Suśruta project, University of Alberta
rma tad
agnikarma || tasya vidhivividhānaṃ || || tad yasminnadhyāye vidyate | taṃ
vyākhyāsyāmaḥ || agnikarmī
yam ity anye paṭhaṃti ||
agnikarmādhikṛtyakṛto 'gnikarmīya iti vyākhyānayaṃti ca ||
gurutaraḥ || kutaḥ | punaḥ
kṣārād agnir garīyān ity āha || kriyāsu karmasu || na tu guṇeṣu ||
punas
tridoṣaghnachedyabhedyalekhyakaraṇādiṣu kṣāra eva pradhānaḥ || etena sve sve
kṛtye dvayor api
prādhānyam uktaṃ || yathā dṛḍhaprahāritvenārjunāt
karṇaḥ karṇād dūrāpātitvenārjunaḥ pradhānam iti ||
vyākhyāta iti
kathita ity arthaḥ || pratijñātasya garīyas tv asya sādhakaṃ hetum āha || ||
tad dagdhānāṃ
rogāṇāṃm apunarbhavāt || tad dagdhām iti ||
agnidagdhānām apunarbhāvād iti || apunarbhāvas tu sā
rbudādayo 'gninā samūlam unmūlitā
mithyāhārādibhiḥ || punardoṣaprakopāt tat sthāna evā
nye jāyamānās
tadvad upālabhyaṃte || hetvaṃtaraṃ samuccinvan āha || bheṣajaśastrakṣārair
aśakyānāṃ tatsā
dhyatvāc ca || tat sādhyatvād agnisādhyatvād ity
arthaḥ || anye svedaśastrakṣārair iti paṭhaṃti || tatrāyam
a
rthaḥ || bhagaṃdaryarśasādayaḥ pūrvaṃ svidyaṃte || paścāt teṣu
śastram avacāryate || athavā svedagrahaṇaṃ bheṣa
jopalakṣaṇaṃ ||
bheṣajāśaktau śaṃktau śastrāvacāraṇaṃ ||
śastrāśaktāvaśeṣavyādhiśamanāya kṣā
raḥ || kṣārāśakte 'vagāḍhamūle
vyādhāv agnir iti || aganyavacāraṇopakaraṇāni nidarśayann āha ||
ś ceti || cakārāt
sarjarasamadhūchiṭādayaḥ || agnyupakaraṇarāśitrayasya pratyekaṃ viṣayaṃ
darśaya
nn āha || tatra
pippalyajāśakṛdgodaṃtaśaraśalākāstvaggatānāṃ || tvaggatānām iti ||
vātakapha
kṛtānāṃ suptyādi vikārāṇāṃ || jāṃ
vikārāṇāṃ || kṣaudraguḍasnehāḥ
śirāsnāyusaṃdhyasthigatānāṃ || atrāpi vātakaphasaṃbhūtānā
m iti
bodhavyaṃ || nanu kāśyapena muninā sirādiṣv agnikarma pratiṣiddhaṃ || tathā ca
tad vacanaṃ || na
sirāsnāyusaṃdhyasthi
ti || iha tu sirādiṣv api agnikarmoktaṃ || itthaṃ ca
śāstrāṃtaravirodhaḥ || tanna || atrāpi sirā
snāyusaṃdhyasthichedād
raktātipravṛttau vyāpatpratīkāyāgnikarmoktaṃ || na punaḥ sirādigataro
saṃśrito vāyus tvagdāhenaiva
śāmyati || māṃsadagdhena śāmyaṃti sirāsnāyvasthisaṃdhijā iti || ta
sya kālaṃ sāpavādaṃ nirddiśann āha ||
ṣmābhyām ity apavādaḥ || śaradgrīṣmayor apy avasthāyāṃ pravṛttim āha ||
syāgnisamānasyatrāpīti || śaradgrīṣamyor apīti || ā
tyayike āśuprāṇavināśake || tatpratyanīkaṃ vighiṃdhi kṛtveti ||
tasyāgnisamānasya śaradgrī
ṣmābhidhānasya kratoḥ pratyanīkavidhi
viparitavidhānaṃ śītāchādanabhojanapradehādikaṃkṛ
tvā agnikarma
kuryād ity anuvarttate || atra pāṭhe || kecid vidhiśabdaṃ na paṭhaṃti ||
sarvā'gnikarmāṃga
vidhim āha ||
janasya pratiṣedham āha ||
mūḍhagarbhāśmarībhagaṃdarodarārśomukharogeṣv abhuktavataḥ || kecid atra
mūḍha
garbhāśmarītyādi pāṭhaṃ na paṭhaṃti || agnikarmaṇyekīyakaṃ
mataṃ darśayann āha || ||
gni karmavidhirātyayike vyādhāveva || nānyatretyeke vyākhyā
vyākhyānayaṃti || tvag ādiṣu karmaṇi
kṛte prativiṣayaṃ bhedalakṣaṇaṃ
darśayan āha ||
icharīṃrāvayavaviśeṣeṣv agnyavacāraṇaṃ
darśayann āha
||
syaṃdapūrvakaḥ || bhrūvau akṣikūṭopari
romarājī || śaṃkhau bhrūkarṇayor madhyaṃ vatmadeśe yathā agnya
vacāraṇaṃ || tathā darśayann āha || vartmarogeṣv ārdranaktakapratichannāṃ
dṛṣṭiṃ kṛtvā varmaromakupān
dahed ity anuvarttate ||
vartmanetrāchādanaṃ || ārdranaktaka ārdrakapaṭaḥ || śeṣaviṣayam avasthābhe
dena darśayann āha ||
suptamāṃse
vraṇa iti || uchritamutsedhavat || suptasumacetanaṃ || nāḍīti vraṇaviśeṣaḥ ||
praṇidhānā
m iva valayaṃ || śalākāgranirmito biṃdur iva
biṃduḥ || tīryagṛjuvakrā vividhā lekhā vilekhā || ta
ptaśalākāprabhṛtibhir avagharṣaṇaṃ pratisāraṇaṃ || viśeṣā iti ||
āśrayavyādhivaśenākṛtibhedāḥ ||
tatra
valayetyādināgadyasyādau kecid rogākṛtiṃm avekṣyeti paṭhaṃti || sa
ca nibaṃdhakārair na paṭhitaḥ
|| kutaḥ ||
tasyārthasyāgrimaślekenaivoktatvāt || valayādi dahanaviśeṣeṇāraṃbhahetuṃ
parihāryā
ṇi ca darśayitum āha ||
kāraṃ || etena
valayādyāraṃbhahetuḥ kathitaḥ || parihāryāṇi ca kathayann āha || narasya
marmāṇītyādi || va
lāvalam iti || āturasyeti śeṣaḥ || valavati āture
karmādhikāraḥ || abalavati parihāraḥ || vyādhiṃ
viṣayaṃ || apravṛttis tu śaradgrīṣmayoḥ || avekṣya samyag
iti || atra ekasminn eva śloke ekārthaśabda
dvayakaraṇaṃ
pravṛttinivṛttir ubhayor apy avekṣaṇe yatnaḥ | kārya iti pratipādanārthaṃ ||
adhyavasyet
kuryād ity arthaḥ || prathamasya avekṣyetyetasya
sthānesya viditveti kecit paṭhaṃti || viditvā jñātvā || i
dānīṃ samya
ktapittayoḥ prāsādāya vedanopaśamāya ca ||
agninivṛttiviṣayaṃ darśayann āha ||
dāhapākādi saṃbhavāt || anekavraṇapīḍitam ity asya sthāne kecit
anekavyādhiparipīḍita
agnidagdhalakṣaṇaṃ vaktum āha ||
tatra snigdhaṃ rūkṣyaṃ cāśrity a dravyam agni dahatīti || dravyaṃ dagdhaṃ
sarppirādi || rukṣyaṃ dravyaṃ kāṣṭhapāṣā
ṇaādiloṣṭhādi ||
tatra agnidagdhaṃ vaidyadoṣāt pramādād vā caturvidhaṃ darśayann āha ||
kṣaṇacikitsābhedāt || tatra pluṣṭam ity ādi gaṇanayaiva catuḥsaṃkhyā ladhbā
|| punaś caturvidham i
tikaraṇaṃ pluṣṭadurddagdhabhyāṃ bhedābhyāṃ
hīnadagdhasya tripakāradāhaśaṃkānirāsārthaṃ || eṣāṃ lakṣa
pluṣyate
atimātraṃ atyarthaṃ datpratyate || na sphoṭotpattiḥ syāt || anye tu
|| atra pluṣṭam atimātraṃ vi
varṇaṃ yat pluṣyāt iti paṭhaṃti
vyākhyānayaṃti || atimātraṃ vivarṇaṃ yat pluṣyata iti || agnitāpeno
cchinna iva bhavati || vivarṇam atra pāṃḍuvarṇaṃ || yatrottiṣṭhaṃti sphoṭās
tīvrāś coṣadāharāgapākaveda
nāś cirāc copaśāmyaṃti ||
taddurddagdhaṃ || coṣa ākṛṣyata iva vedanāviśeṣaḥ || dāho bhasmasāt bhava
tīva || rāgo raktatā vedanā tuṣādayaḥ || samyag dagdham anavagāḍhaṃ
tālavarṇaṃ susaṃsthitaṃ || pūrvalakṣa
ṇayuktaṃ ca || anavagāḍham
atidagdhaṃ lakṣaṇarahitaṃ | tālavarṇaṃ pakvatālaphalavarṇam ity arthaḥ ||
pakvatālavarṇam ity eke paṭhaṃti || apare tu tālapakvaphalavarṇaṃ ||
susaṃsthitaṃ atyunnatāvana
tādidoṣavarjitaṃ || pūrvalakṣaṇayuktaṃ
ceti || tvaṅmāṃsasirāsnāyusaṃdhyasthidāhaliṃgayuktaṃ ||
sāmūrchāś copadravā bhavaṃti || vraṇaś ca
asya cireṇa rohati || ruḍhaś ca vivarṇo bhavati || gātraviśleṣā
viṣaṭanaṃ || vyāpādanaṃ hiṃsanaṃ || atimātraśabdo jvarādibhiḥ saha pratyekaṃ
saṃbadhyate || mūrchāś ceti
|| cakārāt
vakṣamāṇāparāgnipluṣṭapratapanādikarmaprasādhakarmam iti jñeyaṃ
|| idānīṃ sarvā
gnidagdheṣu cikitsārthaṃ viśiṣṭadūṣyadoṣayo dṛṣṭiṃ
darśayann āha ||
vāgninā raktena cyetyarthaḥ || kutaḥ
punaḥ prādhānyenāgni nādagdhepi pittam evodīryate || ity āha ||
pi || dravyaṃ cātra rasādyādhāra
ucyate || tataḥ kāraṇāt tenāt tenāgninā asya pittasya kopitasya vedanā
dāhādikā bhavaṃtīti vākyaśeṣaḥ || prakṛtyā ca vidahyata iti ||
prakṛtyā svabhāvena vidahyate vidāham upayāti || tābhyām eva raktapittābhyāṃ
sphoṭā jvarādayaś ca || śīghraṃ prajāyaṃta iti || anye ubhe i
tyatra raktapitte iti vyākhyānayaṃti || uṣṇavīryatvaṃ ca | madhurarasasyāpi
raktapittasya yāṃtrikekṣura
savidvidāhitvāt || dravyata iti || ete
dve api raktapitte dravyād api tulye tulye || dravyaśabdenātra he
tvād hārau kathyete tad yathā || taktapittayor dvayor api tejo hetu ||
ādhāraś ca dvayor api teja eveti ||
pratapanaṃ svedanaṃ || uṣṇam auṣadham iti ||
ālepanānnapānādikaṃ || kutaḥ kāraṇāt atra śarīram u
ṣṭhe atyarthaṃ svinne || svalpam api raktaṃ yadi
asvinnaṃ bhavati || tadā raktapittopaśamanena śītopacāreṇa
duḥkham
utpādayatīti darśayann āha ||
styānena raktena ca || ruddhamārgo vāyurūṣmāpyanirgachan pluṣṭe
śūlaśopharāgādikāṃ vedanāṃ karoti ||
ataḥ śītā kriyā na sukhaṃ
karoti || uṣṇakriyā punā raktavilāyanakarī bhavati || ataḥ rūṣmaniḥ
saraṇavātānulomahetuḥ sā ati sukhayati || durddagdhakriyāṃ nirddiśann āha
||
ḍhamūladagdhabhāgasya svinnaraktasya
nirvāpaṇārthaṃ śitāṃ kriyāṃ kuryāt || anavagāḍhamūladagdhabhā
m iti
|| punaḥ kiṃ kuryād ity āha || ghṛtālepanāidīn śītān eva kārayed
iti || evaṃ sukhī bhavati || vraṇa
rohaṇaṃ ca || samyag dagdhe
cikitsām āha || ||
dravyaṃ || plakṣaḥ parppaṭī || caṃdanaṃ raktacaṃdanaṃ || sāmṛtair iti ||
guḍūcīsahitaiḥ || etais tugākṣīryādidravyai
ghratasniigdhīkṛtaiḥ pittapratyanīkam aviśoṣiṇaṃ lepaṃ samyak
dagdhe kārayed ity arthaḥ || vātaśāṃtyarthaṃ prale
pam āha ||
grāmyetyādi || gramyā aśvādayaḥ || ānūpā varāhamahiṣādayaḥ || audakāāḥ
kūrmādayaḥ || pittavi
dradhivac cainaṃ saṃtatoṣmāṇam ācaret iti ||
enaṃ samyag dagdhaṃ || saṃtatoṣmāṇaṃ balavattaroṣmāṇaṃ || ati
chālitaṃdulakaṃḍanair iti ||
śālitaṃdulakaṃḍanodbhavaiḥ guṃḍanaiḥ || ka
kāle avacūrṇayed ity adhyāhāraḥ ||
tiṃdukītvakkapālair ceti tiṃdukī valkalakarpparaiḥ || tiṃdukītva
cātiṃdukīvalkalena | kapālai mṛtkarparair ity anye || tiṃdukītvakkaṣāyair
veti kecit paṭhaṃti || tiṃdukyā
yā tvak | tayā pralepayet ||
kaṣāyāḥ kaṣāyavṛkṣāś ca ye tair apītyarthaḥ || anye tu kaṣāyaśabdena cū
ṇam āhuḥ || tatra tiṃdukīvalkalacūṇair ity arthaḥ || audakaiḥ
padmotpalādipatraiḥ || pittaraktopadrutaṃ
vraṇaṃ || gaḍūcyādi
patrachādanenoṣmāṇaṃ tyaktvā sukhaṃ saṃrohati || sarveṣv agnidagdheṣu
ropaṇārthaṃ ciki
nanu nivaṃdhakārā
iti || sopayogitvān mayāpi likhitaṃ || snehadagdhe cikitsām āha || ||
t || idānīṃ
kaṃṭhanāsādiṣu karmaṇi kṛte dhumopaghātalakṣaṇaṃ cikitsāṃ darśayann āha ||
||
ṣeṇa dhūmād anyat ghreyaṃ
na vetti || ghreyaṃ tāvan na vetti || anyat spṛśyaṃ dṛśyaṃ ca na vetti ity
anye || rasā
n sarvān ity atra na vettīti saṃbadhyate || śrutiś ca
asyopahanyata iti || na śṛṇotītyarthaḥ || śro
tragatadoṣeṇa ||
tṛṣṇādāhajvarayuta iti || sparśadoṣeṇa || sīdati kriyāsvasamartho
bhavatītya
rthaḥ || ||
tīyaḥ ||
śarkkarāṃbu veti tṛtīyaḥ || madhurāmlau rasau vāpīti caturthaḥ || sadanam
aṃgaglāniḥ || yogena
mātrayā || idānīṃ dagdhacikitsāprasaṃge na
dagdhasadṛśasya cikitsāṃ darśayann āha || ||
ca dagdha
iiva dagdhaḥ || uṣṇavātātapābhyām iti dvicane prāpte bahuvacanam
anuktoṣṇaprāpaṇā
rthaṃ || sadā sthāne kecit vraṇe iti || paṭhaṃti
vyākhyānayaṃti casusrutapathasuddhi-01 || vraṇe iti tvag ādi vraṇavastu
|| ||
lokoktyā | himadagdhepi
dāhasādṛśyam asti || varṣānila iti || vṛṣṭisaṃyukto vāyuḥ || tatrāpi ba
huvacanam anuktaśīta prāpaṇārthaṃ || dagdhasthāne kecit hata iti
paṭhaṃti || ||
ti yat kṛtaṃ || tat kiṃcid dagdhepi jīvati pratikārayet ||
snehābhyaṃgaparīṣekaiḥ pradehaiś ca tathā
bhiṣag iti paṭhaṃti | taṃ
ca nibaṃdhakārā na paṭhaṃti || ||
iti sūtrasthānanibaṃdhasaṃgrahe dvādaśo 'dhyāyaḥ || ||12||