LondonUnited KingdomBritish LibraryIOLR Taylor 1842 (Eggeling 2646)L[description of manuscript]SuśrutaSuśrutapāṭhaśuddhiCandraṭaDalhaṇa[title of commentary][Sanskrit in Devanagari script.]Devanagariunknown[record of ownership][how it was acquired]Added 3.6General edits, word-breaks and
formatting.
Transcription of MS London BL IOLR Taylor 1842 (Eggeling 2646),
supporting the Suśrutapāṭhaśuddhi of Candraṭa and
the Nibandhasaṅgraha of Ḍalhaṇa
Adhyāya 3.6
Most of the material marked in bold red (marginal) below is in fact the NS
of Ḍalhaṇa, not a separate work of Candraṭa. Awaiting further clarification.
athātaḥpratyekamarma= nirddeśaṃ śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ || śarīrasaṃkhyākaraṇe hi māṃsaśirādivyākaraṇamabhihitaḥ |
marmāṇi ca māṃsaśirādisaṃśritānyataḥ tadanaṃtaraṃ marmāṇāṃ nirddeśo
yujyata i|tyāha | 2 pratyekaṃ śabdādagre māṃsādāddādiśabdo
lupto dṛṣṭavyaḥ tena pratyekaṃ māṃsādi marmāṇāṃ nirdeśo vivaraṇaṃ yasmin
tat tathā ||2
saptottaraṃ marmaśataṃ tadanuvyākhyāsyāmaḥ || tāni
marmāṇi=
paṃcātma=kāni || paṃcaprakārāṇi tad yathā ||
māṃsamarmāṇi || śirāmarmāṇi | snāyumarmāṇi || asthimarmāṇi |
saṃdhimarmāṇi = | ceti
|| na khalu = māṃsa
= śirāsnāyu
asthisaṃdhivyatirekeṇānyāni marmāṇi bhavaṃti || yasmānnopalabhyaṃte || nanu kathaṃ māṃsādīni paṃcaiva mamāṇi
nādhikānīti darśayannāha ||1| nanu śrotaḥ prabhṛtīnām api māraṇātmakatvān
marmatvam asty eva | tat kathaṃ māṃsādivyatirekeṇa anyāni marmāṇi
nopalabhyaṃta ity uktaṃ | ucyate mārayaṃtīti mamāṇi ucyaṃte | śrotasi
kṣatepi nāvaśyatayā maraṇaṃ | tato vakṣyati śroto viddhaṃ tu
pratyākhyāyopacared iti | yady evaṃ tarhi | ruk
karavaikalyakarāṇāmamāraṇātmakatvāt marmatvaṃ na syād iti | cet | tanna |
rukkaravaikalyakareṣv api agnīṣomādi prāṇānāṃ madhye kasyacit prāṇasya
hāniḥ | athavā śrotaḥ prabhṛtīni māṃsādīny avyatiricā varttaṃte | yato
māṃsādiṣv eva śrotaḥ prabhṛtīni saṃti tasmān māṃsādīni paṃcaiva marmāṇi
||1|| mārayaṃtīti marmāṇi ucyaṃte 1 11
māṃsamarma 41 śirāmarma 27 snāyumarma 8
asthimarma 20 saṃdhimarma 107
tatraikādaśa=
māṃsamarmāṇi || ekacatvāriṃśat= śirāmarmāṇi | saptaviṃśatiḥ snāyumarmāṇi |
aṣṭā= vasthimarmāṇi
|| viṃśatiḥ=
saṃdhimarmāṇi || iti || tadetat saptottaraṃ marmaśataṃ |
teṣāmekādaśaikasmin sakthni bhavaṃti || etenetara sakthi bāhū ca
vyākhyātau || udarorasordvādaśa caturdaśa pṛṣṭhe | grīvāyāṃ
pratyūrddhva sapta | triṃśat ||
tatra sakthimarmāṇi | kṣipra= talahṛdayakūrccaśirogulpheṃdrabastijānvāṇyūrvīlohitākṣāṇi viṭapaṃ ceti || etenetarasakthi
vyākhyātaṃ || || atra kṣiprādi ekaikaṃ
gaṇayitavyaṃ | evam ekādaśakṣiprādīnāṃ lakṣaṇam ācāryaḥ svayam ekāgre
kariṣyati || 2 atotremāni na vyākhyātāni ||2|||| udaro=
rasos tu gudabastinābhihṛdayastana= mūlastanarohitānyapastaṃbhāvapalāpau
ceti || pṛṣṭhamarmāṇi tu || kaṭī= kataruṇakukuṃdarāṃ
nitaṃbapārśvasaṃdhivṛhatyaṃśaphalakānyaṃśau ceti || bāhumarmāṇi
tu || kṣipratalahṛdayakūrccakūrccaśiromaṇibaṃdhakūrparā=ṇyūrvīlohitākṣāṇi kakṣadharaṃ ceti || etenetarobāhu vyākhyātaḥ ||
jatruṇa ūrddhvaṃ ca tasro dhamanyaḥ | aṣṭau mātṛkāḥ | dve kṛkāṭike
| dve vidhure | dve phale | dvāvapāṃgau | dvāva varttau |
dvāvukṣepau | dvau śaṃkhau | ekā sthāpaṇī | paṃca sīmaṃtā |
catvāriśṛṃgāṭakānyekodhipatiriti || udarādi hṛdayāṃtaṃ ekaikaṃ gaṇayitvātavyaṃ
stanamūlāni dve deva | evaṃ dvādaśapṛṣṭhamarmāṇaï 1 kaṭīkataruṇādīni dve
dve | evaṃ caturdaśa || 2 atrāpi kṣiprādi ekaikaṃ
gaṇayitavyaṃ 3
tatra=
talahṛdayeṃdrabastigudastanarohitāni || māṃsamarmāṇi || nīnīladhamanīmātṛkāśṛṃgāṭakāpāṃgasthapaṇī
phaṇastanamūlāpalāpāpastaṃbahṛdayanābhipārśvasaṃdhivṛhatīlohitākṣorvyaḥ || śirāmarmāṇi || āṇīviṭapakakṣadhadharakūrcakūrcaśirobasti kṣiprāṃśavidhurokṣepāḥ || snāyumarmāṇi |
kaṭīkataruṇanitāṃbāṃśaphalakaśaṃkhastvasthimarmāṇi ||
jānukurparaśīmaṃtādhipatigulphamaṇibaṃdha
kukuṃdarāvarttakṛkādikāśceti || saṃdhimarmāṇīti || tatraikādaśamāṃsamarmāṇītyādivākye prāguddiṣṭānāṃ
māṃsādimarmaṇāṃ nāmānyāha ||3 eteṣāṃ māsādīmarmaṇāṃ saṃkhyā prāg atraiva adhyāye vyākhyātā | tena
atra na vyākhyāyate ||3
tānye= tāni
paṃcavikalpāni= marmāṇi bhavaṃti || tad yathā || sadyaḥ prāṇaharāṇi
kālāṃtaraprāṇaharāṇi | viśalya ghnāni | vaikalyakarāṇi | rujākarāṇi
|| tatra sadyaḥ prāhaṇaharāṇyekonaviṃśatiḥ ||kākālāṃtaraprāṇaharāṇi trayastriṃśat || triṇi viśalyaghnāni ||
catuścatvāriṃśadvaikalyakarāṇi || aṣṭau rujākarāṇīti ||
bhavaṃti cātra || || śṛṃgā= ṭakānyadhidhipatiḥ śaṃkhau kaṃṭhaśirāgudaṃ ||
hṛdayaṃ bastinābhyau ca ghnaṃti sadyo hatāni tu ||1|| catvāri śṛṃgāṭakāni | kaṃṭhaśirā aṣṭau
mātṛkā | ekavam ekonaviṃśati sadyoghnāni ||3
vakṣo=
marmāṇi sīmaṃta=talakṣipreṃdraba =stayaḥ ||
kaṭī=kataruṇe
bastiṃ saṃdhī= pārśvayor vṛhatī= ca yā ||2|| vakṣo
marmāṇi | stanamūle dve | stanarohite dve | apālāpau dvau | apastaṃbhau
dvau | evam aṣṭau vakṣo marmāṇi | sīmaṃtāḥ paṃcatalāni catvāri | kṣiprāṇi
catvāri | iṃdrabastayaś catvāraḥ | dve kaṭīkataruṇe dve pārśvasaṃdhi dve
vṛhatyau dvau nitaṃbau evaṃ trayastriṃśat kālāṃtaraprāṇaharāṇi
||1||
nitaṃvāviti caitāni kā=lāṃtaraharāṇi tu ||
utkṣepausthapaṇī caiva viśa=lyaghnāni nirdiśet ||3|| trayastriṃśat kālāṃtaraprāṇaharāṇi 1 evaṃ trīṇi
viśalyaghnāni vikalyaghnāni pāṭhaḥ 1
lo=hitākṣāṇi= jānū=rvo= kūrcāviṭipakūrparā ||
kukuṃdare kakṣadharevidhure saṃkṛkāṭike ||4|| catvāri lohitākṣanāmadheyāni | āṇayaś
catasraḥ | jānu dve | caturasra ūrvyaḥ | catvāra kurcāḥ | viṭapādināṃ
āvarttānāṃ pratyekaṃ dvau dvau || iti catuścatvāriśat vaikalyakarāṇi
||2
aṃśāṃsaphalakāpāṃga nīlamanye phaṇe tathā ||
vaikalyakaraṇānyāhur āvarttau dvau tathaiva ca ||
gulphau dvau paṇibaṃdhau dvau dve dve kū=rcaśirāṃsi ca ||
rujākarāṇi jānīyād dṛṣṭāvetāni buddhimān ||6||
kṣiprāṇi viddhamāṇitrāṇi ghnaṃti kālāṃtareṇa vā || dve dve kūcaśirāṃsi ceti | dve
kūrcaśirasihastayoḥ evaṃ catvāri kūrcaśirāṃsi ||4
marmāṇi māṃsaśirāsnāyvasthisaṃnni=pātāsteṣu svabhāvata eva viśeṣeṇa prā=ṇāstiṣṭhaṃti | tasmāt
marmastvabhihitās tāṃstā=n | bhāvān pratipadyaṃte | saṃnnipātāḥ saṃśleṣaḥ atyaṃtamiśrībhāvaḥ 3 saṃnipātaḥ
saṃśleṣaḥ | atyaṃtamiśrībhāva iti yāvat sarveṣāṃ sarvatra marmāṇi
saṃśleṣepi māṃsamarmaśarāmarmādivyavahāra ādhikyam āśrity a pārthivādi
vyavahāravat svabhāva iti | hetvaṃtaranirapekṣatayā || prāṇāḥ agnyādayaḥ
|2 tān tān iti iṃdriyārtheṣv asaṃprāptir manobuviparyayaḥ | ity ādikān |
anye tu bhramaḥ pralāpaḥ patanaṃ ity ādikān || ola 2
tatra sadyaḥ prāṇaharāṇyāgneyānya= gniguṇeṣvāśu kṣīṇeṣu kṣapayaṃti | kālāṃtara
prāṇaharāṇi āgneyānīti yadyapi
somamārutatejāṃsi rajaḥ satvatamāṃsi ca ||
marmasu prāyasaḥ puṃsā bhūtātmā cāvatiṣṭhati
1 saumyāgneyānyagniguṇeṣvāśukṣīṇeṣu krameṇa ca somaguṇeṣu
kālāṃtareṇa ca kṣapayaṃti || viśalyaprāṇaharāṇi vāyavyāni |
śalyamumukhāvaruddho yāvad aṃtarvāyus tiṣṭhaṃti |
tāvajjīvatyudhṛtamātre tu śalye marmasthānāśrito vāyu niṣkrāmati | tasmāt
saśalyo jīvati | uddhṛtaśalyo mriyate | pākātpatitaśalyo vā
jīvati | vaikalyakarāṇi saumyāni | somo hi sthiratvā chaityāc ca
prāṇāvalaṃbanaṃ karoti | rujākarāṇyagnivāyuguṇabhūyiṣṭhāni |
viśeṣeṇa tau rujākarau | pāṃcabhautikīṃ ca rujāmāhur eke | bhūyaṣṭhāni | tathā āgneyeṣu marmasvadhikaṃ tejaḥ saumyeṣu soma ity ādi
jñeyaṃ | agniguṇeṣu āśukṣīṇeṣu iti | agnerāśukāritvād ity arthaḥ | tāviti
agnivāyu viśeṣeṇa rujākarau | sāmānyaina punaḥ somo pi kaphavraṇe vedanā
saṃbhavāt ||1
kecid āhur māṃsādīnāṃ paṃcānām api samastānāṃ samṛddhānāṃ ca
samavāyāt | sadyaḥ prāṇaharāṇi | ekahīnā=nāmalpānāṃ vā
kālāṃtaraprāṇaharāṇi | dvihīnānāṃ viśalyaprāṇaharāṇi | trihīnāṃ
vaikalyakarāṇi | ekasmin eva rujākarāṇīti || yataścaimato 'sthi
marmasvabhihateṣu śoṇitāgamanaṃ bhavati | hīnaśabdotra abhāve varttate || 1
bhavataś cātra || catu=rvidhāyās tu śirā śarīre
prāyeṇa tā marmasu saṃniviṣṭāḥ ||
snāyvasthimāṃsāni tathaiva saṃdhīn
saṃtarpya dehaṃ pratipāda=yaṃti ||1|| caturvidha iti
vātapittaśleṣmaraktavahāḥ marmasvity ādi etena sirāṇāṃ
snāyvasthimāṃsasaṃdhigatvaṃ bodhitaṃ ata eva asthividdhepi
śoṇitāgamanam ity arthaḥ ||2 pāpayaṃti pāṭhaḥ ||
4
tataḥ kṣate marmaṇi tāḥ pravṛddhāḥ
samaṃtato vāyurabhis tṛ=ṇoti || saṃchādayati 4
vivarddhamānas tu samātariśvā
rujaḥ satīvrā pratanoti kāye ||2||
rujābhibhūtaṃ tu punaḥ śarīraṃ
pralī=yate
pralayaṃ gachati ||
3naśyati cāsya saṃjñā=tasmin pācabhautike śarīre pralīne
saṃjñā ṣaṣṭheś cetanā dhāturapi nasyati ||3|| ||
ato hi śalyaṃ vinihaṃtumichan
marmāṇi yatnena parīkṣya karṣet 3||
ete=na śeṣaṃ
vyākhyātaṃ || eteneti rugādirūpeṇa
vāyor lākṣaṇanāśeṣam iti dāhādi śrotānirodhādi ca pittaśleṣmaṇor lakṣaṇaṃ
vyākhyātaṃṃm evety arthaḥ ||2
tatṛtra sadyaḥ prāṇaharam aṃte= viddhaṃ kālāṃtareṇa mārayati |
kālāṃtaraprāṇaharam aṃte viddhaṃ | vaikalyaṃ cāpādayati || viśalyaprāṇaharaṃ
ca vaikalyakaraṃ | kālāṃtareṇa kleśayati | rujāṃ ca karoti |
rujākaramaramatīvra pravedanaṃ bhavati || aṃte samīpe viddhaṃ madhye viddhaṃ tu sadya eva ity arthaḥ ||
2 etena pūrvaṃ pūrvaṃ karmakāraṇavaikalyāt parasya rasya kāryaṃ karoti |
evaṃ paraṃ param api mamāti viddhātikāraṇavaśāt pūrvasya pūrvasya karma
karoti ||2
tatra sa=dyaḥ prāṇaharāṇi || saptarātrābhyaṃtarān mārayaṃti || kālāṃtaraprāṇaharāṇi
|| pakṣān māsād vā || teṣv a=pi tu kṣiprāṇi kadācid āśu mārayaṃti | viśalya
prāṇaharāṇi vaikalyakarāṇi ca kadācidabhiha=tāni mārayaṃitīti || sadyaḥ śabdo saptāhābhyaṃtaraparo
jñātavyaḥ || 1teṣv apīti kālāṃtara prāṇahareṣv
apīty arthaḥ kadācid āśu mārayaṃti || 3.. abhihatānīti śeṣaḥ |
anatihatāni kālāṃtareṇaiva mārayaṃti etac copalakṣaṇaṃ tena ruvrajākarāṇyevaṃ vaikalyaṃ janayaṃti || evaṃ vaikalyādiṣv api
svaniyatakarmavyabhicāraḥ ||4
ata urdhvaṃ marmasthānāny ananuvyākhyāsyāmaḥ || tatra
pādasyāṃguṣṭhāṃgulyor madhye | kṣipram iti marmaḥ || tatra viddhasyākṣepakeṇa
maraṇaṃ || madhyamāṃgu=madhyamāṃgulīṃ anulakṣīkṛtya krameṇa
madhye pādatalasya madhye talahṛdayaṃ nāma māṃsamarmedaṃ arddhāṃgulaṃ
kālāṃtaraprāṇaharaṃ ca ||3 kṣiprasyopariṣṭād ubhayataḥ ity atra dvyaṃgula
iti śeṣaḥ | ubhayataḥ iti ūrdhvam adhaś ca snāyumarmedaṃ caturaṃgulaṃ
vaikalyakaraṃ ca 2 līmanupūrveṇa madhye pādatalasya talanāma hṛdayaṃ || tatra rujābhir maraṇaṃ || kṣi prasyopariṣṭhād ubhayataḥ kūrccanāmas tatra
pādasya bhramaṇa vepane bhavataḥ || gulphasaṃdheradhaḥ ubhayataḥ
kūrcaśiras tatra rujāśophau || pādajaṃghayoḥ saṃdhāne gulphas tatra
rujastabdhapādatā ṣaṃjatā vā || pārṣṇi pratijaṃghāmadhye
iṃdra=bastis tatra
śoṇita kṣayeṇa maraṇaṃ || jaṃghorvoḥ saṃdhāne jānus tatra khaṃjatā
|| jānusaṃdher ūrddhvam ubhayataḥ || tryaṃgula=āphaṇī | tatra
śophābhivṛddhista dhvabdhasakthitā ca || ūrumadhya ūrvī =| tatra śoṇitakṣayāt
sakthiśoṣaḥ | ūrvyā ūrdhvam adho vaṃkṣaṇasaṃdhirūrumūle
lohitākṣaṃ= tatra
lohi=takṣayeṇa
maraṇaṃ pakṣāghāto vā | sakthiśoṣo vā || vaṃkṣaṇavṛṣaṇayor aṃtare
viṭapaṃ= || tatra
ṣāṃḍhyam alpaśukratā vā || evam etānyekādaśasakthimarmāṇi
vyākhyātāni || e=tenenetarasakthi vāhū ca vyākhyātau || viśeṣatas tu
yāni sakthni gulphajānuviṭapāni || tāni bāhau
maṇibaṃdhakūrparakakṣadharāṇi || yathā vṛṣaṇavaṃkṣaṇayor aṃtare
viṭapaem evaṃ vakṣaḥ māṃsamarmedaṃ arddhāṃgulaṃ
pārṣṇi trayodaśoṃgulaschitakātaraprāṇahara | bhājayu dvyaṃgulamāha ||
jānuni ūrdhvaṃ tryaṃgule ubhayataḥ ūrdhvam adhaś ca
snāyumarmeda | 1 snāyumarmedam ekāṃgulaṃ
vaikalyakaraṃ ca | gayī tu tryaṃgulamānam etad āha | 2 śirāmarmedam
ekāṃgulaṃ vaikalyakaraṃ ca || 3 śirāmarmedam akāṃgulaṃ vaikalyakaraṃ ca
|| 4 snāyumarmedam ekāṃgulaṃ vaikalyakaraṃ ca ||4 ekādaśamarmanirdeśena
| 3kakṣayor madhye kakṣadharaṃ || tasmi=n viddhe ta
evoupadravāḥ | viśeṣatas tu maṇibaṃdhe kuṃṭhatā |
kurparākṣye | pakṣāghātaḥ | kuṇiḥ kakṣadhare | etenetarabāhur vyākhyātaḥ ||
evam etāni | catuścatvāriṃśat | śākhāsu marmāṇi vyākhyātāni || ||
tasmin iti maṇivaṃdhādau ta eveti
gulphādi vyadhajātāḥ || 1| kuṃṭhatākarasyākarmaṇyetvaṃ | kuṇiḥ
saṃkucitabāhumadhyaḥ ||3|
ata ūrddhvam udarorasau marmāṇy anuvyākhyāsyāmaḥ || || tatra
vātavarco nira=sanaṃ
sthūlaṃ | tatra pratibaddhaṃ mahāgudaṃ nāmamarmaḥ | tatra sadyo
ma=raṇaṃ ||
alpamāṃsaśoṇitobhyaṃtarataḥ kaṭyāṃ mūtrāśayor bastis tatrāpi sadyo
maraṇaṃ || aśmarīvraṇād ṛte tatrā= py ubhayato bhi=nne na jīvati || ekato bhinnejīvati || ekato vā
bhinne mūtraśrāvī vraṇo bhavati || sa tu yatnenopakrāṃto rohati ||pakvāmāśayayor madhye śirāprabhavānābhis tatrāpi sadyo maraṇaṃ || stanayor
madhyam adhi nirasanaṃ prerakaṃ |
4|māṃsamarmedaṃ caturaṃgulaṃ sadyoghāti ca
||4kaṭyām ity upalakṣaṇaṃ |
nābhipṛṣṭhamuṣkagudavaṃkṣaṇaśephaṃsi gṛhyaṃte | taduktaṃ | nābhipṛṣṭhakaraṭamuṣkagudavaṃkṣaṇaśephasāṃ |
ekadvārastanutvakko madhye bastir adhomukhaḥ | 4||tatrāpīti aśmarīnimitta ity arthaḥ | 3
bastāviti śeṣaḥ || 3ṣṭhāyor asyāmāśayadvāraṃ satvarajastamasām adhiṣṭhānaṃ hṛdayaṃ |
tatrāpi sadya eva ma=raṇaṃ | stanayor adhastāt dvaṃgulam ubhayataḥ |
stana=mūle | tatra
kaphapūrṇamadhyatayā kāsaśvāsābhyāṃ atrāpi sadyo mriyate ||
stanacū=cakayor
madhye stanarohitau | tatra lohitapūrṇakoṣṭhatayā | kāsaśvāsābhyāṃ
ca mriyate || aṃsakūṭayor adhastāt | pārśvo paribhāga śirāmarmedaṃ kamalamukulākāraṃ adhomukhaṃ caturaṃgulaṃ vā
||ola 1|| ubhayataḥ stanamū yor adhastā dvāṃgulapradeśaṃ
stanamūle marmaiṇī || ubhayato grahaṇāt pṛthak stanasyādhaḥ
stanamūlaṃ marmeti gamyatee | anyathā stanayor adhastād ity ukte militayor
eva stanayor adhastāt itīdṛśerthe
stanayugamadhyasyādhastāt stanamūlākhyaṃ | marmadvayam iti aniṣṭaṃ syāt
| ime śirāmarmaṇī dve aṃgule kālāṃtaraprāṇahare ca ||ola 2|| || stanayoḥ
cūcake stanacūcake | pūrvavākyā dvaṃgula ity anuvarttate | stena
stanacūcakayor ūrddhvaṃ dvyaṃgule stanarohite mamaṇī | tanad
uktaṃ | stanacūkacakayor ūrdhvaṃ dvyaṃgulā stanarohite |
arddhāgulam iti māṃsamarmaṇī parikīrttate |
raktapūritakoṣṭhakālāt maraṇakāriṇī || ola 3 ||yorapālāpau nāma | tatra raktena pūyabhāvagatena
maraṇaṃ || bha ubha=yatrorasau nāḍyau vātavahepastaṃbhau ||
tatra vātapūrṇakoṣṭhatayā kāsaśvāsābhyāṃ ca maraṇaṃ || evam etānyurodarorasor
dvādaśamarmāṇi vyākhyātāni || || śirāmarmaṇi arddhāṃgule kālāṃtaraprāṇahare + ubhayatrorasa iti
uraso dvayoḥ pārśvayo | ity arthaḥ || ola 1 || ||
ata urdhvaṃ pṛṣṭhamarmāṇi ca vyākhyāsyāmaḥ || || pṛṣṭhavaṃśam
ubhayataḥ || pratiśro=ṇikāṃḍam asthinī kaṭīkataruṇe nāma marmaṇī || || pratiśroṇīkāṃḍam ity atra
pratiśroṇikarṇāviti kecit paṭhaṃti || tatra
śroṇitakarṇau lakṣyīkṛtya trikasaṃnidhāne
śroṇyām upari asthimarmaṇī arddhāṃgule kālāṃtaraprāṇahare ca || ola 1||
pratiśroṇi upara|||| tatra śoṇitakṣayāt pāṃḍur vivarṇo hīnadehaś ca mriyate ||
pārśvayo=r
jaghanabahir bhāge pṛṣṭhavaṃśam ubhayataḥ kukuṃdare | tatra
sparśājñānam adhaḥ kāye ceṣṭhopaghātaś ca || śroṇikāṃḍayor
uparyāśayācchādanau pārśvaṃtarapratibaddhau nitaṃbau tatrādhaḥkāyaśoṣo
daurbalyāc ca maraṇaṃ || adhaḥ= pārśvāṃtarapratibaddhau
jaghanapārśvamadhyayosti=ryag ūrdhvaṃ ca gayi tu |
pārśvajaghanabhāga iti paṭhitvā pārśvayor jaghanabhāge adho bhāge nitaṃbe
nimnau kukuṃdare iti vyākhyāti | saṃdhimarmaṇī arddhāṃgule īṣannimnākāre
vaikalyakare ca || ola 1 || || āmāśayapidhāyakau || ola 3 || asthimarmaṇī
arddhāṃgule kālāṃtaraprāṇahare ca || ola 3 || ||yat pārśvayor aṃtaraṃ madhyaṃ tatra pratibaddhau ola 1|| ||
jaghanapārśvamadhyayor iti paścād
bhāgapārśvabhāgayor iti paścād bhāgapārśvabhāgayoḥ yau madhyau
vāmadakṣiṇau tayoḥ kathaṃ sthitāvity āha || uparyupari paśukāmāṃ mavṛddhe
saṃdherapitiryag ūrdhvaṃtvaṃ ca | ola 1|| || jaghanāt pārśvasaṃdhī= nāma | tatra lohitapūrṇakoṣṭhatayā mriyate ||
stanamūlāt ṛjūbha yataḥ || pṛṣṭhavaṃśasya vṛhatī nāma | tatra
śoṇitāni pravṛttinimittair_ŭ upadravair mṛya=te || pṛṣṭhoparipṛṣṭhavaṃśam
ubhayatastrika=saṃbaddhe dve aṃśapha= lake || tatra bāhvoḥ
svāpaśoṣai || jaghanād iti yapi lapte paṃcamīyaṃ tena jaghanaṃ paścādbhāgam
āśrity a sthitau ||1 arddhāṃgule kālāṃtaramṛtyude || śirāmarmaṇī || ola
1|| || śirāmarmaṇī arddhāṃgule kālāṃtaraprāṇahare ca ola 2|| ||
pṛṣṭhavaṃśasyāyanatvāt pradeśaniyamārthaṃ pṛṣṭhoparītyuktaṃ ||o|2|| ||
grīvāyā aṃsadvayasya ca saṃyogastrikaḥ
||asthimarmaṇī arddhāṃgule vaikalyakāriṇī || o|3|| || trikasaṃbaṃdhe iti
grīvāyā aṃsadvayasya saṃyogas trikas tatra saṃbaddhe aṃsaphalake ||o|3||
|||| bāhumūrdhvagrīvamadhye dvaṃsapīṭha=skaṃdhabaṃdhanāvaṃsau ne aṃse nāmas tatra stabdhabāhutā || evam etāni caturdaśa pṛṣṭhamarmāṇi vyākhyātāni || aṃsaphalakabhujaśikharayor baṃdhane aṃse | snāyumarmaṇī
arddhāṃgule vaikalyakāriṇī ca || o|1|| ||
ata ūrdhvam ūrddhvajatugatāny anuvyākhyāsyāmaḥ || || tatra
kaṃṭhanāḍīm ubhayataś catasro dhamanyo dve nīle dve manye nāma vyatya=yena tatra mūkatā
svaravaikṛtyamarasagrāhitā vā grīvāyām ubhaya=taś ca tasraś catasraḥ śirāmātṛ=kā | ekā nīlā ekā manyā caikasmin pārśve anyā nīlā anyā manyā
ca | aparasmin yā pārśve śirāmarmaṇī caturaṃgule vaikalyakāriṇī ca ||
ekasmin eva ekasmin pārśveś catasraś catasra
ity arthaḥ ||o|1|| atyāsena pāṭhaḥ | vaiparītyena || vyatyayenoparīti ||
o|2|| || mātraketi | śirāmarmāṇi caturaṃgula pramāṇamātṛkā ||1||
|| || tatra sadyo maraṇaṃ | śiro grīvāyāḥ saṃdhāne kṛkā=ṭike | tatra calam ūrdhvatāḥ
|| karṇapṛṣṭhato 'dhaḥ saṃsthite vidhu=re tatra vādhairyaṃ |
ghrāṇamārgrem ubhayataḥ śrotomāgraṃ pratibaddhe abhyaṃtarataḥ |
phaṇe= tatra
gadhajñānavadhaḥ | bhrūpuchāṃtarayor adhokṣṇo bāhya|to 'pāṃgau | tatrāṃdhyaṃ || dṛṣṭyupaghāto vā || bhruvorupari nimna=yor āva=rttau | tatrāṃdhyaṃ |
dṛṣṭyupaghāto vā || saṃdhimarmaṇī
arddhāṃgule vaikalyakāriṇī ||1|| snāyumarmāṇī kiṃcinnāmnākāre | o|2|| ||
śirāmarmaṇī arddhāṃgule vaikalyakāriṇī ca || ghrāṇamārgrasya dvayoḥ
pāśvayoḥ abhyaṃtarataḥ vivaradvārasaṃbaddhe
phaṇe ||o|3|| śirāmarmaṇī arddhāṃgule vaikamnayor iti pradeśakathanaṃ ||4|| saṃdhimarmaṇī
arddhāṃgule vaikalyakā|||o||4|| || || || bhruvoraṃtoparikarṇalalāṭayor madhye śaṃkhyau= || tatra sadyomaraṇaṃ ||
śaṃkhayor upari ke=śātetaṃ upatkṣepau | tatra śalyo jīvet ||
pākāt patitaśalyo vā noddhṛtaśalyaḥ || bhruvo madhye sthapaṇī
tatrotkṣepa=vat ||
paṃcasaṃdhayaḥ śirasivibhaktāḥ | sīmaṃ=tās tatonmādabhayacittanārśai maraṇaṃ
|| ghrāṇaśrotrākṣijihvāta=rpaṇīnāṃ śirāṇāṃ madhye śirāsaṃnni=pātaḥ asthimarmaṇī arddhāṃgule || o|1|| kośaṃte | keśaparyaṃte
snāyumarmaṇī arddhāṃgule viśilyaprāṇahare ca o|1|| || saśalyaḥ svayaṃ
patitaśalyo vā jīvati uddhṛtaśilpo mṛyata ity arthaḥ || śirāmarma dvāṃgulaṃ viśalyaghnaṃ ca ||o|3|| || paṃcasaṃdhayo
ye śirasi vibhaktāḥ śarīrasaṃkhyā vyākaraṇe te samīṃtā ity arthaḥ ||
imāni saṃdhimarmāṇi caturaṃgulapramāṇāni kālāṃtaraprāṇaharāṇi ||rū||3||
|| ghrāṇādīṃdriyacatuṣkatarpaṇīnāṃ ||1|| saṃnipātaḥ saṃyogaḥ ||1|| | śṛṃgā=ṭakasaṃjñaś ca || caturddhā tāni catvāri marmāṇi | tatrāpi sadyo
maraṇaṃ | mastakābhyaṃ= tara upariṣṭāt śirāsaṃdhisaṃnipāto + romā=varttau'dhipatis tatrāpi
sadya e va || evam etāni saptatriṃśad ūrddhvacatugatāni marmāṇi
vyākhyātāni || imāni śirāmarmāṇi
caturaṃgulapramāṇāni ||ru 1|| masta+|kābhyaṃtaro tvāarddham ity
arthaḥ ||ru2|| etat saṃdhirmarma arddhāṃgulapramāṇaṃ ca ||2||
bhavaṃti cātraślo| || || ūrvyaḥmarma
śirāṃsi viṭape ca sakakṣapārśve
ekaikamaṃgula=mitā
stanapūrvamūlaṃ ||
|| vidhyaṃguladvaya=mitaṃ maṇibaṃdhagulphaṃ |
trīṇyevajā=nuni paraṃ
sahakūrparābhyāṃ ||1|| kūrcaśirāṃsi ||
ru1 ekaikaṃ yathā bhavati urvyā dayo
marmaviśeṣāḥ aṃgulamitā jñeyāḥ || || kṛṣṇāya namaḥ || || || || stanapūrvamūlam ity ādi
maṇibaṃdhagulphaṃ stanamūlaṃ ca aṃguladvayamitaṃ jīhi || saparaṃ
dvitīya jānusahitaṃ jānutrīṇi tryaṃgulāni viddhītyarthaḥ || jānu
saparaṃ pāṭhaḥ || [gayī tu | anyādṛśaṃ sūtraṃ paṭhitvā stanamūle dve
gulphe ca | iṃdrabastayaś catvāro dvau maṃibaṃdhāviti daśamarmāṇi
dvyaṃgulāni |stanabhojanadarśanād vyākhyātāni | tathā jānu
saparam ity atra saha pareṇa parapradeśāvasthite tāni marmaṇāvarttate
yat tatsaparaṃ | tena jānunī dve āṇyaś catasraḥ kūrpare dve ity aṣṭau
| aṃgulāni vyākhyātāni | śeṣaṃ samaṃ | mānakathanaprayojanam āhaḥ
||1|| yāni mūdhni catvāri marmāṇi śṛṃgāṭakasaṃjñāni tathā tatraiva
paṃca sīmaṃtasaṃjñāni | gale kaṃṭhe yāni dve ca daśa kathitāni |
tatrāṣṭau mātṛkā dve nīle dve manye etāni marmāṇi
svapāṇitalakuṃcitasamitāni caturaṃgulaprāmāṇānītyarthaḥ || śeṣāṇi
ṣaṭpaṃcāśan marmāṇi avaihi jānīhi || anye tu
ṣṭapaṃcāśanmarmāṇaï tilapramāṇāny āhuḥ ||2||
hṛdbastikūrcagudanābhivadaṃti mūddhni
catvāriṃ paṃca ca gale daśayāni ca dve ||
tāni svapāṇitala=kuṃcitasaṃmitāni
śeṣāṇy avaihi parivistarato 'gulārddhaṃ ||2||
|| etat pramāṇama'bhivīkṣya vadaṃti tajñāḥ
śastreṇa ma=rmakaraṇaṃ parihṛtya kāryaṃ marmma ||
pārśvābhighātitamapīha nihaṃti marma
tasmād dhi marmasa=danaṃ parivarjanīyaṃ || chinna 3 || marmakaraṇaṃ pāṭhaḥ karmakaraṇaṃ pāṭhaḥ
|| marmasadanaṃ marmasthānaṃ | karacaraṇachede jīvaṃti || tad
avayavabhūtamarmachede tu na jīvaṃtīti viśeṣaṃ darśayannāha
||3||
chinneṣu pāṇicaraṇeṣu śirānarāṇāṃ
saṃko=camīyurasṛgalpamato nireti ||
prāpyā'mitaṃ vyasanamugramato manuṣyāḥ
saṃchinnaśākhataruvat nidhanaṃ na yāṃti ||4|| saṃkocaṃ jagmuḥ ato alpaṃ rudhiraṃ prava rttate ||4||
kṣipreṣu tatra= sataleṣu hateṣu raktaṃ
gacchatyatīva pavanaś ca rujaḥ karoti ||
evaṃ vināśam upayāṃti hi tatra viddhā
vṛkṣā ivāyudhanipātanikṛttamūlāḥ 5 || tatra pāṇyoś caraṇayo dvorvo || gayī tu
vṛkṣā ivāyudhanipātetyādi sthāne kiṃjalkapatramaprayanādipaṃkajānīti
paṭhaṃti || talahṛdayeṣu ||5||
tasmāt tayor abhihatasya tu pāṇipādaṃ
chettavyam āśu maṇibaṃdhanagulphadeśe ||
marmā=ṇi
śalyaviśaṣayārddham udāharaṃti
tasmāc ca marmasu hatā na bhavaṃti sadyaḥ ||6|| marmamānakathanaprayojanaṃ pūrvataravākye pratipādya
marmajñānaviṣayaṃ nidarśayan āha || || śalyasya manaḥ śarīrābādhakasya
viṣayaḥ śalyaviṣayaḥ sa ca śastrādi praṇipradhānān maraṇāmaraṇakārakatvena dvividhaḥ tatra maraṇakārakaḥ
śalyaviṣayo marmākhyaḥ śarīradeśaḥ yasmāt tatra hatāḥ sadya eva na
bhavaṃti | saptāhābhyaṃtara eva mṛyata ity arthaḥ | tasmān
maraṇakārakatvena marmāṇi śilpaviṣasyārddham udāharaṃti pūrvācārya iti
śeṣaḥ || 6|| nanu kecin marmahatāpijīvaṃto dṛśyaṃte | tat kathaṃ maraṇakārakatvena marmāṇi
śilpaviṣayasyārddham ity āśaṃky āha ||
jīvaṃtītyādi ||
jīvaṃti tatra yadi vaidyaguṇena kecit
te prāpnuvaṃti vikalatvam asaṃśayaṃ hi ||
saṃbhinnajarjjaritakoṣṭhaśiraḥ kapālā
jīvaṃti śastravihitaiś ca śaśarīradeśaiḥ ||7||
channaiś ca sakthibhūjapādakarairajaiśeṣair
yeṣāṃ na marmasu kṛtā vividhāḥ prahārāḥ ||
|| somamārutatejāṃsi rajaḥ satvatamāṃsi ca ||
marmasu prāyasaḥ puṃsāṃ bhūtātmā cā'vitiṣṭhaite
||8||
marmasvabhihatās tasmān na jīvaṃti śarīriṇaḥ ||
iṃdriyārtheṣv a'saṃprāptir manobudhiviparyayaḥ ||9||
rujaś ca vividhā tīvrābhavatyāśu + hare hate ||
hate kālāṃtaraghne tu dhruvo dhātukṣayo mahān ||10||
tathā dhātukṣyāj jaṃtur vedanābhiś ca nasyati ||
hate vaikalyakāre tu kevalaṃ vaidyanipuṇāt ||11||
śarīraṃ kriyayā yuktaṃ vikalatva'm avāpnuyāt ||
viśalyaghne tu vijñeyaṃ pūrvo=ktaṃ yat tu kāraṇaṃ ||12|| || || || 7 | 8 | 9 | janane iti pāṭhaḥ ||10|| 11|| pūrvoktam iti
śalyamukhāvaruddho yāvad aṃtar vāyus tiṣṭhati tā vaj jīvatītyādyuktam eva kāraṇaṃ jñeyaṃ
lakṣaṇātvenetyarthaḥ || vaidyasya naipuṇatvaṃ vijñeyaṃ || vaidyanaipuṇāt
viśalyaghno pi jīvati ||12|| ||
rujākarāṇi marmāṇi kṣitāni vividhā rujaḥ ||
kurvaṃte catyaṃte ca vaikalyaṃ kuvaidyavaśago yadi
||13||
chedabhedābhighātebhyo dahanād dāruṇād api ||
upaghā=taṃ vijānīyāt
marmaṇāṃ tulyalakṣaṇaṃ ||14|| 13 idānīṃ marmaghātatulyaṃ marmasamīpasyāpi deśasya ghātaṃ
mahān arthakaraṃ darśayan āha || upaghātaṃ samīpaghātaṃ ||14||
ma=rmābhighātas tu na
kaścid asti
yolpātyayo vāpi niratyayo vā ||
prāyeṇa marmasvabhighā itāḍitās tu
vaikalyam ṛchaṃty athavā mriyaṃte ||15|| marmābhighāte vaidyasya yatnaparatāṃ sūcayan āha ||
marmābhighātās tv ity ādi gayī tu tadvākyaṃ na
paṭhati ||15||
marmāṇy adhiṣṭhāya hi ye vikārā
mū=rchaṃti kāye
vividhā narāṇāṃ ||
prāyeṇa te kṛtkrachratamā bhavaṃti
narasya yatnair api sādhyamānā ||16|| || mūrchaṃti samuchrāyaṃ gachaṃti yasamd eyaṃvaṃvidho
marmābhighātas tasmād vaidyena yatnaḥ kārya iti sūcitaṃ ||16|| || ||
||