārutāt |
śoṇitād api vā nityaṃ deha etais tu dhāryate ||4||
tatra ‘vā’ gatigandhanayoḥ, iti dhātuḥ, ‘tapa’
santāpe, ‘śliṣa’ āliṅgane, eteṣāṃ kṛdvihitaiḥ pratyayair vātaḥ
pittaṃ śleṣmeti ca rūpāṇi bhavanti ||5||
doṣasthānānyata ūrdhvaṃ vakṣyāmaḥ tatra
samāsena vātaḥ śroṇigudasaṃśrayaḥ; tad upary adho nābheḥ
pakvāśayaḥ pakvāmāśayamadhyaṃ pittasya āmāśayaḥ śleṣmaṇaḥ ||6||
ataḥ paraṃ pañcadhā vibhajyante | tatra vātasya
vātavyādhau vakṣyāmaḥ; pittasya yakṛtplīhānau hṛdayaṃ dṛṣṭistvak
pūrvoktaṃ ca; śleṣmaṇa uraḥ śiraḥ kaṇṭho jihvāmūlaṃ sandhaya iti
pūrvoktaṃ ca etāni khalu doṣāṇāṃ sthānānyavyāpannānām ||7||
bhavati cātra
visargodānavikṣepaiḥ somasūryānilā yathā |
dhārayanti jagaddehaṃ kaphapittānilās tathā ||8||
tatra jijñāsyaṃ kiṃ pittavyatirekādanyo 'gniḥ?
āhosvit pittamevāgniriti? | atrocyate- na khalu
pittavyatirekādanyo 'gnirupalabhyate, āgneyatvāt pitte
dahanapacanādiṣvabhipravartamāne 'gnivadupacāraḥ kriyate
'ntaragniriti; kṣīṇe hy agniguṇe tatsamānadravyopayogāt, ativṛddhe
śītakriyopayogāt , āgamāc ca paśyāmo na khalu pittavyatirekādanyo
'gniriti ||9||
taccādṛṣṭahetukena viśeṣeṇa
pakvāmāśayamadhyasthaṃ pittaṃ caturvidhamannapānaṃ pacati,
vivecayati ca doṣarasamūtrapurīṣāṇi; tatrastham eva cātmaśaktyā
śeṣāṇāṃ pittasthānānāṃ śarīrasya cāgnikarmaṇā'nugrahaṃ karoti,
tasmin pitte pācako 'gniriti sañjñā; yat tu yakṛtplīhnoḥ pittaṃ
tasmin rañjako 'gniriti sañjñā, sa rasasya rāgakṛduktaḥ; yat
pittaṃ hṛdayasthaṃ tasmin sādhako 'gniriti sañjñā, so
'bhiprārthitamanorathasādhanakṛduktaḥ; yaddṛṣṭyāṃ pittaṃ
tasminnālocako 'gniriti sañjñā, sa rūpagrahaṇā'dhikṛtaḥ; yattu
tvaci pittaṃ tasmin bhrājako 'gniriti sañjñā, so
'bhyaṅgapariṣekāvagāhālepanādīnāṃ kriyādravyāṇāṃ paktā chāyānāṃ ca
prakāśakaḥ ||10||
bhavati cātra
pittaṃ tīkṣṇaṃ dravaṃ pūti nīlaṃ pītaṃ tathaiva ca |
uṣṇaṃ kaṭurasaṃ caiva vidagdhaṃ cāmlam eva ca ||11||
ata ūrdhvaṃ śleṣmasthānānyanuvyākhyāsyāmaḥ |
tatra, āmāśayaḥ pittāśayasyopariṣṭāt tatpratyanīkatvād
ūrdhvagatitvāt tejasaḥ, candra iva ādity asya ,
caturvidhasyāhārasyādhāraḥ; sa ca tatraudakairguṇairāhāraḥ
praklinno bhinnasaṅghātaḥ sukhajaro bhavati ||12||
mādhuryāt picchilatvāc ca prakleditvāt
tathaiva ca |
āmāśaye sambhavati śleṣmā madhuraśītalaḥ ||13||
sa tatrastha eva svaśaktyā śeṣāṇāṃ
śleṣmasthānānāṃ śarīrasya codakakarmaṇā'nugrahaṃ karoti;
uraḥsthastrikasandhāraṇamātmavīryeṇānnarasasahitena
hṛdayāvalambanaṃ karoti; jihvāmūlakaṇṭhastho jihvendriyasya
saumyatvāt samyagrasajñāne vartate; śiraḥsthaḥ
snehasantarpaṇādhikṛtatvād indriyāṇāmātmavīryeṇānugrahaṃ karot;
sandhisthaḥ śleṣmā sarvasandhisaṃśleṣāt sarvasandhyanugrahaṃ
karoti ||14||
bhavati cātra
śleṣmā śveto guruḥ snigdhaḥ picchilaḥ śīta eva ca |
madhurastvavidagdhaḥ syādvidagdho lavaṇa smṛtaḥ ||15||
śoṇitasya sthānaṃ yakṛtplīhānau, tacca
prāgabhihitaṃ; tatrastham eva śeṣāṇāṃ śoṇitasthānānāmanugrahaṃ
karoti ||16||
bhavati cātra
anuṣṇaśītaṃ madhuraṃ snigdhaṃ raktaṃ ca varṇataḥ |
śoṇitaṃ guru visraṃ syādvidāhaś cāsya pittavat ||17||
etāni khalu doṣasthānāni eṣu sañcīyante doṣāḥ
| prāk sañcayahetur uktaḥ | tatra sañcitānāṃ khalu doṣāṇāṃ
stabdhapūrṇakoṣṭhatā pītāvabhāsatā mandoṣmatā cāṅgānāṃ
gauravamālasyaṃ cayakāraṇavidveṣaś ceti liṅgāni bhavanti | tatra
prathamaḥ kriyākālaḥ ||18||
ata ūrdhvaṃ prakopaṇāni vakṣyāmaḥ | tatra
balavadvigrahātivyāyāmavyavāyādhyayanaprapatanapradhāvanaprapīḍanābhighātalaṅghanaplavanataraṇarātrijāgaraṇabhāraharaṇa-
gajaturagarathapadāticaryākaṭukaṣāyatiktarūkṣalaghuśītavīryaśuṣkaśākavallūravarakoddālakakoradūṣaśyāmākanīvāra-
mudgamasūrāḍhakīhareṇukalāyaniṣpāvānaśanaviṣamāśanādhyaśanavātamūtrapurīṣaśukracchardikṣavathūdgārabāṣpavegavighātādibhir
viśeṣair vāyuḥ prakopamāpadyate ||19||
sa śītābhrapravāteṣu gharmānte ca viśeṣataḥ |
pratyūṣasyaparāhṇe tu jīrṇe 'nne ca prakupyati ||20||
krodhaśokabhayāyāsopavāsavidagdhamaithunopagamanakaṭvamlalavaṇa-
tīkṣṇoṣṇalaghuvidāhitilatailapiṇyākakulatthasarṣapātasīharitakaśāka-
godhāmatsyājāvikamāṃsadadhitakrakūrcikāmastusauvīrakasurāvikārāmlaphalakaṭvaraprabhṛtibhiḥ
pittaṃ prakopamāpadyate ||21||
tad uṣṇair uṣṇakāle ca ghanānte ca viśeṣataḥ |
madhyāhne cārdharātre ca jīryatyanne ca kupyati ||22||
divāsvapnāvyāyāmālasyamadhurāmlalavaṇaśītasnigdhagurupicchilābhiṣyandihāyanakayavakanaiṣadhetkaṭa-
māṣamahāmāṣagodhūmatilapiṣṭavikṛtidadhidugdhakṛśarāpāyasekṣuvikārānūpaudakamāṃsavasābisamṛṇāla-
kaserukaśṛṅgāṭakamadhuravallīphalasamaśanādhyaśanaprabhṛtibhiḥ
śleṣmā prakopamāpadyate ||23||
sa śītaiḥ śītakāle ca vasante ca viśeṣataḥ |
pūrvāhṇe ca pradoṣe ca bhuktamātre prakupyati ||24||
pittaprakopaṇair eva cābhīkṣṇaṃ
dravasnigdhagurubhir āhārair
divāsvapnakrodhānalātapaśramābhighātājīrṇaviruddhādhyaśanādibhir
viśeṣair asṛk prakopamāpadyate ||25||
yasmādraktaṃ vinā doṣairna kadācit prakupyati
|
tasmāt tasya yathādoṣaṃ kālaṃ vidyat prakopaṇe ||26||
teṣāṃ prakopāt
koṣṭhatodasañcaraṇāmlīkāpipāsāparidāhānnadveṣahṛdayotkledāś ca
jāyante | tatra dvitīyaḥ kriyākālaḥ ||27||
ata ūrdhvaṃ prasaraṃ vakṣyāmaḥ- teṣāṃ ebhir
ātaṅkaviśeṣaiḥ prakupitānāṃ kiṇvodakapiṣṭasamavāya ivodriktānāṃ
prasaro bhavati | teṣāṃ vāyurgatimattvāt prasaraṇahetuḥ saty apy
acaitanye | sa hi rajobhūyiṣṭhaḥ; rajaś ca pravartakaṃ
sarvabhāvānām | yathā- mahānudakasañcayo 'tivṛddhaḥ
setumavadāryāpareṇodakena vyāmiśraḥ sarvataḥ pradhāvati, evaṃ
doṣāḥ kadācidekaśo dviśaḥ samastāḥ śoṇitasahitā vā'nekadhā
prasaranti | tad yathā- vātaḥ, pittaṃ, śleṣmā, śoṇitaṃ, vātapitte,
vātaśleṣmāṇau, pittaśleṣmāṇau, vātaśoṇite, pittaśoṇite,
śleṣmaśoṇite, vātapittaśoṇitāni, vātaśleṣmaśoṇitāni,
pittaśleṣmaśoṇitāni, vātapittakaphāḥ, vātapittakaphaśoṇitānīti;
evaṃ pañcadaśadhā prasaranti ||28||
kṛtsne 'rdhe 'vayave vā'pi yatrāṅge kupito
bhṛśam |
doṣo vikāraṃ nabhasi meghavattatra varṣati ||29||
nātyarthaṃ kupitaś cāpi līno mārgeṣu tiṣṭhati
|
niṣpratyanīkaḥ kālena hetumāsādya kupyati ||30||
tatra vāyoḥ pittasthānagatasya pittavat
pratīkāraḥ, pittasya ca kaphasthānagatasya kaphavat, kaphasya ca
vātasthānagatasya vātavat ; eṣa kriyāvibhāgaḥ ||31||
evaṃ prakupitānāṃ prasaratāṃ vāyor
vimārgagamanāṭopau, oṣacoṣaparidāhadhūmāyanāni pittasya,
arocakāvipākāṅgasādāś chardiś ceti śleṣmaṇo liṅgāni bhavanti;
tatra tṛtīyaḥ kriyākālaḥ ||32||
ata ūrdhvaṃ sthānasaṃśrayaṃ vakṣyāmaḥ | evaṃ
prakupitā tāṃstāñ śarīrapradeśānāgamya tāṃstān vyādhīn janayanti |
te yadodarasanniveśaṃ kurvanti tadā gulma
vidradhyudarāgnisaṅgānāhavisūcikātisāraprabhṛtīñjanayanti;
bastigatāḥ pramehāśmarīmūtrāghātamūtradoṣaprabhṛtīn; meḍhragatā
niruddhaprakaśopadaṃśaśūkadoṣaprabhṛtīn; gudagatā
bhagandarārśaḥprabhṛtīn; vṛṣaṇagatā vṛddhīḥ;
ūrdhvajatrugatāstūrdhvajān; tvaṅmaṃsaśoṇitasthāḥ kṣudrarogān
kuṣṭhāni visarpāṃś ca; medogatā
granthyapacyarbudagalagaṇḍālajīprabhṛtīn; asthigatā
vidradhyanuśayīprabhṛtīn; pādagatāḥ
ślīpadavātaśoṇitavātakaṇṭakaprabhṛtīn; sarvāṅgagatā
jvarasarvāṅgarogaprabhṛtīn; teṣāṃ evamabhis anniviṣṭānāṃ
pūrvarūpaprādurbhāvaḥ ; taṃ pratirogaṃ vakṣyāmaḥ | tatraSS.1.20.
pūrvarūpagateṣu caturthaḥ kriyākālaḥ ||33||
ata ūrdhvaṃ vyādherdarśanaṃ vakṣyāmaḥ-
śophārbudagranthividradhivisarpaprabhṛtīnāṃ pravyaktalakṣaṇatā
jvarātīsāraprabhṛtīnāṃ ca | tatra pañcamaḥ kriyākālaḥ ||34||
ata ūrdhvameteṣāmavadīrṇānāṃ
vraṇabhāvamāpannānāṃ ṣaṣṭhaḥ kriyākālaḥ, jvarātisāraprabhṛtīnāṃ ca
dīrghakālānubandhaḥ | tatrāpratikriyamāṇe 'sādhyatām upayānti
||35||
bhavanti cātra
sañcayaṃ ca prakopaṃ ca prasaraṃ sthānasaṃśrayam |
vyaktiṃ bhedaṃ ca yo vetti doṣāṇāṃ sa bhavedbhiṣak ||36||
sañcaye 'pahṛtā doṣā labhante nottarā gatīḥ |
te tūttarāsu gatiṣu bhavanti balavattarāḥ ||37||
sarvair bhāvais tribhir vā'pi dvābhyām ekena
vā punaḥ |
saṃsarge kupitaḥ kruddhaṃ doṣaṃ doṣo 'nudhāvati ||38||
saṃsarge yo garīyān syād upakramyaḥ sa vai
bhavet |
śeṣadoṣāvirodhena sannipāte tathaiva ca ||39||
vṛṇoti yasmād rūḍhe 'pi vraṇavas tu na naśyati
|
ādehadhāraṇāttasmād vraṇa ity ucyate budhaiḥ ||40||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne
vraṇapraśnādhyāyo nāmaikaviṃśodhyāyaḥ ||21||
athāto vraṇāsrāvavijñānīyam adhyāyaṃ
vyākhyāsyamaḥ ||
yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||
tvaṅmāṃsasirāsnāyvasthisandhikoṣṭhamarmāṇītyaṣṭau vraṇavastūni |
atra sarvavraṇasanniveśaḥ ||3||
tatra, ādyaikavastusanniveśī tvagbhedī vraṇaḥ
sūpacaraḥ, śeṣāḥ svayamavadīryamāṇā durupacārāḥ ||4||
tatrāyataś caturasro vṛttastripuṭaka iti
vraṇākṛtisamāsaḥ, śeṣās tu vikṛtākṛtayo durupakramā bhavanti ||5||
sarva eva vraṇāḥ kṣipraṃ saṃrohantyātmavatāṃ
subhiṣagbhiś copakrāntāḥ; anātmavatāmajñaiś copakrāntāḥ
praduṣyanti, pravṛddhatvād doṣāṇām ||6||
tatrātisaṃvṛto 'tivivṛto 'tikaṭhino
'timṛdurutsanno 'vasanno 'tiśīto 'tyuṣṇaḥ
nagandhātyarthadāhapākarāgavedanāvāniti pittena, śeṣāḥ kaphena;
unmārgī mukhāt mukhāntaravān, utsaṅgaḥ koṭaraḥ’ iti cakraḥ;
kṛṣṇaraktapītaśuklādīnāṃ varṇānām anyatamavarṇo bhairavaḥ
pūtipūyamāṃsasirāsnāyuprabhṛtibhiḥ pūrṇaḥ
pūtipūyāsrāvyunmārgyutsaṅgyamanojñadarśanagandho 'tyarthaṃ
vedanāvān dāhapākarāgakaṇḍūśophapiḍakopadruto 'tyarthaṃ
duṣṭaśoṇitāsrāvī dīrghakālānubandhī ceti duṣṭavraṇaliṅgāni | tasya
doṣocchrāyeṇa ṣaṭtvaṃ vibhajya yathāsvaṃ pratīkāre prayateta ||7||
ata ūrdhvaṃ sarvasrāvān vakṣyāmaḥ- tatra
ghṛṣṭāsu chinnāsu vā tvakṣu sphoṭe bhinne vidārite vā
salilaprakāśo bhavatyāsrāvaḥ kiñcidvisraḥ pītāvabhāsaśca;
māṃsagataḥ sarpiḥprakāśaḥ sāndraḥ śvetaḥ picchilaś ca; sirāgataḥ
sadyaśchinnāsu sirāsu raktātipravṛttiḥ pakvāsu ca toyanāḍībhir iva
toyāgamanaṃ pūyasya, āsrāvaś cātra tanurvicchinnaḥ picchilo
'valambī śyāvo 'vaśyāyapratimaś ca; snāyugataḥ snigdho ghanaḥ
siṅghāṇakapratimaḥ saraktaś ca; asthigato 'sthanyabhihate sphuṭite
bhinne doṣāvadārite vā doṣabhakṣitatvād asthi niḥsāraṃ
śuktidhautamivābhāti , āsrāvaś cātra majjamiśraḥ sarudhiraḥ
snigdhaś ca; sandhigataḥ pīḍyamāno na pravartate,
ākuñcanaprasāraṇonnamanavinamanapradhāvanotkāsanapravāhaṇaiś ca
sravati, āsrāvaś cātra picchilo 'valambī sarudhironmathitaś ca ;
koṣṭhagato 'sṛṅmūtrapurīṣapūyodakāni sravati; marmagatas tv
agādiṣv avaruddhatvān nocyate |
tatra tvagādigatānām āsrāvāṇāṃ yathākramaṃ
pāruṣyaśyāvāvaśyāyadadhimastukṣārodakamāṃsadhāvanapulākodakasannibhatvāni
mārutād bhavanti; pittād
gomedakagomūtrabhasmaśaṅkhakaṣāyodakamādhvīkatailasannibhatvāni;
pittavadraktādativisratvaṃ ca;
kaphānnavanītakāsīsamajjapiṣṭatilanālikerodakavarāhavasāsannibhatvāni;
sannipātānnālikerodakair
vārukarasakāñjikaprasādārukodakapriyaṅguphalayakṛnmudgayūṣasavarṇatvānīti
||8||
ślokau cātra bhavataḥ
pakvāśayādasādhyas tu pulākodakasannibhaḥ |
kṣārodakanibhaḥ srāvo varjyo raktāśayātsravan ||9||
āmāśayāt kalāyāmbhonibhaś ca trikasandhijaḥ |
srāvānetān parīkṣyādau tataḥ karmācared bhiṣak ||10||
ata ūrdhvaṃ sarvavraṇavedanā vakṣyāmaḥ-
todanabhedanatāḍanacchedanāyāmanamanthanavikṣepaṇacumucumāyananirdahanāvabhañjanasphoṭana
vidāraṇotpāṭanakampanavividhaśūlaviśleṣaṇavikiraṇastambhanapūraṇasvapnākuñjanāṅku
śikāḥ sambhavanti, animittavividhavedanāprādurbhāvo vā
muhurmuhuryatrāgacchanti vedanāviśeṣāstaṃ vātikam iti vidyāt;
oṣacoṣaparidāhadhūmāyanāni yatra gātramaṅgārāvakīrṇam iva pacyate
yatra coṣmābhivṛddhiḥ kṣate kṣārāvasiktavac ca vedanāviśeṣāstaṃ
paittikam iti vidyāt; pittavadraktasamutthaṃ jānīyāt;
kaṇḍūrgurutvaṃ suptatvam upadeho 'lpavedanatvaṃ stambhaḥ śaityaṃ
ca yatra taṃ ślaiṣmikam iti vidyāt; yatra sarvāsāṃ vedanānām
utpattistaṃ sānnipātikam iti vidyāt ||11||
ata ūrdhvaṃ vraṇavarṇān vakṣyāmaḥ-
bhasmakapotāsthivarṇaḥ paruṣo 'ruṇaḥ kṛṣṇa iti mārutajasyaḥ nīlaḥ
pīto haritaḥ śyāvaḥ kṛṣṇo raktaḥ piṅgalaḥ kapila iti
raktapittasamutthayoḥ; śvetaḥ snigdhaḥ pāṇḍur iti śleṣmajasya;
sarvavarṇopetaḥ sānnipātika iti ||12||
bhavati cātra
na kevalaṃ vraṇeṣūkto vedanāvarṇasaṅgrahaḥ |
sarvaśophavikāreṣu vraṇaval lakṣayed bhiṣak ||13||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne
vraṇāsrāvavijñānīyo nāma dvāviṃśatitamo 'dhyāyaḥ ||22||
athātaḥ kṛtyākṛtyavidhim adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ
||
yathovāca bhagavān dhanantariḥ ||
tatra vayaḥsthānāṃ dṛḍhānāṃ prāṇavatāṃ
sattvavatāṃ (ātmavatāṃ) ca sucikitsyā vraṇāḥ ekasmin vā puruṣe
yatraitad guṇacatuṣṭayaṃ tasya sukhasādhanīyatamāḥ | tatra
vayaḥsthānāṃ pratyagradhātutvād āśu vraṇā rohanti dṛḍhānāṃ
sthirabahumāṃsatvāc chastram avacāryamāṇaṃ sirāsnāyvādiviśeṣān na
prāpnoti prāṇavatāṃ vedanābhighātāhārayantraṇādibhir na glānir
utpadyate sattvavatāṃ dāruṇair api kriyāviśeṣair na vyathā bhavati
tasmād eteṣāṃ sukhasādhanīyatamāḥ ||
ta eva viparītaguṇā vṛddhakṛśālpaprāṇabhīruṣu
draṣṭavyāḥ ||4||
sphikpāyuprajananalalāṭagaṇḍauṣṭhapṛṣṭhakarṇaphalakoṣodarajatrumukhābhyantarasaṃsthāḥ
sukharopaṇīyā vraṇāḥ ||5||
akṣidantanāsāpāṅgaśrotranābhijaṭharasevanīnitambapārśvakukṣivakṣaḥkakṣāstanasandhibhāgagatāḥ
saphenapūyaraktānilavāhino 'ntaḥśalyāś ca duścikitsyāḥ;
adhobhāgāścordhvabhāganirvāhiṇo ,
romāntopanakhamarmajaṅghāsthisaṃśritāśca, bhagandaramapi
cāntarmukhaṃ sevanīkuṭakāsthisaṃśritam ||6||
kuṣṭhināṃ viṣajuṣṭānāṃ śoṣiṇāṃ madhumehinām |
vraṇāḥ kṛcchreṇa sidhyanti yeṣāṃ cāpi vraṇe vraṇāḥ ||7||
avapāṭikāniruddhaprakaśasanniruddhagudajaṭharāṇi,
granthikṣatakrimayaḥ pratiśyāyajāḥ koṣṭhajāś ca tvagdoṣiṇāṃ
pramehiṇāṃ vā ye parikṣateṣu dṛśyante, śarkarā sikatāmeho
vātakuṇḍalikā'ṣṭhīlā dantaśarkaropakuśaḥ kaṇṭhaśālūkaṃ
niṣkoṣaṇadūṣitāś ca dantaveṣṭā
visarpāsthikṣatoraḥkṣatavraṇagranthiprabhṛtayaś ca yāpyāḥ ||8||
sādhyā yāpyatvam āyānti yāpyāś cāsādhyatāṃ
tathā |
ghnanti prāṇān asādhyās tu narāṇām akriyāvatām ||9||
yāpanīyaṃ vijānīyāt kriyā dhārayate tu yam |
kriyāyāṃ tu nivṛttāyāṃ sadya eva vinaśyati ||10||
prāptā kriyāṃ dhārayati yāpyavyādhitam āturam
|
prapatiṣyadivāgāraṃ viṣkambhaḥ sādhuyojitaḥ ||11||
ata ūrdhvam asādhyān vakṣyāmaḥ-
māṃsapiṇḍavadudgatāḥ prasekino 'ntaḥpūyavedanāvanto
'śvāpānavadudvṛttauṣṭhāḥ , kecit kaṭhinā
gośṛṅgavadudgatamṛdumāṃsaprarohāḥ, apare
duṣṭarudhirāsrāviṇastanuśītapicchilāsrāviṇo vā madhyonnatāḥ,
kecidavasannaśuṣiraparyantāḥ śaṇatūlavat snāyujālavanto
durdarśanāḥ, vasāmedomajjamastuluṅgasrāviṇaś ca doṣasamutthāḥ,
pītāsitamūtrapurīṣavātavāhinaś ca koṣṭhasthāḥ, ta
evobhayatobhāgavraṇamukheṣu pūyaraktanirvāhiṇaḥ, (kṣīṇamāṃsānāṃ ca
) sarvatogatayaś cāṇumukhā māṃsabudbudavantaḥ, saśabdavātavāhinaś
ca śiraḥkaṇṭhasthāḥ, kṣīṇamāṃsānāṃ ca pūyaraktanirvāhiṇo
'rocakāvipākakāsaśvāsopadravayuktāḥ, bhinne vā śiraḥkapāle yatra
mastuluṅgadarśanaṃ tridoṣaliṅgaprādurbhāvaḥ kāsaśvāsau vā yasyeti
||12||
bhavati cātra
vasāṃ medo 'tha majjānaṃ mastuluṅgaṃ ca yaḥ sravet |
āgantus tu vraṇaḥ sidhyen na sidhyed doṣasambhavaḥ ||13||
amarmopahite deśe sirāsandhyasthivarjite |
vikāroyo 'nuparyeti tad asādhyasya lakṣaṇam ||14||
krameṇopacayaṃ prāpya dhātūn anugataḥ śanaiḥ |
na śakya unmūlayituṃ vṛddho vṛkṣa ivāmayaḥ ||15||
sa sthiratvān mahattvāc ca dhātvanukramaṇena
ca |
nihanty auṣadhavīryāṇi mantrān duṣṭagraho yathā ||16||
ato yo viparītaḥ syāt sukhasādhyaḥ sa ucyate |
abaddhamūlaḥ kṣupako yadvad utpāṭane sukhaḥ ||17||
tribhir doṣair anākrāntaḥ śyāvauṣṭhaḥ piḍakī
samaḥ |
avedano nirāsrāvo vraṇaḥ śuddha ihocyate ||18||
kapotavarṇapratimā yasyāntāḥ kledavarjitāḥ |
sthirāś cipiṭikāvanto rohatīti tam ādiśet ||19||
rūḍhavartmānam agranthim aśūnam arujaṃ vraṇam
|
tvaksavarṇaṃ samatalaṃ samyag rūḍhaṃ vinirdiśet ||20||
doṣaprakopād vyāyāmādabhighātādajīrṇataḥ |
harṣāt krodhād bhayād vā'pi vraṇo rūḍho 'pi dīryate ||21||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne
kṛtyākṛtyavidhirnāma trayoviṃśo 'dhyāyaḥ ||23||
athāto vyādhisamuddeśīyam adhyāyaṃ
vyākhyāsyāmaḥ ||
yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||
dvividhās tu vyādhayaḥ śastrasādhyāḥ,
snehādikriyāsādhyāś ca | tatra śastrasādhyeṣu snehādikriyā na
pratiṣidhyate, snehādikriyāsādhyeṣu śastrakarma na kriyate ||3||
asmin punaḥ śāstre sarvatantrasāmānyāt sarveṣāṃ
vyādhīnāṃ yathāsthūlam avarodhaḥ kriyate | prāgabhihitaṃ
‘tadduḥkhasaṃyogā vyādhaya’ (sū. a. 1) iti | tac ca duḥkhaṃ
trividham- ādhyātmikam, ādhibhautikam, ādhidaivikam iti | tattu
saptavidhe vyādhāv upanipatati | te punaḥ saptavidhā vyādhayaḥ;
tad yathā- ādibalapravṛttāḥ, janmabalapravṛttāḥ,
doṣabalapravṛttāḥ, saṅghātabalapravṛttāḥ, kālabalapravṛttāḥ,
daivabalapravṛttāḥ, svabhāvabalapravṛttā iti ||4||
tatra, ādibalapravṛttā ye śukraśoṇitadoṣānvayāḥ
kuṣṭhārśaḥprabhṛtayaḥ; te 'pi dvividhāḥ- mātṛjāḥ, pitṛjāś ca |
janmabalapravṛttā ye māturapacārāt
paṅgujātyandhabadhiramūkaminminavāmanaprabhṛtayo jāyante; te 'pi
dvividhāḥ rasakṛtāḥ, dauhṛdāpacārakṛtāś ca | doṣabalapravṛttā ye
ātaṅkasamutpannā mithyāhārācārakṛtāśca; te 'pi dvividhāḥ
āmāśayasamutthāḥ , pakvāśayasamutthāśca; punaś ca dvividhāḥ-
śārīrā, mānasāś ca | ta ete ādhyātmikāḥ ||5||
saṅghātabalapravṛttā ya āgantavo durbalasya
balavadvigrahāt; te 'pi dvividhāḥ- śastrakṛtā, vyālakṛtāś ca | ete
ādhibhautikāḥ ||6||
kālabalapravṛttā ye
śītoṣṇavātavarṣātapaprabhṛtinimittāḥ; te 'pi dvividhāḥ-
vyāpannartukṛtāḥ, avyāpannartukṛtāś ca |
daivabalapravṛtā ye devadrohādabhiśaptakā
atharvaṇakṛtā upasargajāś ca; te 'pi dvividhāḥ- vidyudaśanikṛtāḥ,
piśācādikṛtāś ca; punaś ca dvividhāḥ- saṃsargajā , ākasmikāś ca |
svabhāvabalapravṛttā ye kṣutpipāsājarāmṛtyunidrāprabhṛtayaḥ; te
'pi dvividhāḥ- kālajā, akālajāśca; tatra parirakṣaṇakṛtāḥ kālajāḥ,
aparirakṣaṇakṛtā akālajāḥ | ete ādhidaivikāḥ | atra
sarvavyādhyavarodhaḥ ||7||
sarveṣāṃ ca vyādhīnāṃ vātapittaśleṣmāṇa eva
mūlaṃ; talliṅgatvād dṛṣṭaphalatvād āgamāc ca | yathā hi kṛtsnaṃ
vikārajātaṃ viśvarūpeṇāvasthitaṃ sattvarajastamāṃsi na
vyatiricyante, evam eva kṛtsnaṃ vikārajātaṃ
viśvarūpeṇāvasthitamavyatiricya vātapittaśleṣmāṇo vartante |
doṣadhātumalasaṃsargādāyatanaviśeṣānnimittataścaiṣāṃ vikalpaḥ |
doṣadūṣiteṣv atyarthaṃ dhātuṣu sañjñā- rasajo 'yaṃ, śoṇitajo 'yaṃ,
māṃsajo 'yaṃ, medojo 'yaṃ, asthijo 'yaṃ majjajo 'yaṃ, śukrajo 'yaṃ
vyādhir iti ||8||
tatra,
annāśraddhārocakāvipākāṅgamardajvarahṛllāsatṛptigauravahṛtpāṇḍurogamārgoparodhakārśyavairasyāṅgasādākālajavalīpalitadarśanaprabhṛtayo
rasadoṣajā vikārāḥ;SS.1.23.
kuṣṭhavisarpapiḍakāmaśakanīlikātilakālakanyacchavyaṅgendraluptaplīhavidradhigulmavātaśoṇitārśo
'rbudāṅgamardāsṛgdararaktapittaprabhṛtayo raktadoṣajāḥ ,
gudamukhameḍhrapākāśca; adhimāṃsārbudārśo
'dhijihvopajihvopakuśagalaśuṇḍikālajīmāṃsasaṅghātauṣṭhaprakopagalagaṇḍagaṇḍamālāprabhṛtayo
māṃsadoṣajāḥ;
granthivṛddhigalagaṇḍārbudamedojauṣṭhaprakopamadhumehātisthaulyātisvedaprabhṛtayo
medodoṣajāḥ; adhyasthyadhidantāsthitodaśūlakunakhaprabhṛtayo
'sthidoṣajāḥ;
tamodarśanamūrcchābhramaparvasthūlamūlārurjanmanetrābhiṣyandaprabhṛtayo
majjadoṣajāḥ; klaibyāpraharṣaśukrāśmarīśukramehaśukradoṣādayaśca
taddoṣāḥ; tvagdoṣāḥ saṅgo 'tipravṛttirayathāpravṛttirvā
malāyatanadoṣāḥ;
indriyāṇāmapravṛttirayathāpravṛttirvendriyāyatanadoṣāḥ; ity eṣa
samāsa uktaḥ; vistaraṃ nimittāni caiṣāṃ pratirogaṃ vakṣyāmaḥ ||9||
bhavati cātra
kupitānāṃ hi doṣāṇāṃ śarīre paridhāvatām |
yatra saṅgaḥ khavaiguṇyād vyādhis tatropajāyate ||10||
bhūyo 'tra jijñāsyaṃ, kiṃ vātādīnāṃ jvarādīnāṃ
ca nityaḥ saṃśleṣaḥ paricchedo vā? iti; yadi nityaḥ saṃśleṣaḥ
syāttarhi nity āturāḥ sarva eva prāṇinaḥ syuḥ; athāpy anyathā
vātādīnāṃ jvarādīnāṃ ca, ‘anyatra vartamānānām anyatra liṅgaṃ na
bhavati’ iti kṛtvā yad ucyate vātādayo jvarādīnāṃ mūlānīti tanna |
atrocyate- doṣān pratyākhyāya jvarādayo na bhavanti; atha ca na
(nity aḥ) sambandhaḥ; yathā hi vidyudvātāśanivarṣāṇyākāśaṃ
pratyākhyāya na bhavanti, saty apy ākāśe kadācin na bhavanti, atha
ca nimittatas tata evotpattir iti; taraṅgabudbudādayaś
codakaviśeṣāḥ eva; vātādīnāṃ jvarādīnāṃ ca nāpy evaṃ saṃśleṣo na
paricchedaḥ śāśvatikaḥ, atha ca nimittata evotpattir iti ||11||
bhavati cātra
vikāraparimāṇaṃ ca saṅkhyā caiṣāṃ pṛthak pṛthak |
vistareṇottare tantre sarvā bādhāś ca vakṣyate ||12||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne
vyādhisamuddeśīyo nāma caturviṃśo 'dhyāyaḥ ||24||
athāto 'ṣṭavidhaśastrakarmīyam adhyāyaṃ
vyākhyāsyāmaḥ ||
yathovāca bhagavān dhanvantariḥ |
chedyā bhagandarā granthiḥ
ślaiṣmikastilakālakaḥ |
vraṇavartmārbudāny arśaś carmakīlo 'sthimāṃsagam ||
śalyaṃ jatumaṇir māṃsasaṃghāto galaśuṇḍikā |
snāyumāṃsasirākotho valmīkaṃ śataponakaḥ ||
adhruṣaś copadaṃśāś ca māṃsakandyadhimāṃsakaḥ |
bhedyā vidradhayo 'nyatra sarvajād granthayas trayaḥ ||5||
ādito ye visarpāś ca vṛddhayaḥ savidārikāḥ |
pramehapiḍakāḥ śophaḥ stanarogo 'vamanthakāḥ ||6||
kumbhīkānuśayī nāḍyo vṛndau puṣkarikā'lajī |
prāyaśaḥ kṣudrarogāś ca puppuṭau tāludantajau ||7||
tuṇḍikerī gilāyuś ca pūrvaṃ ye ca prapākiṇaḥ |
bastis tathā'śmarīhetormedojā ye ca kecana ||8||
lekhyāś catasro rohiṇyaḥ kilāsamupajihvikā |
medojo dantavaidarbho granthir vartmādhijihvikā ||9||
arśāṃsi maṇḍalaṃ māṃsakandī māṃsonnatis
tathā |
vedhyāḥ sirā bahuvidhā mūtravṛddhirdakodaram
||10||
eṣyā nāḍyaḥ saśalyāś ca vraṇā unmārgiṇaś
ca ye
āhāryāḥ śarkarāstisro dantakarṇamalo 'śmarī ||11||
śalyāni mūḍhagarbhāś ca varcaś ca nicitaṃ gude |
srāvyā vidradhayaḥ pañca bhaveyuḥ
sarvajādṛte ||12||
kuṣṭhāni vāyuḥ sarujaḥ śopho yaś caikadeśajaḥ
|
pālyāmayāḥ ślīpadāni viṣajuṣṭaṃ ca śoṇitam ||13||
arbudāni visarpāś ca granthayaś cāditaś ca te
|
trayas trayaś copadaṃśāḥ stanarogā vidārikā ||14||
su(śu)ṣiro galaśālūkaṃ kaṇṭakāḥ kṛmidantakaḥ |
dantaveṣṭaḥ sopakuśaḥ śītādo dantapuppuṭaḥ ||15||
pittāsṛkkaphajāś cauṣṭhyāḥ kṣudrarogāś ca
bhūyaśaḥ |
sīvyā medaḥsamutthāś ca bhinnāḥ sulikhitā gadāḥ ||16||
sadyovraṇāś ca ye caiva calasandhivyapāśritāḥ
|
na kṣārāgniviṣair juṣṭā na ca mārutavāhinaḥ ||17||
nāntarlohitaśalyāś ca teṣu samyag viśodhanam
pāṃśuromanakhādīni calamasthi bhavec ca yat ||18||
ahṛtāni yato 'mūni pācayeyurbhṛśaṃ vraṇam |
rujaś ca vividhāḥ kuryus tasmād etān viśodhayet ||19||
tato vraṇaṃ samunnamya sthāpayitvā
yathāsthitam |
sīvyet sūkṣmeṇa sūtreṇa valkenāśmantakasya vā ||20||
śaṇajakṣaumasūtrābhyāṃ snāyvā bālena vā punaḥ
|
mūrvāguḍūcītānair vā sīvyed vellitakaṃ śanaiḥ ||21||
sīvyed gophaṇikāṃ vā'pi sīvyed vā tunnasevanīm
|
ṛjugranthim atho vā'pi yathāyogam athāpi vā ||22||
deśe 'lpamāṃse sandhau ca sūcī
vṛttā'ṅguladvayam |
āyatā tryaṅgulā tryasrā māṃsale cā'pi pūjitā ||23||
dhanurvakrā hitā marmaphalakośodaropari |
ity etās trividhāḥ sūcīs tīkṣṇāgrāḥ susamāhitāḥ ||24||
kārayen mālatīpuṣpavṛntāgraparimaṇḍalāḥ |
nātidūre nikṛṣṭe vā sūcīṃ karmaṇi pātayet ||25||
dūrādrujo vraṇauṣṭhasya sannikṛṣṭe 'valuñcanam
||26||
atha kṣaumapicucchannaṃ susyūtaṃ pratisārayet
|
priyaṅgvañjanayaṣṭyāhvarodhracūrṇaiḥ samantataḥ ||27||
śallakīphalacūrṇair vā kṣaumadhyāmena vā punaḥ
|
tato vraṇaṃ yathāyogaṃ baddhvā'cārikam ādiśet ||28||
etad aṣṭavidhaṃ karma samāsena prakīrtitam |
cikitsiteṣu kārtsnyena vistaras tasya vakṣyate ||29||
hīnātiriktaṃ tiryak ca gātracchedanam ātmanaḥ
|
etāścatasro 'ṣṭavidhe karmaṇi vyāpadaḥ smṛtāḥ ||30||
ajñānalobhāhitavākyayoga
bhayapramohair aparaiś ca bhāvaiḥ |
yadā prayuñjīta bhiṣak kuśastraṃ
tadā sa śeṣān kurute vikārān ||31||
taṃ kṣāraśastrāgnibhir auṣadhaiś ca
bhūyo 'bhiyuñjānam ayuktiyuktam |
jijīviṣur dūrata eva vaidyaṃ
vivarjayed ugraviṣāhitulyam ||32||
tad eva yuktaṃ tvati marmasandhīn
hiṃsyāt sirāḥ snāyumathāsthi caiva |
mūrkhaprayuktaṃ puruṣaṃ kṣaṇena
prāṇair viyuñjyādathavā kadācit ||33||
bhramaḥ pralāpaḥ patanaṃ pramoho
viceṣṭanaṃ saṃlayanoṣṇate ca |
srastāṅgatā mūrcchanam ūrdhvavātas
tīvrā rujo vātakṛtāś ca tāstāḥ ||34||
māṃsodakābhaṃ rudhiraṃ ca gacchet
sarvendriyārthoparamas tathaiva |
daśārdhasaṅkhyeṣv api vikṣateṣu
sāmānyato marmasu liṅgamuktam ||35||
surendragopapratimaṃ prabhūtaṃ
raktaṃ sraved vai kṣatataś ca vāyuḥ | karoti
rogān vividhān yathoktāṃś
chinnāsu bhinnāsv athavā sirāsu ||36||
kaubjyaṃ śarīrāvayavāvasādaḥ
kriyāsvaśaktistumulā rujaś ca |
cirādvrraṇo rohati yasya cāpi
taṃ snāyuviddhaṃ manujaṃ vyavasyet ||37||
śophātivṛddhistumulā rujaś ca
balakṣayaḥ parvasu bhedaśophau |
kṣateṣu sandhiṣvacalācaleṣu syāt
sandhikarmoparatiś ca liṅgam ||38||
ghorā rujo yasya niśādineṣu
sarvāsvavasthāsu na śāntirasti |
tṛṣṇāṅgasādau śvayathuś ca ruk ca
tam asthividdhaṃ manujaṃ vyavasyet ||39||
yathāsvametāni vibhāvayec ca
liṅgāni marmasvabhitāḍiteṣu |40|
sparśaṃ na jānāti vipāṇḍuvarṇo
yo māṃsamarmaṇy abhitāḍitaḥ syāt ||40||
ātmānamevātha jaghanyakārī śastreṇa yo hanti
hi karma kurvan |
tamātmavānātmahanaṃ kuvaidyaṃ vivarjayed āyurabhīpsamānaḥ ||41||
tiryak praṇihite śastre doṣāḥ pūrvamudāhṛtāḥ |
tasmāt pariharan doṣān kuryāc chastranipātanam ||42||
mātaraṃ pitaraṃ putrān bāndhavānapi cāturaḥ |
apyetānabhiśaṅketa vaidye viśvāsameti ca ||43||
visṛjatyātmanā''tmānaṃ na cainaṃ pariśaṅkate
tasmāt putravadevainaṃ pālayed āturaṃ bhiṣak ||44||
dharmārthau kīrtim ity arthaṃ satāṃ grahaṇam
uttamam |
prāpnuyāt svargavāsaṃ ca hitam ārabhya karmaṇā ||45||
karmaṇā kaścidekena dvābhyāṃ kaścittribhis
tathā |
vikāraḥ sādhyate kaścic caturbhir api karmabhiḥ ||46||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne
'ṣṭavidhaśastrakarmīyo nāma pañcaviṃśo 'dhyāyaḥ ||25||
athātaḥ pranaṣṭaśalyavijñānīyam adhyāyaṃ
vyākhyāsyāmaḥ ||
yathovāca bhagavān dhanvantiriḥ ||
‘śala’ ‘śvala’ āśugamane dhātūḥ; tayor ādyasya
śalyam iti rūpam ||3||
tad dvividhaṃ śārīram āgantukaṃ ca ||4||
sarvaśarīrābādhakaraṃ śalyaṃ, tadihopadiśyata
ity ataḥ śalyaśāstram ||5||
tatra śārīraṃ dantaromanakhādi dhātavo 'nnamalā
doṣāś ca duṣṭāḥ; āgantv api śārīraśalyavyatirekeṇa yāvanto bhāvā
duḥkham utpādayanti ||6||
adhikāro hi lohaveṇuvṛkṣatṛṇaśṛṅgāsthimayeṣu;
tatrāpi viśeṣato loheṣveva , viśasanārthopapannatvāllohasya;
lohānām api durvāratvād aṇumukhatvād dūraprayojanakaratvāc ca śara
evādhikṛtaḥ | sa ca dvividhaḥ karṇī , ślakṣṇaśca; prāyeṇa
vividhavṛkṣapatrapuṣpaphalatulyākṛtayo vyākhyātāḥ,
vyālamṛgapakṣivakrasadṛśāś ca ||7||
sarvaśalyānāṃ tu mahatāmaṇūnāṃ vā pañcavidho
gativiśeṣa ūrdhvam adho 'rvācīnas tiryag ṛjur iti ||8||
tāni vegakṣayāt pratighātād vā tvagādiṣu
vraṇavastuṣvatiṣṭhante, dhamanīsroto 'sthivivarapeśīprabhṛtiṣu vā
śarīrapradeśeṣu ||9||
tatra śalyalakṣaṇam ucyamānam upadhāraya | tad
dvividhaṃ -- sāmānyaṃ, vaiśeṣikaṃ ca | śyāvaṃ piḍakācitaṃ
śophavedanāvantaṃ muhur muhuḥ śoṇitāsrāviṇaṃ budbudavad unnataṃ
mṛdumāṃsaṃ ca vraṇaṃ jānīyāt saśalyo 'yam iti | sāmānyam etal
lakṣaṇam uktam | vaiśeṣikaṃ tu -- tvaggate vivarṇaḥ śopho bhavaty
āyataḥ kaṭhinaś ca; māṃsagate śophābhi(ti)vṛddhiḥ
śalyamārgānupasaṃrohaḥ pīḍanāsahiṣṇutā coṣapākau ca;
peśyantarasthe 'py etad eva coṣaśophavarjaṃ; sirāgate sirādhmānam
sirāśūlaṃ sirāśophaś ca; snāyugate snāyujālotkṣepaṇaṃ saṃrambhaś
cogrā ruk ca; srotogate srotasāṃ svakarmaguṇahāniḥ; dhamanīsthe
saphenaṃ raktam īrayann anilaḥ saśabdo nirgacchaty aṅgamardaḥ
pipāsā hṛllāsaś ca; asthigate vividhavedanāprādurbhāvaḥ śophaś ca
asthivivaragate 'sthipūrṇatā'sthitodaḥ saṃharṣo balavāṃś ca;
sandhigate 'sthivacceṣṭoparamaś ca; koṣṭhagata āṭopānāhau
mūtrapurīṣāhāradarśanaṃ ca vraṇamukhāt; marmagate marmaviddhāvac
ceṣṭate | sūkṣmagatiṣu śalyeṣv etāny eva lakṣaṇāny aspaṣṭāni
bhavanti ||
mahānty alpāni vā śuddhadehānām
anulomasanniviṣṭāni rohanti viśeṣataḥ
kaṇṭhasrotaḥsirātvakpeśyasthivivareṣaḥ |
doṣaprakopavyāyāmābhighātājīrṇebhyaḥ pracalitāni punar bādhante
||11||
tatra, tvakpranaṣṭe snigdhasvinnāyāṃ
mṛnmāṣayavagodhūmagomayamṛditāyāṃ tvaci yatra saṃrambho vedanā vā
bhavati tatra śalyaṃ vijānīyāt , styānaghṛtamṛccandanakalkair vā
pradigdhāyāṃ śalyoṣmaṇā''śu visarati ghṛtam upaśuṣyati cālepo
yatra tatra śalyaṃ vijānīyāt ; māṃsapranaṣṭe snehasvedādibhiḥ
kriyāviśeṣair aviruddhair āturam upapādayet, karśitasya tu
śithilībhūtam anavabaddhaṃ kṣubhyamāṇaṃ yatra saṃrambhaṃ vedanāṃ
vā janayati tatra śalyaṃ vijānīyāt ; koṣṭhāsthisandhipeśīvivareṣv
avasthitam evam eva parīkṣeta; sirādhamanīsrotaḥsnāyupranaṣṭe
khaṇḍacakrasaṃyukte yāne vyādhitamāropyāśu viṣame 'dhvani yāyāt
yatra saṃrambho vedanā vā bhavati tatra śalyaṃ vijānīyāt ;
asthipranaṣṭe snehasvedopapannānyasthīni bandhanapīḍanābhyāṃ
bhṛśam upācaret, yatra saṃrambho vedanā bhavati tatra śalyaṃ
vijānīyāt ; sandhipranaṣṭe snehasvedopapannān sandhīn
prasaraṇākuñcanabandhanapīḍanaiḥ bhṛśam upācaret, yatra saṃrambho
vedanā vā bhavati tatra śalyaṃ vijānīyāt , sandhipranaṣṭe
snehasvedopapannān sandhīn prasaraṇākuñcanabandhanapīḍanairbhṛśam
upācaret; yatra saṃrambho vedanā vā bhavati tatra śalyaṃ vijānīyāt
, marmapranaṣṭe tv ananyabhāvān marmaṇām uktaṃ parīkṣaṇaṃ bhavati
||12||
sāmānyalakṣam api ca
hastiskandhāśvapṛṣṭhaparvatadrumārohaṇadhanurvyāyāmadrutayānaniyuddhādhvagamanalaṅghanaplavanaprataraṇa-
vyāyāmairjṛmbhodgārakāsakṣavathuṣṭhīvanahasanaprāṇāyāmair
vātamūtrapurīṣaśukrotsargair vā yatra saṃrambho vedanā vā bhavati
tatra śalyaṃ vijānīyāt ||13||
bhavanti cātra
yasmiṃs todādayo deśe suptatā gurutā'pi ca |
ghaṭṭate bahuśo yatra śūyate rujyate 'pi ca ||14||
āturaś cāpi yaṃ deśam abhīkṣṇaṃ parirakṣati |
saṃvāhyamāno bahuśas tatra śalyaṃ vinirdiśet ||15||
alpābādham aśūnaṃ ca nīrujaṃ nirupadravam |
prasannaṃ mṛduparyantaṃ nirāghaṭṭamanunnatam ||16||
eṣaṇyā sarvato dṛṣṭvā yathāmārgaṃ cikitsakaḥ |
prasārākuñcanān nūnaṃ niḥśalyam iti nirdiśet ||17||
asthyātmakaṃ bhajyate tu śalyamantaś ca
śīryate |
prāyo nirbhujyate śārṅgam āyasaṃ ceti niścayaḥ ||18||
vārkṣavaiṇavatārṇāni nirhriyante tu no yadi |
pacanti raktaṃ māṃsaṃ ca kṣipram etāni dehinām ||19||
kānakaṃ rājataṃ tāmraṃ raitikaṃ trapu sīsakam
|
cirasthānādvilīyante pittatejaḥpratāpanāt ||20||
svabhāvaśītā mṛdavo ye cānye 'pīdṛśā matāḥ |
dravībhūtāḥ śarīre 'sminn ekatvaṃ yānti dhātubhiḥ ||21||
viṣāṇadantakeśāsthiveṇudārupalāni tu |
śalyāni na viśīryante śarīre mṛnmayāni ca ||22||
dvividhaṃ pañcagatimattvagādivraṇavastuṣu |
yo vetti viṣṭitaṃ śalyaṃ sa rājñaḥ kartumarhati ||23||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne
pranaṣṭaśalyavijñānīyo nāma ṣaḍviṃśatitamo 'dhyāyaḥ ||26||
athātaḥ śalyāpanayanīyam adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ
||
yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||
śalyaṃ dvividham avabaddham anavabaddhaṃ ca ||
tatra samāsenānavabaddhaśalyoddharaṇārthaṃ
pañcadaśa hetūn vakṣyāmaḥ | tad yathā- svabhāvaḥ, pācanaṃ,
bhedanaṃ, dāraṇaṃ, pīḍanaṃ, pramārjanaṃ, nirdhmāpanaṃ, vamanaṃ,
virecanaṃ, prakṣālanaṃ, pratimarśaḥ, pravāhaṇam, ācūṣaṇam,
ayaskānto, harṣaś ceti ||4||
tatrāśrukṣavathūdgārakāsamūtrapurīṣānilaiḥ
svabhāvabalapravṛttair nayanādibhyaḥ patati | māṃsāvagāḍhaṃ
śalyamavidahyamānaṃ pācayitvā prakothāttasya pūyaśoṇitavegād
gauravādvā patati | pakvamabhidyamānaṃ bhedayed dārayed vā |
bhinnamanirasyamānaṃ pīḍanīyaiḥ pīḍayet pāṇibhir vā |
aṇūnyakṣaśalyāni pariṣecanādhmāpanair bālavastrapāṇibhiḥ
pramārjayet | āhāraśeṣaśleṣmahīnāṇuśalyāni
śvasanotkāsanapradhamanair nirdhamet | annaśalyāni
vamanāṅgulipratimarśaprabhṛtibhiḥ | virecanaiḥ pakvāśayagatāni |
vraṇadoṣāśayagatāni prakṣālanaiḥ | vātamūtrapurīṣagarbhasaṅgeṣu
pravāhaṇam uktam | mārutodakasaviṣarudhiraduṣṭastanyeṣv ācūṣaṇam
āsyena viṣāṇair vā | anulomam anavabaddham akarṇam
analpavraṇamukham ayaskāntena | hṛdy avasthitam anekakāraṇotpannaṃ
śokaśalyaṃ harṣeṇeti ||5||
sarvaśalyānāṃ tu mahatām aṇūnāṃ vā dvāv
evāharaṇahetū bhavataḥ- pratilomo 'nulomaś ca ||6||
tatra pratilomamarvācīnamānayet, anulomaṃ
parācīnam ||7|| chedanīyamukhānyapi
kukṣivakṣaḥkakṣāvaṅkṣaṇaparśukāntarapatitāni ca hastaśakyaṃ
yathāmārgeṇa hastenaivāpahartuṃ prayateta ||9||
hastenaivāpahartum aśakyaṃ viśasya śastreṇa
yantreṇāpaharet ||10||
bhavati cātra -
śītalena jalenainaṃ mūrcchantamav asecayet |
saṃrakṣedasya marmāṇi muhur āśvāsayec ca tam ||11||
tataḥ śalyam uddhṛtya nirlohitaṃ vraṇaṃ kṛtvā
svedārham agnighṛtaprabhṛtibhiḥ saṃsvedyāvadahya pradihya
sarpirmadhubhyāṃ baddhvā''cārikam upadiśet | (sirāsnāyuvilagnaṃ
śalākādibhir vimocyāpanayet; śvayathugrastavāraṅgaṃ samavapīḍya
śvayathuṃ; durbalavāraṅgaṃ kuśādibhir baddhvā|) ||12||
hṛdayamabhito vartamānaṃ śalyaṃ śītajalādibhir
udvejitasyāpahared yathāmārgaṃ; durupaharam anyato 'pabādhyamānaṃ
pāṭayitvoddharet ||13||
asthivivarapraviṣṭam asthividaṣṭaṃ vā'vagṛhya
pādābhyāṃ yantreṇāpaharet, aśakyamevaṃ vā balavadbhiḥ
suparigṛhītasya yantreṇa grāhayitvā śalyavāraṅgaṃ pravibhujya
dhanurguṇair baddhvaikataś cāsya pañcāṅgyām upasaṃyatasyāśvasya
vaktrakavike badhnīyāt, athainaṃ kaśayā tāḍayed yathonnāmayañ śiro
vegena śalyam uddharati; dṛḍhāṃ vā vṛkṣaśākhām avanamya tasyāṃ
pūrvavad baddhvoddharet ||14||
adeśottuṇḍitamaṣṭhīlāśmamudgarāṇāmanyatamasya
prahāreṇa vicālya yathāmārgam eva yantreṇa ||15||
vimṛditakarṇāni
karṇavantyanābādhakaradeśottuṇḍitāni purastādeva ||16||
jātuṣe kaṇṭhāsakte kaṇṭhe nāḍīṃ
praveśyāgnitaptāṃ ca śalākāṃ, tayā'vagṛhya śītābhir adbhiḥ
pariṣicya sthirībhūtaṃ śalyam uddharet ||17||
ajātuṣaṃ tu jatumadhūcchiṣṭapraliptayā
śalākayā pūrvakalpenetyeke ||18|| bāhurajjulatāpāśaiḥ
kaṇṭhapīḍanād vāyuḥ prakupitaḥ śleṣmāṇaṃ kopayitvā sroto
niruṇaddhi, lālāsrāvaṃ phenāgamanaṃ sañjñānāśaṃ cāpādayati; tam
abhyajya saṃsvedya śirovirecanaṃ tasmai tīkṣṇaṃ vidadhyād rasaṃ ca
vātaghnaṃ dadyād iti ||22||
bhavanti cātra -
śalyākṛtiviśeṣāṃś ca sthānāny āvekṣya buddhimān |
tathā yantrapṛthaktvaṃ ca samyak śalyam athāharet ||23||
karṇavanti tu śalyāni duḥkhāhāryāṇi yāni ca |
ādadīta bhiṣak tasmāt tāni yuktyā samāhitaḥ ||24||
etair upāyaiḥ śalyaṃ tu naiva niryātyate yadi
|
matyā nipuṇayā vaidyo yantrayogaiś ca nirharet ||25||
śothapākau rujaś cogrāḥ kuryāc chalyamanāhṛtam
|
vaikalyaṃ maraṇaṃ cāpi tasmād yatnādvinirharet ||26||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne
śalyāpanayanīyo nāma saptaviṃśatitamo 'dhyāyaḥ ||27||
athāto viparītāviparītavraṇavijñānīyam adhyāyaṃ
vyākhyāsyāmaḥ ||
yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||
phalāgnijalavṛṣṭīnāṃ puṣpadhūmāmbudā yathā |
khyāpayanti bhaviṣyatvaṃ tathā riṣṭāni pañcatām ||
tāni saukṣmyāt pramādād vā tathaivāśu
vyatikramāt |
gṛhyante nodgatāny ajñair mumūrṣor na tv asambhavāt ||4||
dhruvaṃ tu maraṇaṃ riṣṭe brāhmaṇais tat
kilāmalaiḥ |
rasāyanatapojapyatatparair vā nivāryate ||5||
nakṣatrapīḍā bahudhā yathā kālaṃ vipacyate |
tathaivāriṣṭapākaṃ ca bruvate bahavo janāḥ ||6||
asiddhim āpnuyāl loke pratikurvan gatāyuṣaḥ |
ato 'riṣṭāni yatnena lakṣayet kuśalo bhiṣak ||7||
gandhavarṇarasādīnāṃ viśeṣāṇāṃ svabhāvataḥ |
vaikṛtaṃ yat tad ācaṣṭe vraṇinaḥ pakvalakṣaṇam ||8||
kaṭus tīkṣṇaś ca visraś ca gandhas tu
pavanādibhiḥ |
lohagandhis tu raktena vyāmiśraḥ sānnipātikaḥ ||9||
lājātasītailasamāḥ kiñcidvisrāś ca gandhataḥ |
jñeyāḥ prakṛtigandhāḥ syur ato 'nyadgandhavaikṛtam ||10||
madyāgurvājyasumanāpadmacandanacampakaiḥ |
sagandhā divyagandhāś ca mumūrṣūṇāṃ vraṇāḥ smṛtāḥ ||11||
śvavājimūṣikadhvāṅkṣapūtivallūramatkuṇaiḥ |
sagandhāḥ paṅkagandhāś ca bhūmigandhāś ca garhitāḥ ||12||
kuṅkumadhyāmakaṅkuṣṭhasavarṇāḥ pittakopataḥ |
na dahyante na cūṣyante bhiṣak tān parivarjayet ||13||
aṇḍūmantaḥ sthirāḥ śvetāḥ snigdhāḥ
kaphanimittataḥ |
dūyante vā'pi dahyante bhiṣak tān parivarjayet ||14||
kṛṣṇās tu ye tanusrāvā vātajā marmatāpinaḥ |
svalpām api na kurvanti rujaṃ tān parivarjayet ||15||
kṣveḍanti ghurghurāyante jvalantīva ca ye
vraṇāḥ |
tvaṅmāṃsasthāś ca pavanaṃ saśabdaṃ visṛjanti ye ||16||
ye ca marmasvasambhūtā bhavanty
atyarthavedanāḥ
dahyante cāntaratyarthaṃ bahiḥ śītāś ca ye vraṇāḥ ||17||
dahyante bahir atyarthaṃ bhavantyantaśca
śītalāḥ
śaktidhvajarathāḥ kuntavājivāraṇagovṛṣāḥ ||18||
yeṣu cāpy avabhāseran prāsādākṛtayas tathā |
cūrṇāvakīrṇā iva ye bhānticānavacūrṇitāḥ ||19||
prāṇamāṃsakṣayaśvāsakāsārocakapīḍitāḥ |
pravṛddhapūyarudhirā vraṇā yeṣāṃ ca marmasu ||20||
kriyābhiḥ samyag ārabdhā na siddhyanti ca ye
vraṇāḥ |
varjayet tān api prājñaḥ saṃrakṣannātmano yaśaḥ ||21||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne
viparītāviparītavraṇavijñānīyo nāmāṣṭāviṃśatitamo 'dhyāyaḥ ||28||
athāto viparītāviparītasvapnanidarśanīyam
adhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ ||
yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||
dūtadarśanasambhāṣā veṣāś ceṣṭitam eva ca |
ṛkṣaṃ velā tithiś caiva nimittaṃ śakuno 'nilaḥ ||3||
deśo vaidyasya vāgdehamanasāṃ ca viceṣṭitam |
kathayanty āturagataṃ śubhaṃ vā yadi vā'śubham ||4||
pākha(ṣa)ṇḍāśramavarṇānāṃ sapakṣāḥ
karmasiddhaye |
ta eva viparītāḥ syur dūtāḥ karmavipattaye ||5||
napuṃsakaṃ strī bahavo naikakāryā asūyakāḥ |
gardabhoṣṭrarathaprāptāḥ prāptā vā syuḥ paramparāḥ ||6||
vaidyaṃ ya upasarpanti dūtāste cāpi garhitāḥ |
pāśadaṇḍāyudhadharāḥ pāṇḍuretaravāsasaḥ ||7||
ārdrajīrṇāpasavyaikamalinoddhvastavāsasaḥ |
nyūnādhikāṅgā udvignā vikṛtā raudrarūpiṇaḥ ||8||
rūkṣaniṣṭhuravaktārastv amaṅgalyābhidhāyinaḥ |
chindantast ṛṇakāṣṭhāni spṛśanto nāsikāṃ stanam ||9||
vastrāntānāmikākeśanakharomadaśāspṛśaḥ |
srotovarodhahṛdgaṇḍamūrdhoraḥkukṣipāṇayaḥ ||10||
kapālopalabhasmāsthituṣāṅgārakarāś ca ye |
vilikhanto mahīṃ kiñcin muñcanto loṣṭabhedinaḥ ||11||
tailakardamadigdhāṅgā raktasraganulepanāḥ |
phalaṃ pakvam asāraṃ vā gṛhītvā'nyac ca tadvidham ||12||
nakhair nakhāntaraṃ vā'pi kareṇa caraṇaṃ tathā
|
upānaccarmahastā vā vikṛtavyādhipīḍitāḥ ||13||
vāmācārā rudantaś ca śvāsino vikṛtekṣaṇāḥ |
yāmyāṃ diśi prāñjalayo viṣamaikapade sthitāḥ ||14||
vaidyaṃ ya upasarpanti dūtās te cāpi garhitāḥ
|
dakṣiṇābhimukhaṃ deśe tvaśucau vā hutāśanam |
jvalayantaṃ pacantaṃ vā krūrakarmaṇi
codyatam ||15||
nagnaṃ bhūmau śayānaṃ vā vegotsargeṣu vā'śucim
|
prakīrṇakeśam abhyaktaṃ svinnaṃ viklavam eva vā ||16||
vaidyaṃ ya upasarpanti dūtās te cāpi garhitāḥ
vaidyasya paitrye daive vā kārye cotpātadarśane ||17||
madhyāhne cārdharātre vā sandhyayoḥ kṛttikāsu
ca |
ārdrāśleṣāmaghāmūlapūrvāsu bharaṇīṣu ca ||18||
caturthyāṃ vā navamyāṃ vā ṣaṣṭhyāṃ
sandhidineṣu ca |
vaidyaṃ ya upasarpanti dūtās te cāpi garhitāḥ ||19||
svinnābhitaptā madhyāhne jvalanasya samīpataḥ
|
garhitāḥ pittarogeṣu dūtā vaidyam upāgatāḥ ||20||
ta eva kapharogeṣu karmasiddhikarāḥ smṛtāḥ |
etena śeṣaṃ vyākhyātaṃ buddhvā saṃvibhajet tu tat ||21||
raktapittātisāreṣu prameheṣu tathaiva ca |
praśasto jalarodheṣu dūtavaidyasamāgamaḥ ||22||
vijñāyaivaṃ vibhāgaṃ tu śeṣaṃ budhyeta
paṇḍitaḥ
śuklavāsāḥ śucir gauraḥ śyāmo vā priyadarśanaḥ ||23||
svasyāṃ jātau svagotro vā dūtaḥ kāryakaraḥ
smṛtaḥ |
goyānenāgatas tuṣṭaḥ pādābhyāṃ śubhaceṣṭitaḥ ||24||
smṛtimān vidhikālajñaḥ svatantraḥ
pratipattimān |
alaṅkṛto maṅgalavān dūtaḥ kāryakaraḥ smṛtaḥ ||25||
svasthaṃ prāṅmukham āsīnaṃ same deśe śucau
śucim |
upasarpati yo vaidyaṃ sa ca kāryakaraḥ smṛtaḥ ||26||
māṃsodakumbhātapatravipravāraṇagovṛṣāḥ |
śuklavarṇāś ca pūjyante prasthāne darśanaṃ gatāḥ ||27||
strī putriṇī savatsā gaur vardhamānam alaṅkṛtā
|
kanyā matsyāḥ phalaṃ cāmaṃ svastikaṃ modakā dadhi ||28||
hiraṇyākṣatapātraṃ vā ratnāni sumano nṛpaḥ |
apraśānto 'nalo vājī haṃsaś cāpaḥ śikhī tathā ||29||
brahmadundubhijīmūtaśaṅkhaveṇurathasvanāḥ |
siṃhagovṛṣanādāś ca hre(he)ṣitaṃ gajabṛṃhitam ||30||
śastaṃ haṃsarutaṃ nṝṇāṃ kauśikaṃ caiva
vāmataḥ |
prasthāne yāyinaḥ śreṣṭhā vācaś ca hṛdayaṅgamāḥ ||31||
patrapuṣpaphalopetān sakṣīrānnīrujo drumān |
āśritā vā nabhoveśmadhvajatoraṇavedikāḥ ||32||
dikṣu śāntāsu vaktāro madhuraṃ pṛṣṭhato 'nugāḥ
|
vāmā vā dakṣiṇā vā'pi śakunāḥ karmasiddhaye ||33||
śuṣke 'śanihate 'patre vallīnaddhe sakaṇṭake |
vṛkṣe 'thavā'śmabhasmāsthiviṭtuṣāṅgārapāṃśuṣu ||34||
caity avalmīkaviṣamasthitā dīptakharasvarāḥ |
purato dikṣu dīptāsu vaktāro nārthasādhakāḥ ||35||
punnāmānaḥ khagā vāmāḥ strīsañjñā dakṣiṇāḥ
śubhāḥ |
dakṣiṇād vāmagamanaṃ praśastaṃ śvaśṛgālayoḥ |
vāmaṃ nakulacāṣāṇāṃ nobhayaṃ śaśasarpayoḥ
||36||
bhāsakauśikayoś caiva na praśastaṃ kilobhayam
|
darśanaṃ vā rutaṃ vā'pi na godhākṛkalāsayoḥ ||37||
dūtair aniṣṭais tulyānāmaśastaṃ darśanaṃ nṛṇām
|
kulatthatilakārpāsatuṣapāṣāṇabhasmanām ||38||
pātraṃ neṣṭaṃ tathā'ṅgāratailakardamapūritam |
prasannetaramadyānāṃ pūrṇaṃ vā raktasarṣapaiḥ ||39||
śavakāṣṭhapalāśānāṃ śuṣkāṇāṃ pathi saṅgamāḥ |
neṣyante patitāntasthadīnāndharipavas tathā ||40||
mṛduḥ śīto 'nukūlaś ca sugandhiś cānilaḥ
śubhaḥ |
kharoṣṇo 'niṣṭagandhaś ca pratilomaś ca garhitaḥ ||41||
granthyarbudādiṣu sadā chedaśabdas tu pūjitaḥ
|
vidradhyudaragulmeṣu bhedaśabdas tathaiva ca ||42||
raktapittātisāreṣu ruddhaśabdaḥ praśasyate |
evaṃ vyādhiviśeṣeṇa nimittam upadhārayet ||43||
tathaivākruṣṭahākaṣṭamākrandaruditasvanāḥ |
chardyāṃ vātapurīṣāṇāṃ śabdo vai gardabhoṣṭrayoḥ ||44||
pratiṣiddhaṃ tathā bhagnaṃ kṣutaṃ skhalitam
āhatam |
daurmanasyaṃ ca vaidyasya yātrāyāṃ na praśasyate ||45||
praveśe 'py etad uddeśād avekṣyaṃ ca
tathā''ture |
pratidvāraṃ gṛhe cāsya punaretanna gaṇyate ||46||
keśabhasmāsthikāṣṭhāśmatuṣakārpāsakaṇṭakāḥ |
khaṭvordhvapādā madyāpo vasā tailaṃ tilāstṛṇam ||47||
napuṃsakavyaṅgabhagnanagnamuṇḍāsitāmbarāḥ |
prasthāne vā praveśe vā neṣyante darśanaṃ gatāḥ ||48||
bhāṇḍānāṃ saṅkarasthānāṃ sthānāt sañcāraṇaṃ
tathā |
nikhātotpāṭanaṃ bhaṅgaḥ patanaṃ nirgamas tathā ||49||
vaidyāsanāvasādo vā rogī vā syādadhomukhaḥ |
vaidyaṃ sambhāṣamāṇo 'ṅgaṃ kuḍyamā staraṇāni vā ||50||
pramṛjyādvā dhunīyād vā karau pṛṣṭhaṃ śiras
tathā |
hastaṃ cākṛṣya vaidyasya nyasec chirasi corasi ||51||
yo vaidyamunmukhaḥ paśyannunmārṣṭi
svāṅgamāturaḥ |
na sa sidhyati vaidyo vā gṛhe yasya na pūjyate ||52||
bhavane pūjyate vā'pi yasya vaidyaḥ sa
sidhyati
śubhaṃ śubheṣu dūtādiṣv aśubhaṃ hy aśubheṣu ca ||53||
āturasya dhruvaṃ tasmād dūtādīn lakṣayed
bhiṣak
svapnān ataḥ pravakṣyāmi maraṇāya śubhāya ca ||54||
suhṛdo yāṃś ca paśyanti vyādhito vā svayaṃ
tathā |
snehābhyaktaśarīras tu karabhavyālagardabhaiḥ ||55||
varāhair mahiṣair vā'pi yo yāyād dakṣiṇāmukhaḥ
|
raktāmbaradharā kṛṣṇā hasantī muktamūrdhajā ||56||
yaṃ cākarṣati baddhvā strī nṛtyantī
dakṣiṇāmukham |
antāvasāyibhir yo vā 'kṛṣyate dakṣiṇāmukhaḥ ||57||
pariṣvajeran yaṃ vā'pi pretāḥ pravrajitā(na)s
tathā |
muhur āghrāyate yas tu śvāpadair vikṛtānanaiḥ ||58||
piben madhu ca tailaṃ ca yo vā paṅke 'vasīdati
|
paṅkapradigdhagātro vā pranṛtyet prahasettathā ||59||
nirambaraś ca yo raktāṃ dhārayec chirasā
srajam |
yasya vaṃśo nalo vā'pi tālo vorasi jāyate ||60||
yaṃ vā matsyo grased yo vā jananīṃ praviśen
naraḥ |
parvatāgrāt pated yo vā śvabhre vā tamasā''vṛte ||61||
hriyeta srotasā yo vā yo vā mauṇḍyamav āpnuyāt
|
parājīyeta badhyeta kākādyair vā'bhibhūyate ||62||
patanaṃ tārakādīnāṃ praṇāśaṃ dīpacakṣuṣoḥ |
yaḥ paśyed devatānāṃ vā prakampam avanes tathā ||63||
yasya chardir vireko vā daśanāḥ prapatanti vā
|
śālmalīṃ kiṃśukaṃ yūpaṃ valmīkaṃ pāribhadrakam ||64||
puṣpāḍhyaṃ kovidāraṃ vā citāṃ vā yo 'dhirohati
|
kārpāsatailapiṇyākalohāni lavaṇaṃ tilān ||65||
labhetāśnīta vā pakvam annaṃ yaś ca pibet
surām |
svasthaḥ sa labhate vyādhiṃ vyādhito mṛtyumṛcchati ||66||
yathāsvaṃ prakṛtisvapno vismṛto vihatas tathā
|
cintākṛto divā dṛṣṭo bhavanty aphaladās tu te ||67||
jvaritānāṃ śunā sakhyaṃ kapisakhyaṃ tu śoṣiṇām
|
unmāde rākṣasaiḥ pretair apasmāre pravartanam ||68||
mehātisāriṇāṃ toyapānaṃ snehasya kuṣṭhinām |
gulmeṣu sthāvarotpattiḥ koṣṭhe, mūrdhni śiroruji ||69||
śaṣkulībhakṣaṇaṃ chardyāmadhvā śvāsapipāsayoḥ
|
hāridraṃ bhojanaṃ vā'pi yasya syāt pāṇḍurogiṇaḥ ||70||
raktapittī pibed yas tu śoṇitaṃ sa vinaśyati
svapnānevaṃvidhān dṛṣṭvā prātarutthāya yatnavān ||71||
dadyānmāṣāṃstilāṃllohaṃ viprebhyaḥ kāñcanaṃ
tathā |
japec cāpi śubhān mantrān gāyatrīṃ tripadāṃ tathā ||72||
dṛṣṭvā tu prathame yāme svapyād dhyātvā punaḥ
śubham |
japedvā'nyatamaṃ vedaṃ brahmacārī samāhitaḥ ||73||
na cācakṣīta kasmaiciddṛṣṭvā svapnamaśobhanam
|
devatāyatane caiva vasedrātritrayaṃ tathā |
viprāṃś ca pūjayennityaṃ duḥsvapnāt pravimucyate ||74||
ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi praśastaṃ
svapnadarśanam |
devān dvijān govṛṣabhān jīvataḥ suhṛdo nṛpān ||75||
samiddham agniṃ sādhūṃś ca nirmalāni jalāni ca
|
paśyet kalyāṇalābhāya vyādher apagamāya ca ||76||
māṃsaṃ matsyān srajaḥ śvetā vāsāṃsi ca phalāni
ca |
labheta dhanalābhāya vyādher apagamāya ca ||77||
mahāprāsādasaphalavṛkṣavāraṇaparvatān |
āroheddravyalābhāya vyādher apagamāya ca ||78||
nadīnadasamudrāṃś ca kṣubhitān kaluṣodakān |
taret kalyāṇalābhāya vyādher apagamāya ca ||79||
urago vā jalauko vā bhramaro vā'pi yaṃ daśet |
ārogyaṃ nirdiśettasya dhanalābhaṃ ca buddhimān ||80||
evaṃ rūpāñ śubhān svapnān yaḥ paśyedvyādhito
naraḥ |
sa dīrghāyur iti jñeyas tasmai karma samācaret ||81||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne
viparītāviparītasvapnanidarśanīyo nāmaikonatriṃśattamo 'dhyāyaḥ
||29||
athātaḥ pañcendriyārthavipratipattim adhyāyaṃ
vyākhyāsyāmaḥ ||
yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||
śarīraśīlayor yasya prakṛter vikṛtir bhavet |
tat tv ariṣṭaṃ samāsena, vyāsatas tu nibodha me ||3||
śṛṇoti vividhāñ śabdān yo divyānām abhāvataḥ |
samudrapurameghānām asampattau ca niḥsvanān ||4||
tān svanānnāvagṛhṇāti manyate cānyaśabdavat |
grāmyāraṇyasvanāṃś cāpi viparītāñ śṛṇoti ca ||5||
dviṣacchabdeṣu ramate suhṛcchabdeṣu kupyati |
na śṛṇoti ca yo 'kasmāttaṃ bruvanti gatāyuṣam ||6||
yas tūṣṇam iva gṛhṇāti śītamuṣṇaṃ ca śītavat |
sañjātaśītapiḍako yaś ca dāhena pīḍyate ||7||
uṣṇagātro 'timātraṃ ca yaḥ śītena pravepate |
prahārān nābhijānāti yo 'ṅgacchedamathāpi vā ||8||
pāṃśunevāvakīrṇāni yaś ca gātrāṇi manyate |
varṇānyatā vā rājyo vā yasya gātre bhavanti hi ||9||
snātānuliptaṃ yaṃ cāpi bhajante nīlamakṣikāḥ
sugandhirvā'ti yo 'kasmāttaṃ bruvanti gatāyuṣam ||10||
viparītena gṛhṇāti rasān yaś copayojitān |
upayuktāḥ kramādyasya rasā doṣābhivṛddhaye ||11||
yasya doṣāgnisāmyaṃ ca kuryur mithyopayojitāḥ
|
yo vā rasān na saṃvetti gatāsuṃ taṃ pracakṣate ||12||
sugandhaṃ vetti durgandhaṃ durgandhasya
sugandhitām |
gṛhṇīte vā'nyathā gandhaṃ śānte dīpe ca nīrujaḥ ||13||
yo vā gandhaṃ na jānāti gatāsuṃ taṃ vinirdiśet
|
dvandvānyuṣṇahimādīni kālāvasthā diśas tathā ||14||
viparītena gṛhṇāti bhāvān anyāṃś ca yo naraḥ
divā jyotīṃṣi yaś cāpi jvalitānīva paśyati ||15||
rātrau sūryaṃ jvalantaṃ vā divā vā
candravarcasam |
ameghopaplave yaś ca śakracāpataḍidguṇān ||16||
taḍittvato 'sitān yo vā nirmale gagane ghanān
|
vimānayānaprāsādair yaś ca saṅkulamambaram ||17||
yaś cānilaṃ mūrtimantam antarikṣaṃ ca paśyati
|
dhūmanīhāravāsobhir āvṛtām iva medinīm ||18||
pradīptam iva lokaṃ ca yo vā plutam ivāmbhasā
|
bhūmim aṣṭāpadākārāṃ lekhābhir yaś ca paśyati ||19||
na paśyati sanakṣatrāṃ yaś ca devīm arundhatīm
|
dhruvam ākāśagaṅgāṃ vā taṃ vadanti gatāyuṣam ||20||
jyotsnādarśoṣṇatoyeṣu chāyāṃ yaś ca na paśyati
|
paśyaty ekāṅgahīnāṃ vā vikṛtāṃ vā'nyasattvajām ||21||
śvakākakaṅkagṛdhrāṇāṃ pretānāṃ yakṣarakṣasām |
piśācoraganāgānāṃ bhūtānāṃ vikṛtām api ||22||
yo vā mayūrakaṇṭhābhaṃ vidhūmaṃ vahnim īkṣate
|
āturasya bhaven mṛtyuḥ svastho vyādhim avāpnuyāt ||23||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne
pañcendriyārthavipratipattirnāma triṃśo 'dhyāyaḥ ||30||
athātaś chāyāvipratipattim adhyāyaṃ
vyākhyāsyāmaḥ ||
yathovāca bhagavān dhanvantariḥ ||
śyāvā lohitikā nīlā pītikā vā'pi mānavam |
abhidravanti yaṃ chāyāḥ sa parāsur asaṃśayam ||3||
hrīr apakramate yasya prabhāsmṛtidhṛtiśriyaḥ |
akasmād yaṃ bhajante vā sa gatāsur asaṃśayam ||4||
yasyādharauṣṭhaḥ patitaḥ kṣiptaś cordhvaṃ
tathottaraḥ |
ubhau vā jāmbavābhāsau durlabhaṃ tasya jīvitam ||5||
āraktā daśanā yasya śyāvā vā syuḥ patanti vā |
khañjanapratimā vā'pi taṃ gatāyuṣam ādiśet ||6||
kṛṣṇā stabdhā'valiptā vā jihvā śūnā ca yasya
vai |
karkaśā vā bhaved yasya so 'cirād vijahāty asūn ||7||
kuṭilā sphuṭitā vā'pi śuṣkā vā yasya nāsikā |
avasphūrjati magnā vā na sa jīvati mānavaḥ ||8||
saṅkṣipte viṣame stabdhe rakte sraste ca locane
|
syātāṃ vā prasrute yasya sa gatāyurnaro dhruvam ||9||
keśāḥ sīmantino yasya saṅkṣipte vinate bhruvau
|
luṇḍanti cākṣipakṣmāṇi so 'cirādyāti mṛtyave ||10||
nāharaty annam āsyasthaṃ na dhārayati yaḥ
śiraḥ |
ekāgradṛṣṭir mūḍhātmā sadyaḥ prāṇān jahāti saḥ ||11||
balavān durbalo vā'pi sammohaṃ yo 'dhigacchati
|
utthāpyamāno bahuśastaṃ pakvaṃ bhiṣagādiśet ||12||
uttānaḥ sarvadā śete pādau vikurute ca yaḥ |
viprasāraṇaśīlo vā na sa jīvati mānavaḥ ||13||
śītapādakarocchvāsaś chinnocchvāsaś ca yo
bhavet |
kākocchvāsaś ca yo martyas taṃ dhīraḥ parivarjayet ||14||
nidrā na chidyate yasya yo vā jāgarti sarvadā
|
muhyed vā vaktukāmaś ca pratyākhyeyaḥ sa jānatā ||15||
uttarauṣṭhaṃ ca yo lihyād utkārāṃś ca karoti
yaḥ |
pretair vā bhāṣate sārdhaṃ pretarūpaṃ tam ādiśet ||16||
khebhyaḥ saromakūpebhyo yasya raktaṃ
pravartate |
puruṣasyāviṣārtasya sadyo jahyāt sa jīvitam ||17||
vātāṣṭhīlā tu hṛdaye yasyor dhvam anuyāyinī |
rujānnavidveṣakarī sa parāsur asaṃśayam ||18||
ananyopadravakṛtaḥ śophaḥ pādasamutthitaḥ |
puruṣaṃ hanti, nārīṃ tu mukhajo guhyajo dvayam ||19||
atisāro jvaro hikkā chardiḥ śūnāṇḍameḍhratā |
śvāsinaḥ kāsino vā'pi yasya taṃ kṣīṇam ādiśet ||20||
svedo dāhaś ca balavān hikkā śvāsaś ca mānavam
|
balavantam api prāṇair viyuñjanti na saṃśayaḥ ||21||
śyāvā jihvā bhaved yasya savyaṃ cākṣi
nimajjati |
mukhaṃ ca jāyate pūti yasya taṃ parivarjayet ||22||
vaktramāpūryate 'śrūṇāṃ svidyataś caraṇāv
ubhau |
cakṣuś cākulatāṃ yāti yamarāṣṭraṃ gamiṣyataḥ ||23||
atimātraṃ laghūni syur gātrāṇi gurukāṇi vā |
yasyākasmāt sa vijñeyo gantā vaivasvatālayam ||24||
paṅkamatsyavasātailaghṛtagandhāṃś ca ye narāḥ
|
mṛṣṭagandhāṃś ca ye vānti gantāraste yamālayam ||25||
yūkā lalāṭam āyānti baliṃ nāśnanti vāyasāḥ |
yeṣāṃ cāpi ratir nāsti yātāraste yamālayam ||26||
jvarātisāraśophāḥ syur yasyānyonyāvasādinaḥ |
prakṣīṇabalamāṃsasya nāsau śakyaścikitsitam ||27||
kṣīṇasya yasya kṣuttṛṣṇe hṛdyair miṣṭair
hitais tathā |
na śāmyato 'nnapānaiś ca tasya mṛtyur upasthitaḥ ||28||
pravāhikā śiraḥśūlaṃ koṣṭhaśūlaṃ ca dāruṇam |
pipāsā balahāniś ca tasya mṛtyur upasthitaḥ ||29||
viṣameṇopacāreṇa karmabhiś ca purākṛtaiḥ |
anity atvāc ca jantūnāṃ jīvitaṃ nidhanaṃ vrajet ||30||
pretā bhūtāḥ piśācāś ca rakṣāṃsi vividhāni ca
|
maraṇābhimukhaṃ nityam upasarpanti mānavam ||31||
tāni bheṣajavīryāṇi pratighnanti jighāṃsayā |
tasmān moghāḥ kriyāḥ sarvā bhavanty eva gatāyuṣām ||32||
iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne
chāyāvipratipattirnāmaikatriṃśattamo 'dhyāyaḥ ||31||